در سرزمین افغانستان امروزی، طلا قرن‌ها پیش از شکل‌گیری دولت مدرن این کشور، وارد تاریخ سکه شد. از دینارهای طلای کوشانی و سکه‌های طلای باستانی تا دینار طلای تیموری هرات، مُهورهای دوره درانی و امانی‌های امان‌الله خان، سکه‌های طلا در هر دوره بازتابی از قدرت سیاسی، رونق تجارت و تغییر نظام پولی بوده‌اند.
به گزارش تجارت نیوز، مسیر ضرب سکه طلا در افغانستان، از سنت‌های پولی کوشانیان آغاز می‌شود و در دوره‌های بعدی با ضرب سکه در مراکزی مانند هرات و کابل ادامه پیدا می‌کند. در دوره امان‌الله خان نیز سکه‌های طلای امانی در کنار اصلاحات پولی، فصل تازه‌ای در تاریخ پول افغانستان رقم زدند. بررسی این سکه‌ها نشان می‌دهد که طلا چگونه در گذر از حکومت‌های باستانی و اسلامی به نظام پولی افغانستان امروزی، جایگاه خود را تغییر داده است.
کوشانیان؛ آغاز یک سنت مهم در ضرب سکه طلا
تاریخ سکه طلا در جغرافیای افغانستان به دوره‌ای بسیار پیش‌تر از حکومت‌های اسلامی و دولت مدرن افغانستان بازمی‌گردد. کوشانیان که از حدود سده نخست تا چهارم میلادی بر بخش‌هایی از آسیای مرکزی، افغانستان، پاکستان و شمال هند حکومت می‌کردند، یکی از مهم‌ترین نظام‌های منظم ضرب سکه طلا در این منطقه را ایجاد کردند.
بررسی‌های موزه بریتانیا، سکه‌های کوشانی را از منابع اصلی شناخت تاریخ سیاسی و اقتصادی افغانستان باستان می‌داند. در این بررسی‌ها آمده که کوشانیان نخستین دودمانی بودند که ضرب منظم سکه طلا را در جنوب آسیا رواج دادند. در دوره ویما کدفیزس، سکه‌های طلای این دودمان در کنار سکه‌های مسی وارد نظام پولی شدند؛ اتفاقی که با گسترش تجارت در مسیرهای آسیای مرکزی و جاده ابریشم ارتباط داشت.
از این دوره نمونه‌های مشخصی نیز باقی مانده است. موزه بریتانیا یک سکه طلای هویشکا، فرمانروای کوشانی، را متعلق به حدود سال‌های ۱۵۰ تا ۱۹۰ میلادی و ضرب شده در افغانستان ثبت کرده است. این سکه ۷.۹۳ گرم وزن دارد و تصویر فرمانروا و ایزد نانا را در دو سوی خود نشان می‌دهد.
بنابراین، اگرچه نمی‌توان این سکه‌ها را «سکه افغانستان» به معنای امروزی دانست، اما آنها بخشی از قدیمی‌ترین سابقه مستند ضرب سکه طلا در جغرافیای افغانستان هستند.
هرات؛ طلای تیموری در یکی از مهم‌ترین مراکز خراسان
چندین قرن بعد، در دوره تیموریان، هرات دوباره به یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی و فرهنگی منطقه تبدیل شد و ضرابخانه این شهر نیز در نظام پولی تیموریان فعال بود. یک نمونه روشن از سکه طلای این دوره دینار طلای تیموری مربوط به سال ۸۶۷ هجری، برابر با ۱۴۶۲ میلادی، که در هرات ضرب شده است. این سکه ۴.۶ گرم وزن و ۲۶ میلی‌متر قطر دارد.
این نمونه اهمیت هرات را در تاریخ سکه طلا نشان می‌دهد؛ شهری که در دوره تیموری نه فقط مرکز قدرت و هنر، بلکه یکی از مراکز مهم تولید پول نیز بود. باید در نظر داشت دینار طلای هرات، سکه تیموری است، نه سکه دولت افغانستان. در قرن پانزدهم میلادی هنوز افغانستان با مرزهای سیاسی امروز وجود نداشت و هرات بخشی از قلمرو تیموریان بود.
درانی‌ها؛ طلا در خدمت یک قدرت سیاسی تازه
در سال ۱۷۴۷ میلادی، با ظهور احمدشاه درانی، فصل تازه‌ای در تاریخ سیاسی افغانستان آغاز شد. دودمان درانی که از ۱۷۴۷ تا ۱۸۴۲ حکومت کرد، قلمروی گسترده در بخش‌هایی از افغانستان، ایران، آسیای مرکزی و شبه قاره هند داشت. موزه بریتانیا نیز این دودمان را با عنوان «دودمان درانی» و با آغاز حکومت احمدشاه درانی از ۱۷۴۷ ثبت کرده است.
در این دوره، سکه طلا در کنار سکه‌های نقره و مسی در نظام پولی حکومت درانی حضور داشت. یکی از مهم‌ترین نام‌ها در میان سکه‌های طلای این دوره، مُهور است؛ واحدی که در سنت پولی افغانستان و هند و منطقه، برای سکه‌های طلای با ارزش بالا به کار می‌رفت.
ضرابخانه‌های کابل و احمدشاهی نیز در دوره درانی فعال بودند. در این دوره سکه‌های درانی با محل ضرب کابل و احمدشاهی ثبت شده است؛ که از جمله آنها می‌توان به سکه‌هایی از دوره محمودشاه درانی که در احمدشاهی ضرب شده‌اند و نمونه‌هایی مربوط به سال ۱۸۱۳ در کابل اشاره کرد.
امان‌الله خان؛ آغاز فصل تازه سکه طلای افغانستان
در دوره امان‌الله خان، سکه طلا وارد مرحله تازه‌ای شد. حکومت او پس از ۱۹۱۹ مجموعه‌ای از اصلاحات سیاسی و اقتصادی را دنبال کرد و نظام پولی نیز از این تغییرات تأثیر گرفت. یکی از مهم‌ترین سکه‌های طلای این دوره امانی بود. امانی یک سکه طلای ۶ گرمی با عیار ۹۰۰ بود که ارزش آن پس از اجرای نظام پولی جدید، معادل ۲۰ افغانی تعیین شد.
اما تاریخ امانی از این هم جالب‌تر است؛ زیرا این نام پیش از تثبیت کامل افغانی نیز روی سکه‌های طلا دیده می‌شود. برای نمونه، یک دو امانی طلای سال‌های ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۳ هجری شمسی، برابر با ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۴ میلادی با وزن ۹.۲ گرم و عیار ۹۰۰ ثبت شده که در نظام پولی آن زمان با روپیه ارتباط داشت. همچنین یک پنج امانی طلای سال ۱۲۹۹/۱۹۲۰ با وزن ۲۳ گرم و عیار ۹۰۰ در کاتالوگ‌های تخصصی ثبت شده است.
این موضوع نشان می‌دهد که امانی را نباید صرفاً به‌عنوان سکه‌ای که بعد از تولد افغانی ایجاد شد معرفی کرد؛ امانی بخشی از روند اصلاح پولی امان‌الله خان بود و پیش از تثبیت نظام اعشاری افغانی نیز وجود داشت.
امانی؛ سکه طلایی در قلب اصلاحات پولی
پس از اجرای نظام جدید پولی در سال ۱۹۲۵، ساختار امانی نیز تغییر کرد. یک امانی جدید با ارزش ۲۰ افغانی، وزن ۶ گرم و عیار ۹۰۰ ضرب شد. موزه سکه‌شناسی موزه‌های دولتی برلین نمونه ۲.۵ امانی سال ۱۳۰۶ هجری شمسی/۱۹۲۷ میلادی را ثبت کرده است. این سکه ۱۵.۰۴ گرم وزن دارد و از طلای ۹۰۰ ساخته شده است. همین منبع می‌گوید امانی، مضرب‌های آن و نیم‌امانی از سال ۱۹۱۹ وارد نظام سکه‌ای شدند و ضرب این مجموعه تا سال ۱۹۳۶ ادامه یافت؛ همچنین پس از اجرای نظام اعشاری در ۱۹۲۵، یک امانی ۶ گرمی برابر با ۲۰ افغانی شد.
نمونه یک امانی سال ۱۳۰۴/۱۹۲۵ نیز با وزن ۶ گرم و طلای ۹۰۰ در کاتالوگ‌های تخصصی ثبت شده است. روی یک سوی آن تغرا و تاریخ و روی سوی دیگر نشان افغانستان قرار دارد. به این ترتیب، امانی را می‌توان یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اتصال سنت سکه طلای سلطنتی به نظام پولی مدرن افغانستان دانست.
از امانی تا پایان عصر سکه‌های طلای رایج در افغانستان
سکه‌های طلا در افغانستان پس از امان‌الله خان نیز بلافاصله از نظام پولی حذف نشدند. بانک مرکزی افغانستان در روایت رسمی تاریخ پول این کشور تأکید می‌کند که پس از توقف انتشار اسکناس در دوره محمد نادرشاه، سکه‌های طلا و نقره و دیگر فلزات گران‌بها دوباره در معاملات مورد استفاده قرار گرفتند.
با این حال، در ادامه قرن بیستم، نقش سکه‌های طلا در معاملات روزمره به‌تدریج کاهش یافت و پول کاغذی و سکه‌های کم‌ارزش‌تر جای بخش مهمی از آن را گرفتند. بنابراین، اهمیت سکه طلا در افغانستان به‌مرور بیشتر از حوزه مبادلات روزمره به حوزه تاریخی، مجموعه‌داری و یادبود منتقل شد. این تغییر را می‌توان پایان یک دوره دانست؛ دوره‌ای که در آن وزن و عیار طلا بخشی از نظام رسمی پول کشور بود و سکه طلا در کنار دیگر واحدهای پولی گردش می‌کرد.
افغانستان؛ روایت طلا از کوشانی تا امانی
اگر تاریخ افغانستان را از دریچه سکه طلا دنبال کنیم، مسیر آن از چند نقطه مهم عبور می‌کند: سکه‌های طلای کوشانی، دینارهای طلای تیموری هرات، سکه‌های طلای دوره درانی و امانی‌های دوره امان‌الله خان.
در دوره کوشانی، طلا نشانه قدرت اقتصادی و پیوند این سرزمین با شبکه تجارت آسیایی بود. در دوره تیموری، دینار طلای هرات بخشی از نظام پولی یک امپراتوری بزرگ را تشکیل می‌داد. در عصر درانی، سکه طلا با قدرت سیاسی حکومت تازه‌ای در افغانستان پیوند خورد و در دوره امان‌الله خان، امانی به یکی از نمادهای اصلاحات پولی و شکل‌گیری نظام پولی مدرن تبدیل شد.
به این ترتیب، تاریخ سکه طلای افغانستان تنها مجموعه‌ای از سکه‌های قدیمی نیست؛ روایتی از تغییر قدرت، تجارت و هویت پولی در یکی از مهم‌ترین چهارراه‌های تاریخی آسیاست.
در قسمت بعدی این مجموعه، مسیر تاریخ سکه و طلا از افغانستان به پاکستان می‌رسد؛ سرزمینی که تاریخ سکه‌های طلای آن با میراث پولی شبه‌قاره، روپیه هند بریتانیا و سپس شکل‌گیری پول ملی پاکستان پیوند خورده است.
گزارش‌های بیشتر در این باره را در صفحه تاریخچه ضرب سکه طلا در جهان بخوانید.