جوان آنلاین: دختر ۱۶ ساله‌ای را تصور کنید که اگر پدرش کتابی ۴۰۰ صفحه‌ای روی میز بگذارد، احتمالاً نگاهی به جلد آن می‌اندازد و می‌گوید: «این همه صفحه؟ کی حوصله داره؟»، اما همان دختر، نیمه‌شب وقتی چراغ اتاق خاموش شده، گوشی را زیر پتو روشن می‌کند تا فصل تازه رمانی را بخواند که شخصیت اصلی‌اش درست در لحظه‌ای حساس، پیام عجیبی دریافت کرده است. چند صفحه جلوتر، نویسنده داستان را نیمه‌کاره رها می‌کند و خواننده باید تا انتشار بخش بعدی منتظر بماند. او فردا دوباره برمی‌گردد؛ نه به اجبار مدرسه، نه برای امتحان، بلکه، چون می‌خواهد بداند آخر این ماجرا چه می‌شود.
اگر از او بپرسیم کتاب می‌خواند یا نه، شاید جوابش منفی باشد، اما اگر بپرسیم شب گذشته چند ساعت درگیر یک داستان بوده، ممکن است پاسخ کاملاً متفاوتی بشنویم. این تناقض، پرسشی جدی پیش روی خانواده‌ها، معلمان، نویسندگان و ناشران می‌گذارد: آیا نسل تازه واقعاً از کتاب و داستان فاصله گرفته است یا فقط شکل خواندنش را تغییر داده؟ آیا رمان‌های آنلاین و چت‌استوری‌ها، داستان‌هایی که در قالب پیام‌های کوتاه میان شخصیت‌ها روایت می‌شوند، می‌توانند دروازه‌ای برای ورود نوجوانان به جهان ادبیات باشند؟ یا باید نگران باشیم که این شکل تازه خواندن، جای تجربه عمیق ادبی را بگیرد؟
شاید پاسخ نه در ستایش بی‌چون‌وچرای دنیای دیجیتال باشد و نه در محکوم کردن آن. مسئله این است که بفهمیم نوجوان امروز چه چیزی را در این داستان‌ها پیدا می‌کند و چه چیز‌هایی ممکن است در این میان از دست برود.
برای نسل‌های پیشین، قصه معمولاً شکلی آشنا داشت: کتابی با جلد، چند فصل و پایانی که خواننده با ورق زدن به آن می‌رسید. رمان را از کتابخانه امانت می‌گرفتند، از دوستشان قرض می‌کردند یا پس از ماه‌ها پس‌انداز می‌خریدند. امروز، اما داستان می‌تواند در صفحه تلفن ظاهر شود؛ میان پیام دوستان، ویدئو‌های کوتاه و اعلان‌های شبکه‌های اجتماعی. گاهی هم خود خواننده در شکل گرفتن آن سهم دارد، نظر می‌دهد، برای شخصیت‌ها طرفداری می‌کند، پایان دیگری پیشنهاد می‌دهد یا داستانی می‌نویسد که دیگران ادامه‌اش را دنبال می‌کنند.
در رمان‌های آنلاین، روایت ممکن است فصل به فصل منتشر شود و خواننده برای بخش بعدی انتظار بکشد. در چت‌استوری‌ها، قصه از مسیر پیام‌های ردوبدل‌شده میان شخصیت‌ها پیش می‌رود. خواننده به جای توصیف طولانی یک اتاق یا چهره یک شخصیت، گفت‌وگوی او را می‌بیند؛ گاهی با چند جمله کوتاه، یک شکلک یا پیامی که در لحظه‌ای حساس بی‌پاسخ می‌ماند. این شیوه به زبان و عادت‌های ارتباطی نسل تازه نزدیک است؛ نسلی که بخش بزرگی از روابط روزمره‌اش را در پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی تجربه می‌کند. این نزدیکی به معنای آن نیست که هر داستان آنلاین ارزش ادبی دارد یا همه نوجوانان چنین آثاری می‌خوانند، اما نشان می‌دهد که برای بخشی از آنها مسیر ورود به داستان از جایی می‌گذرد که بزرگ‌تر‌ها شاید آن را جدی نگیرند. ممکن است نوجوانی که با رمان کلاسیک ارتباط برقرار نمی‌کند، با داستانی درباره دوستی، تنهایی، عشق، رقابت، خانواده یا بحران هویت همراه شود؛ موضوعاتی که در زندگی خودش هم حضور دارند.
در ایران، بحث درباره شکل تازه خواندن در شرایطی مطرح می‌شود که وضعیت کتابخوانی همچنان محل نگرانی است. براساس یک نظرسنجی تلفنی که مرکز افکارسنجی مرکز طرح‌های ملی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در آبان ۱۴۰۴ از هزارو ۲۳۴ شهروند ۱۸ سال به بالا انجام داد، ۴۱.۱ درصد پاسخگویان گفته‌اند کتاب می‌خوانند و ۵۸.۹ درصد گفته‌اند کتاب نمی‌خوانند. میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی در میان کتابخوان‌ها ۲۶.۶ دقیقه در روز بوده و با در نظر گرفتن همه پاسخگویان، این رقم به ۱۰.۹ دقیقه رسیده است. در همان نظرسنجی، ۵۲.۴ درصد کتاب چاپی را شکل ترجیحی خود اعلام کرده‌اند و ۱۸.۵ درصد کتاب الکترونیکی را ترجیح داده‌اند. این آمار‌ها را باید با احتیاط خواند. نظرسنجی یادشده درباره بزرگسالان است، نه اختصاصاً نوجوانان و میزان مطالعه رمان‌های آنلاین یا چت‌استوری‌ها را جداگانه اندازه‌گیری نمی‌کند. بنابراین نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که نوجوانان ایرانی چقدر داستان دیجیتال می‌خوانند یا این نوع خواندن در حال جایگزین کردن کتاب چاپی است، اما یک نکته را روشن می‌کند: برای فهم وضعیت خواندن در جامعه، باید بدانیم دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیریم. اگر تنها کتاب چاپی را ببینیم، بخشی از تجربه خواندن را از قاب آمار بیرون گذاشته‌ایم. اگر هر دقیقه خیره‌شدن به صفحه را هم مطالعه حساب کنیم، تفاوت میان خواندن یک رمان و مرور چند ده پیام پراکنده را نادیده گرفته‌ایم. خواندن یک متن کوتاه در شبکه اجتماعی، دنبال کردن یک رمان دنباله‌دار و خواندن اثری پیچیده از ادبیات کلاسیک، همگی با کلمه سروکار دارند، اما تجربه یکسانی نمی‌سازند. همانطور که تماشای یک فیلم کوتاه با دیدن یک فیلم بلند تفاوت دارد، همه شکل‌های خواندن نیز کارکرد و عمق یکسانی ندارند. پس پرسش اصلی این نیست که آیا نوجوانان در گوشی چیزی می‌خوانند یا نه. پرسش این است که چه می‌خوانند، چگونه می‌خوانند، چرا به آن برمی‌گردند و این تجربه چه اثری بر توانایی زبانی، تخیل، تمرکز و نگاه آنها به جهان می‌گذارد.
یکی از خطا‌های رایج در برخورد با سلیقه نوجوانان این است که ارزش خواندن را از همان ابتدا با دشواری متن می‌سنجیم. بسیاری از نوجوانان در رمان‌های آنلاین چیزی پیدا می‌کنند که در تجربه رسمی آموزش کمتر به آن دسترسی دارند: انتخاب آزادانه. اگر نوجوانی به کمک یک داستان آنلاین برای نخستین بار چند ساعت پیوسته متن می‌خواند، این اتفاق را نباید بی‌ارزش شمرد. شاید هنوز با پیچیدگی‌های زبانی یک رمان کلاسیک آشنا نباشد، اما تمرین کرده است که روایت را دنبال کند، درباره شخصیت‌ها کنجکاو بماند و برای رسیدن به ادامه داستان وقت بگذارد؛ این تجربه می‌تواند آغازی باشد، نه مقصد نهایی.
در نهایت شاید بهتر باشد به جای پرسیدن اینکه رمان‌های آنلاین را باید به رسمیت شناخت یا نه، از خود بپرسیم چه نوع خواندنی را می‌خواهیم در زندگی نوجوانان تقویت کنیم. اگر هدف فقط این باشد که آنها تعداد مشخصی کتاب چاپی بخوانند، ممکن است از تجربه واقعی خواندن و لذتی که می‌تواند ایجاد کند غافل شویم، اما اگر هر نوع خواندن دیجیتال را هم بی‌چون‌وچرا ارزشمند بدانیم، تفاوت میان سرگرمی گذرا و تجربه ادبی عمیق را از دست می‌دهیم. باید به نوجوان فرصت داد تا خواندن را از یک شکل به شکل دیگر گسترش دهد: از چت‌استوری به داستان کوتاه، از داستان کوتاه به رمان، از رمان سرگرم‌کننده به اثری که زبان و نگاه تازه‌ای پیش رویش می‌گذارد. این مسیر برای همه یکسان نیست و قرار نیست هر نوجوانی به خواننده ادبیات کلاسیک تبدیل شود. مهم این است که امکان تجربه شکل‌های مختلف خواندن را داشته باشد و به دلیل علاقه‌اش به یک قالب خاص، از در‌های دیگر ادبیات محروم نشود.
شاید آن دختر ۱۶ساله هنوز از دیدن رمان ۴۰۰ صفحه‌ای روی میز فرار کند، اما اگر روزی کتابی پیدا کند که قصه‌اش او را به اندازه رمان آنلاین محبوبش درگیر کند، شاید آن را باز کند و چند فصل جلوتر برود. این اتفاق با تحقیر سلیقه او یا جنگیدن با گوشی رخ نمی‌دهد؛ با شناختن علاقه‌اش و فراهم‌کردن فرصت انتخاب رخ می‌دهد. وظیفه ما این نیست که برای هر قصه یک جلد پیدا کنیم. وظیفه ما این است که نگذاریم اشتیاق به قصه، پشت صفحه‌ای کوچک متوقف بماند.