در صورت گسترش تنش به خاک ناتو، ترکیه وضعیت پیچیده ای در تعهدات ائتلافی و عدم تمایل به گسترش تنش خواهد داشت.
به گزارش مشرق، اظهارات اخیر سخنگوی سپاه پاسداران درباره برداشته‌شدن محدودیت خودخواسته ایران در زمینه برد موشک‌ها، بار دیگر احتمال گسترش دامنه تهدید موشکی تهران به اروپا را مطرح کرده است.
این موضوع برای کشورهای اروپایی عضو ناتو و به‌ویژه ترکیه، از منظر پیامدهای احتمالی آن برای امنیت جمعی این ائتلاف اهمیت دارد. ترکیه به دلیل هم‌مرزی با ایران و عضویت در ناتو، در صورت گسترش درگیری به اروپا با موقعیتی پیچیده مواجه خواهد شد؛ زیرا از یک سو تعهدات ائتلافی دارد و از سوی دیگر، ورود به رویارویی نظامی با همسایه شرقی می‌تواند امنیت ملی و منافع منطقه‌ای آن را تحت تأثیر قرار دهد.
در جریان درگیری نظامی قبلی، کشورهای اروپایی با وجود برخی حمایت‌های سیاسی از مواضع آمریکا و رژیم اسرائیل، به‌طور یکپارچه وارد عملیات نظامی علیه ایران نشدند.
اختلاف بر سر مشروعیت جنگ، نگرانی از گسترش بحران و هزینه‌های اقتصادی و امنیتی، مانع مشارکت نظامی گسترده اروپا شد. بااین‌حال، موضع کشورها در قبال آغاز یک جنگ تهاجمی علیه ایران، الزاماً همان موضعی نیست که در صورت حمله به خاک یکی از اعضای ناتو اتخاذ خواهند کرد. دفاع از قلمرو یک عضو ائتلاف، تعهدی متفاوت با همراهی در عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل است.
ترکیه؛ میان تعهدات ناتو و ملاحظات همسایگی با ایران
مطابق ماده ۵ پیمان آتلانتیک شمالی، حمله مسلحانه به یک یا چند عضو، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود و سایر کشورها متعهد به کمک به عضو مورد حمله هستند. البته هر کشور بر اساس ارزیابی خود درباره نوع اقدام لازم تصمیم می‌گیرد و این تعهد الزاماً به معنای ورود هم‌زمان همه اعضا به عملیات رزمی نیست.
در چنین وضعیتی، ترکیه نیز باید در سازوکار دفاع جمعی مشارکت کند. این مشارکت می‌تواند همکاری اطلاعاتی، هشدار زودهنگام، تقویت سامانه‌های دفاع هوایی، رهگیری موشک‌ها و پشتیبانی لجستیکی را شامل شود.
بااین‌حال، مسئله مهم‌تر برای آنکارا پیامدهای عملی این همکاری است. اگر پایگاه‌ها، حریم هوایی یا زیرساخت‌های نظامی ترکیه برای پشتیبانی از عملیات علیه ایران استفاده شوند، احتمال قرار گرفتن این تأسیسات در فهرست اهداف احتمالی تهران افزایش می‌یابد. در این صورت، ترکیه ممکن است از یک عضو پشتیبان در دفاع از متحدان به یکی از طرف‌های مستقیم درگیری تبدیل شود.
آیا ناتو حاضر است جبهه جدیدی علیه ایران باز کند؟
توان نظامی و انسجام سیاسی ناتو از عوامل تعیین‌کننده در این معادله است. ادامه جنگ روسیه و اوکراین و ضرورت تقویت توان دفاعی اروپا، منابع نظامی ائتلاف را تحت فشار قرار داده است. ذخایر مهمات، سامانه‌های رهگیری موشکی، ظرفیت اطلاعاتی و توان پشتیبانی هوایی محدودند و ورود به یک بحران گسترده با ایران می‌تواند هزینه‌های نظامی و راهبردی قابل توجهی ایجاد کند.
از سوی دیگر، اختلاف میان واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی درباره نحوه مواجهه با ایران نشان داده که اعضای ائتلاف در ارزیابی تهدید و ضرورت استفاده از نیروی نظامی اتفاق‌نظر ندارند.
برخی دولت‌های اروپایی ممکن است با عملیات تهاجمی گسترده علیه ایران مخالفت کنند؛ اما در صورت حمله مستقیم به خاک یکی از اعضای ناتو، با فشار سیاسی و حقوقی بیشتری برای مشارکت در دفاع جمعی مواجه خواهند شد.
واشنگتن نیز می‌تواند از چنین بحرانی برای افزایش مشارکت متحدان استفاده کند. حمله به یک عضو ناتو، زمینه درخواست همکاری نظامی و لجستیکی از سایر اعضا را در قالب دفاع جمعی فراهم می‌کند و هزینه مخالفت با درخواست‌های آمریکا را افزایش می‌دهد.
سناریوهای پیش‌روی ترکیه
برای ترکیه می‌توان سه سناریوی اصلی در نظر گرفت:
سناریوی اول: مشارکت دفاعی محدود: اگر حمله ایران به یک کشور اروپایی عضو ناتو محدود بماند و واکنش ائتلاف نیز در سطح دفاعی مدیریت شود، آنکارا احتمالاً در تقویت دفاع هوایی، تبادل اطلاعات، هشدار زودهنگام و پشتیبانی از کشور هدف مشارکت خواهد کرد. هم‌زمان، ترکیه تلاش می‌کند مانع استفاده از خاک و زیرساخت‌های خود برای عملیات تهاجمی علیه ایران شود. هدف اصلی در این وضعیت، اجرای تعهدات ائتلافی و جلوگیری از گسترش جنگ خواهد بود.
سناریوی دوم: افزایش فشار برای عملیات تهاجمی: در صورت تکرار حملات، افزایش تلفات و خسارات و درخواست آمریکا برای پاسخ نظامی گسترده‌تر، اختلاف بر سر حدود عملیات علیه ایران تشدید خواهد شد. واشنگتن ممکن است برای استفاده از پایگاه‌ها، حریم هوایی و امکانات لجستیکی متحدان فشار بیشتری وارد کند. ترکیه در این شرایط میان فشار آمریکا و خطر تشدید تنش با ایران قرار می‌گیرد.
سناریوی سوم: هدف قرار گرفتن مستقیم ترکیه: اگر ترکیه خود هدف حمله قرار گیرد، احتمال درخواست حمایت گسترده‌تر از ناتو و مشارکت مستقیم نیروهای این کشور در عملیات نظامی افزایش می‌یابد. چنین تحولی روابط تهران و آنکارا را وارد بحرانی جدی خواهد کرد و مرزهای دو کشور نیز ممکن است به یکی از کانون‌های اصلی تنش تبدیل شوند.
در این زمینه، حادثه موشکی مارس ۲۰۲۶ نیز اهمیت دارد. پس از رهگیری یک موشک بالستیک منتسب به ایران که به سمت حریم هوایی ترکیه در حرکت بود، نگرانی‌های امنیتی آنکارا و ناتو افزایش یافت. بااین‌حال، دبیرکل ناتو در همان مقطع اعلام کرد که بحثی درباره فعال‌سازی ماده ۵ مطرح نیست. این رویداد نشان داد که یک حادثه موشکی به‌تنهایی الزاماً به ورود فوری ائتلاف به جنگ منجر نمی‌شود؛ اما تکرار حملات یا وارد شدن خسارات و تلفات می‌تواند ارزیابی اعضا را تغییر دهد.
پیامدهای منطقه‌ای بحران برای ترکیه
گسترش جنگ به اروپا و درگیر شدن ترکیه در سازوکار دفاعی ناتو، پیامدهایی فراتر از روابط آنکارا با تهران و واشنگتن خواهد داشت. در مرزهای شرقی ترکیه، افزایش تدابیر نظامی، محدودیت‌های مرزی، اختلال در تجارت و احتمال جابه‌جایی جمعیت می‌تواند فشار اقتصادی و امنیتی بر استان‌های مرزی را افزایش دهد.
عراق نیز ممکن است به عرصه انتقال بحران تبدیل شود. حضور نیروها و تأسیسات مرتبط با آمریکا در کنار فعالیت گروه‌های نزدیک به ایران، ظرفیت گسترش تنش را افزایش می‌دهد. ترکیه که در شمال عراق با پرونده پ.ک.ک و مسائل مربوط به حضور نظامی خود مواجه است، در چنین شرایطی باید چندین مسئله امنیتی را به‌طور هم‌زمان مدیریت کند.
در سوریه نیز تغییر محاسبات بازیگران خارجی و گروه‌های مسلح می‌تواند ترتیبات امنیتی مورد نظر آنکارا را تحت تأثیر قرار دهد. ترکیه در پی تثبیت مناسبات خود با ساختار حاکم در دمشق و مدیریت مسئله نیروهای کرد سوریه است. گسترش جنگ ایران و ناتو ممکن است فرصت‌های تازه‌ای برای تحرک گروه‌های مسلح یا مداخله قدرت‌های خارجی فراهم کند و منابع سیاسی و نظامی بیشتری از ترکیه مطالبه کند.
در حوزه اقتصادی و در شرق مدیترانه نیز اختلال در مسیرهای انرژی و حمل‌ونقل، افزایش هزینه بیمه کشتی‌ها و بالا رفتن ریسک سرمایه‌گذاری می‌تواند اقتصاد ترکیه را تحت فشار قرار دهد. وابستگی قابل‌توجه این کشور به واردات انرژی موجب می‌شود حتی در صورت پرهیز از مشارکت مستقیم در جنگ، بخش مهمی از تبعات اقتصادی و امنیتی بحران به آن منتقل شود.
مسئله اصلی آنکارا؛ حفظ تعهدات ناتو و جلوگیری از جنگ با ایران
ترکیه در این بحران با انتخابی ساده میان ایران و ناتو مواجه نیست. عضویت در ناتو تعهداتی ایجاد کرده که در صورت حمله به یکی از اعضا، آنکارا باید به آن‌ها پاسخ دهد. در مقابل، همسایگی با ایران، پیوندهای اقتصادی و ملاحظات امنیتی منطقه‌ای، هزینه مشارکت در جنگی گسترده را برای ترکیه افزایش می‌دهد.
ازاین‌رو، رویکرد اولیه آنکارا احتمالاً بر همکاری در دفاع جمعی، محدود کردن دامنه عملیات و جلوگیری از استفاده از خاک ترکیه برای حملات تهاجمی علیه ایران متمرکز خواهد بود. بااین‌حال، تداوم حملات، افزایش تلفات یا هدف قرار گرفتن مستقیم ترکیه می‌تواند این محاسبات را تغییر دهد.
اظهارات سخنگوی سپاه را باید از این زاویه در پیوند با پیامدهای احتمالی تغییر دامنه تهدید موشکی ایران برای امنیت اروپا و ساختار دفاعی ناتو بررسی کرد. اگر این تغییر به عملیات علیه کشورهای اروپایی عضو ائتلاف منجر شود، پرونده ایران می‌تواند از سطح رویارویی با آمریکا و رژیم اسرائیل به بحرانی در سطح ناتو گسترش یابد.
ترکیه در چنین وضعیتی با یکی از پیچیده‌ترین معادلات امنیتی خود مواجه خواهد شد: کشوری که باید به تعهدات ائتلافی خود عمل کند و هم‌زمان از تبدیل شدن به یکی از طرف‌های جنگ با همسایه شرقی‌اش جلوگیری کند.
ابوالفضل اجلی/ کارشناس مسائل ترکیه