شماره هشت مجله گواه با طرح جلد محمدرضاشاه و احمد قوام منتشر شد. در این شماره مطالب متنوعی درباره رهبر شهید و ساحت تاریخ، زندگی و زمانه قوام، سرود مرد سرگردان، گذرگاه آبی حساس حیاتی و جسارت تصمیم سخت و اسناد منتشر نشده از آرشیو سیا جای داده شده است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، شماره هشت مجله گواه با طرح جلد محمدرضاشاه و احمد قوام در انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر شد. در این شماره مطالبی چون «گذرگاه آبی حساس حیاتی»، «رهبر شهید و ساحت تاریخ»، «زندگی و زمانه قوام به روایت اسناد»، «سرود سرگردان»، «جسارت تصمیم سخت»، «دو فقیه، یک مساله» روی جلد شماره هشتم مجله پررنگ شده است.
در مطلب رهبر شهید و ساحت تاریخ، گزارشی با تکیه بر بیانات رهبری به قلم میثم قهرمان، عضو هیئت علمی مرکز اسناد انقلاب اسلامی آمده است. او در بخشی از این گزارش به تعریف تاریخی از منظر رهبر شهید پرداختند: «آیت‌الله خامنه‌ای به وضوح بر اصول تاریخ‌نگاری علمی تاکید دارند. اولین و مهم‌ترین اصل، سندمحوری است. ایشان در سخنانی صریح، تاریخ را یک علم مستقل می‌دانند و می‌فرمایند: «تاریخ، نه سیاست است نه فرهنگ؛ تاریخ، تاریخ است. تاریخ، یعنی آنچه که از حوادث و وقایع، سیاست هم هست. فرهنگ هم هست، عشق هم هست. بغض هم هست، کینه هم هست، مصیبت هم هست، درد هم هست، همه اینها وقتی با همدیگر ثبت شد، می‌شود تاریخ، (بیانات آیت‌الله خامنه‌ای 8/11/ 1370) یعنی تاریخی که نوشته می‌شود، باید بر اساس ثبت وقایع و حوادث باشد نه تحلیل‌های سیاسی یا فرهنگی تحمیلی. توجه ویژه به سندمحوری ما را به دومین ویژگی تاریخ‌نگاری علمی نزد ایشان می‌رساند؛ مبارزه با تحریف تاریخ در ادامه اصول علمی تاریخ‌نگاری نزد آیت‌الله خامنه‌ای با جزئیات بیشتری بررسی می‌شوند.»
حضرت اشرف در پیچ و خم سیاست
پرونده شطرنج حضرت اشرف، به مناسبت هفتاد و یک سال از درگذشت احمد قوام در این شماره جای داده شده است و سعی کرده تصویری از نقش او در تاریخ معاصر ارائه دهد: «پیش از بازداشت قوام‌السلطنه و اعزام به تهران، انتخابات دوره چهارم مجلس شورای ملی برگزار شد. قوام‌السلطنه از شهر مشهد کاندید شده و رای آورد اما مجلس برپا نشد. چندی بعد آشفتگی وضع کشور به گونه‌ای به شاه قاجار رخ نشان داد که احمدشاهی که تا دیروز به هر قیمت می‌خواست قوام‌السلطنه را از والی‌گری خراسان بردارد کمتر از 55 روز پس از بازداشت او تصمیم می‌گیرد برای ساکت کردن صدای اعتراضات، سیدضیاء را عزل و قوام‌السلطنه را به جای او بنشاند...»
در سال 1300 فعالیت‌های دیگری نیز از سوی دولت تحت سرپرستی قوام‌السلطلنه انجام گرفت که شائبه تلاش او برای فاصله گرفتن از انگلیس و شوروی و نزدیک شدنش به آمریکا را تا سال‌های بعد ایجاد کرد. در یکی از نامه‌نگاری‌های صورت گرفته از سوی حسین علاء، وزیرمختار ایران در واشنگتن، به قوام‌السلطنه آمده است: «تلگراف حضرت اشرف تا 85 زیرات تاخیر انجام مساعده به واسطه دسائس و ضدیت دولت انگلیس امروز کشف شد که نمی‌خواهند استاندارداویل داخل ایران شود. متاسفانه رای بزرگ‌ترین علمای حقوق آمریکایی استاندارد را تشویق نمی‌کند، یک هفته است شب و روز در نیویورک سعی می‌کنم کار تمام شود. لازم نیست عرض نمایم تا چه اندازه افسرده هستم فورا قطعا تلگراف خواهم کرد چه واقع شده و اوضاع از چه قرار است...»
قوام در 12 مردادماه سال 1321 برای سومین بار نخست‌وزیر شد و در این زمانه که کشور با مشکلاتی مواجه و حکومت نظامی برقرار شد و سرلشکر حسن مقدم به ریاست حکومت نظامی منصوب شد و با انتشار بیانیه‌ای شروع این برخوردها را اعلام کرد. انتقادها در فضای عمومی و روزنامه‌ها با اجرای حکومت نظامی سرکوب شد. اگرچه راه انتشار اخبار و انتقاد از دولت بسته شد، اما وضع کشور روز به روز آن چنان وخیم‌تر می‌شد که بعد از پنجاه روز شروع به کار دولت قوام، مجلس در جلسه علنی با حضور نخست‌وزیر و اعضای دولت صدایش درآمد. قوام هم لایحه تاسیس وزارت خواربار را برای سروسامان دادن به وضعیت زندگی مردم تقدیم مجلس کرد.
قوام در دورانی که خارج از مسند قدرت بود هم تلا داشت که کاملا برکنار نباشد و در عرصه سیاسی ایران بروز و ظهور داشته باشد. به طوری که وقتی در اروپا به سر میرد و قرار شد اختیارات شاه با تشکیل مجلس موسسان افزایش پیدا کند، به این موضوع واکنش نشان داد: « 15 بهمن 1327 وقتی شاه توسط ناصر فخرآرایی مقابل دانشکده حقوق دانشگاه تهران ترور شد و جان سالم به در برد. رزم آرا انگشت اتهامش را به سمت سه نفر گرفت؛ سید ابوالقاسم کاشانی، سیدضیاء الدین طباطبایی و احمد قوام. البته نیروهای نظامی تا پشت در خانه قوام آمدند اما او با تماس مستقیمی که با شاه گرفت و اعتراض شدیدی که به او کرد به داستان پایان داد و سه روز بعد به اروپا رفت. از قوام خبری نبود تا اینکه با نشر اخباری مبنی بر تلاش شاه برای برپایی مجلس موسسان برای افزایش اختیارات شاه نامه سرگشاده‌ای از او در روزنامه‌ها منتشر شد... ابراهیم حکیمی، نخست‌وزیر وقت نامه تند و گزنده‌ای را خطاب به قوام می‌نویسد و او را عامل وضع موجود عنوان میکند و این نامه‌نگاری‌ها ادامه پیدا میکند و در نهایت در آخرین نامه قوام در این دوران این‌گونه پایان می‌یابد: «چنانچه حقوق مردم گرفته و دل‌ها شکسته و مجروح گردد جز یاس کلی و ناامیدی عمومی که موجب بغض و عناد و مقدمه مقاومت و طغیان است نتیجه‌ای نمی‌توان انتظار داشت...» با همه این تلاش‌ها این مجلس برپا و تغییرات مدنظر محمدرضا پهلوی برای افزایش قدرت شاه را مصوب کرد.»
تنگه هرمز واقعیتی تاریخی است
در پرونده گذرگاه آبی حساس حیاتی، تنگه هرمز را نمی‌توان صرفا گذرگاهی باریک یا قطعا مسیر انتقال انرژی دانست. این آبراه پیش از هر چیزی یک پیده جغرافیایی ممتاز است که به علت موقعیت خاص خود در اتصال خلیج فارس به دریای عمان، از دیرباز اهمیتی فراتر از مقیاس محلی داشته است. همین موقعیت طبیعی، در طول تاریخ، آن را به مسیر تجارت، ارتباطات دریایی، حضور قدرت‌های خارجی و رقابت بر سر تسلط بر یکی از حساس‌ترین مدخل‌های دریایی منطقه بدل کرده است. از این حیث، تنگه هرمز نه فقط یک عارضه طبیعی، بلکه واقعیتی تاریخی است که در بستر رقابت‌های متمد سیاسی و اقتصادی شکل گرفته است.
این اهمیت تاریخی در دوره معاصر با ابعاد حقوقی و اقتصادی پیچیده‌تری همراه شده است. رژیم حقوقی تنگه، مسئله عبور کشتی‌ها، مرزهای دریایی ایران و عمان و تفاوت برداشت‌ها از حقوق بین‌الملل دریاها، هرمز را به عرصه تلاقی حاکمیت ملی و قواعد بین‌المللی تبدیل کرده است. در عین حال تمرکز بخش مهمی از صادرات نفت و گاز منطقه در این آبراه، جایگاه آن را در امنیت انرژی جهان تثبیت کرده و موجب شده هرگونه اختلال در آن پیامدهایی فوری در بازار جهانی انرژی، تجارت دریایی و ثبات اقتصادی بین‌المللی بر جای گذارد.
اهمیت نقش ایران در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز در دهه 1350 به گونه‌ای است که بر اساس گزارش وزارت امورخارجه، رادیو و تلویزیون اسرائیل با تهیه گزارشی، ضمن بررسی روابط ایران با اعراب، به طور ضمنی ابتدا نسبت به ایران اتمی هشدار می‌دهد؛ «ایران هم اکنون به ساختمان کوره‌های اتمی پرداخته است و این خود راهی است برای رسیدن به اسلحه اتمی.» و سپس با بررسی تسلط ایران بر تنگه هرمز و تقویت قوا و تجهیزات دریایی آن، امکان حضور و کنترل ایران بر تنگه باب‌المندب را دور از ذهن نمی‌بیند: «یکی از نکاتی که ایران برای آن اهمیت زیادی قائل است تامین راه‌های نفت می‌شد. ایران ابوموسی را برای نظارت بر این راه دریایی به تصرف درآورد. بندرعباس را تجدید بنا کرد و در تنگه هرمز نیروی خود را تقویت کرد. در عمان چتربازان ایرانی برای پیشتیبانی از رهبر آن کشور به جنگ می‌پردازند و از این رو سخنگوی شورشیان عمان این‌گونه با عصبانیت می‌گوید در اینجا قسمتی از مصاحبه محمد سیف سخنگوی شورشیان عمان نشان داده شد که در این مورد اظهاراتی نمود.»
نگاه آمریکایی‌ها به تنگه ایرانی در دوره اوایل انقلاب مهم و قابل تامل است. در این رابطه متن گزارش محرمانه وزارت خارجه ایلات متحده درباره تنگه هرمز حاوی چند نکته است؛ «تردد نفتکش‌ها در آینده ممکن است تحت تاثیر اقدامات ایران قرار گیرد، زیرا این کشور تلاش میکند تا بر منطقه خلیج فارس تلسط یابد. به نظر می‌رسد تمرکز توجه ایران به تنگه هرمز باشد از اوایل دهه 1970 رویدادهایی رخ داده است که نمایانگر اهمیتی است که ایران برای این منطقه قائل است. بر اساس شواهد موجود، به نظر می‌رسد که حق عبور تنگه هرمز از هیچ نفتکشی سلب نشده است. با این حال، نشانه‌هایی وجود دارد که ممکن است در آینده انواع خاصی از محدودیت ها بر سر عبور نفتکش‌ها توسط ایران و شاید عمان دنبال شود. اگر چنین محدودیت‌هایی اعمال شود، احتمالا به شکل اقدامات کنترل آلودگی خواهد بود و توسط ایران با هماهنگی و کمک عمان اجرا خواهد شد.»
پرونده، جسارت تصمیم سخت
همچنین پرونده، جسارت تصمیم سخت، به بهانه سی و هشتمین سالگرد پذیرش قطعنامه 598، گواه در این پرونده ابتدا نگاهی به تصمیم سخت امام خمینی در سال 1367 داشته است. در ادامه نیز از گنجینه تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، مجموعه‌ای از خاطرات چهره‌های مختلف با مشرب‌های متفاوت سیاسی را از روزهای منتهی به تیرماه 1367 به خوانندگان خود عرضه کرده است. در برخی از این خاطرات روند مذاکرات پس از آتش‌بس نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
محمدرضا فرقانی، خبرنگار روزنامه رسالت در زمان پذیرش قطعنامه 598 درباره مشاهدات خود نوشته است: «یکی از خاطرات جالب توجه من، حضور ایرانیانی بود که در سازمان ملل مشغول به کار بودند. این افراد اگرچه عمدتا یا دیپلمات‌های دوران شاه بودند یا افرادی که از ایران خارج شده و در سازمان ملل استخدام شده بودند، اما در ارتباط با قطعنامه و مسائل ایران، همکاری خوبی داشتند و می‌دانستند چگونه به هیئت ایرانی کمک کنند و چه مسائلی را مطرح سازند. یکی از اقدامات شایسته آقای ولایتی در آن زمان این بود که بر لزوم نزدیکی به این ایرانیان تاکید کردند و گفتند بلکه باید از این حضور به عنوان فرصتی مناسب برای پیشبرد مذاکرات قطعنامه بهره گرفت. آنان نیز به درستی این نقش را ایفا کردند و ما از نزدیک شاهد بودیم کمک شایانی به هیئت ایرانی کردند. این تجربه برای من که بعدها وارد عرصه دیپلماسی شدم، بسیار ارزشمند بود.»
نگاهی به اسناد منتشر نشده آمریکا درباره جنگ تحمیلی اول
انتشار اسناد محرمانه، آن هم از آرشیو سازمان‌ها و مراکز امنیتی همواره مورد علاقه تحلیلگران امور سیاسی و مورخان، تاریخ‌پژوهان و البته عموم مردم بوده است. انتشار این اسناد گاهی به حل بسیاری از معماهای پیچیده تاریخی یا شناسایی فهم نقش واقعی چهره‌ها، نهادها و دولت‌ها در بسیاری از معادلات قدرت یا دیپلماسی یا تحولات و دگرگونی‌های بزرگ و کوچک در اقص نقاط جهان یاری می‌رساند... مجموعه اسنادی که گواه در فصل از نگاه اغیار، آن را ترجمه و عرضه کرده است، روایتگر مناسبات دولت‌های آمریکا در دهه شصت با دو طرف جنگ هشت ساله است. این اسناد حدود یک سال پیش از طبقه‌بندی محرمانه آرشیو وزارت خارجه آمریکا و سازمان سیا خارج شده است. این اسناد که برای نخستین بار به فارسی ترجمه شده است تحولات جنگ هشت ساله از منظر آمریکایی را تا حدود زیادی روایت میکند. در این پرونده خواندن نوع نگاه سیاستمداران آمریکا پیش از جنگ عراق و ایران و پیش بینی که آنها دارند، خواندنی است. از جمله یادداشت رئیس سازمان سیا که به شکلی جنگ را پیش‌بینی میکند.
متن یادداشت استنفیلد ترنر، رئیس سازمان سیا خطاب به شورای امنیت ملی آمریکا درباره حمله عراق به ایران؛ «اگر جنگ وسیع وسیع بین ایران و عراق رخ دهد، بحران گروگانگیری آمریکا می‌تواند پیچیده‌تر شود. ایران مدت‌هاست که ایالات متحده را به تشویق عراق برای تجاوز متهم میکند و ...»
آنچه در شعر ساملو نیست
در پرونده «سرود مرد سرگردان» به زندگی و زمانه احمد شاملو پرداخته شده است. در گزارشی از اشعار شاملو، عطاءالله مهاجرانی، پژوهشگر با مطرح کردن برخی از اشعار به زیست جهان این شاعر، مترجم، پژوهشگر، روزنامه‌نگار سرک کشیده است. مهاجرانی در این گزارش نگاه شاملو به زندگی، فردوسی، حافظ، فیلم فارسی و را نقد کرده است. مهاجرانی معتقد است در شعر شاملو نهضت مشروطیت، نهضت نفت، سرکوب مظلومانه فلسطین، قیام پانزده خرداد، مقاومت هشت ساله مردم در جنگ عراق غایب است. او همچنین این نکته را برجسته میکند که ایران جز یک مورد شعری که به ایران درودی، صورتگر تقدیم کرده است، از غایبان شعر این شاعر مطرح شعر سپید است.
نگاهی به آراء دو فقیه مشروطه
همچنین در پرونده دو فقیه؛ یک مساله نگاهی به جدال نظری میان شیخ فضل الله نوری و محقق نائینی شده است در این پرونده گزارشی از جستاری در مبانی فقهی شیخ فضل الله نوری و تقابلش با مشروطه، جدال تاریخ‌نگاران بر سر شیخ، در مسیر مشروطه؛ بازخوانی جدال مکتوب شیخ فضل الله نوری و میرزای نائینی جای داده شده است.
شماره هشت مجله گواه با طرح جلد محمدرضاشاه و احمد قوام به بهای 350 هزار تومان در انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی روانه بازار کتاب شد.