مذاکرات سه جانبه میان هیئت‌هایی از مسکو، کی‌یف و واشنگتن برای پایان دادن به جنگ در اوکراین در حالی آغاز شد که روسیه و اوکراین از ماه فوریه به این سو، گفت‌وگوی مستقیمی نداشته‌اند و پیچیدگی موضوعات و شکاف عمیق میان مواضع طرفین، کار طرفین را برای دستیابی به راه‌حلی دیپلماتیک سخت کرده است.
خبرآنلاین - محمدحسین لطف‌الهی: گفتگوهای سه‌جانبه میان روسیه، اوکراین و ایالات متحده روز سه‌شنبه در امارات متحده عربی آغاز شد. جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ که به همراه استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رئیس جمهور آمریکا هدایت هیئت آمریکایی را در مذاکرات بر عهده دارد می‌گوید «ایده‌های خوبی برای کاهش اختلافات» میان طرفین مطرح شده است.
با این حال، امیدها برای یک گشایش دیپلماتیک و پیشرفت در گفت‌وگوها با هدف پایان دادن به بزرگترین درگیری اروپا پس از جنگ جهانی دوم، به دلیل فقدان هرگونه دستاورد چشمگیر در سه دور پیشین گفتگوها در اوایل سال جاری، کمرنگ شده است.
فردریش مرتس، صدراعظم آلمان، شامگاه دوشنبه در گفت‌وگو با شبکه ZDF گفت: «من انتظار زیادی از این مذاکرات ندارم و فکر نمی‌کنم تحول خاصی رخ دهد.»
همزمان با مذاکرات نیز درگیری‌ها میان طرفین با شدت ادامه دارد. شب گذشته، به گفته نیروی هوایی اوکراین، روسیه شب گذشته با ۱۶۲ پهپاد و موشک بالستیک مناطق مختلف اوکراین را هدف قرار داد. وزارت دفاع روسیه نیز اعلام کرده است که مجموعا ۱۵۵ پهپاد اوکراینی را در مناطق مختلف به ویژه شبه جزیره کریمه که از سال ۲۰۱۴ در اشغال روسیه قرار دارد، سرنگون کرده است.
امتیازدهی به روسیه، پیش از آغاز نشست؟
کوشنر در سخنان افتتاحیه این گفتگوها گفت که هدف «ایجاد یک چارچوب جدید و یک درک جدید با تکیه بر نهادها و تفاهم‌های مختلف گذشته» است.
کوشنر گفت: «ما آنچه را که کارآمد بوده است در نظر می‌گیریم، تلاش می‌کنیم تا آنچه را که شکست خورده و دلیل اینکه چرا در این موقعیت هستیم را شناسایی کنیم و امیدواریم چارچوب جدیدی ایجاد کنیم که ما را به دهه‌ها، اگر نگوییم قرن‌ها، صلح رهنمون سازد.»
ژنرال آمریکایی الکسوس گرینکویچ، فرمانده ناتو که او نیز در این نشست حضور داشت، به «پیشرفت‌های عالی در گذشته در گفتگوی نظامی به نظامی در یک قالب سه‌جانبه» اشاره کرد.
او گفت که هیئت آمریکایی مشتاقانه منتظر است «با هر دو طرف همکاری کند، زیرا ما به دنبال پیشبرد پیشرفت‌هایی هستیم که در گذشته به دست آورده‌ایم و به این تلاش برای پایه‌گذاری یک صلح پایدار ادامه می‌دهیم.»
با این حال، منتقدان باور دارند رویکرد متفاوت دولت ترامپ و امتیازدهی به دولت روسیه نمی‌تواند به جنگ پایان دهد. دولت ترامپ معتقد است تنها راه دستیابی به توافقی برای پایان دادن به جنگ در اوکراین، رسیدن همزمان به یک توافق گسترده‌تر با روسیه در مورد ترتیبات امنیتی آینده اروپا است و بدین ترتیب با خواسته دیرینه کرملین که ایالات متحده و متحدانش در ناتو در برابر آن مقاومت کرده بودند، موافقت کرده است.
روزنامه واشنگتن پست در تحلیلی نوشته است: «به نظر می‌رسد مذاکره‌کنندگان آمریکایی به رهبری استیو ویتکاف، فرستاده ویژه و جرد کوشنر، داماد رئیس‌جمهور، با گشودن بحثی گسترده‌تر درباره امنیت اروپا در این جلسات، پیش از آغاز مذاکرات، تسلیم یک هدف کلیدی روسیه شده‌اند.»
یک مقام آمریکایی روز دوشنبه به خبرنگاران گفت برای حل مسائل ارضی در داخل اوکراین «شما باید روی معماری امنیتی پس از جنگ کار کنید.»
رهبران اروپایی پیش از این گفته‌اند که آن‌ها تنها پس از توقف جنگ حاضر به بحث درباره مسائل امنیتی گسترده‌تر با مسکو خواهند بود. این مقام آمریکایی گفت که دولت ترامپ آماده است تا «تضمین امنیتی مشابه ماده ۵ به اوکراین» ارائه دهد، که اشاره‌ای به تعهد ناتو است مبنی بر اینکه حمله به یکی از اعضای ائتلاف به عنوان حمله به همه آن‌ها تلقی خواهد شد.
واشنگتن پست نوشت: «برخی در اتحادیه اروپا، پیشنهادهای واشنگتن را بیش از حد در راستای مماشات با مسکو می‌دانند. روسیه به حضور اروپایی‌ها در گفتگوهای سه‌جانبه اعتراض کرده است، اما گفت که نمایندگان اتحادیه اروپا می‌توانند در صورت پیشرفت در مذاکرات، مراحل بعدی به این گفتگوها بپیوندند.»
روسیه و اوکراین بر خواسته‌های متفاوت خود پافشاری می‌کنند
دولت‌های روسیه و اوکراین بر سر عناصر کلیدی هرگونه توافق احتمالی، همچنان اختلافات عمیقی دارند.
ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، از اوکراین می‌خواهد نیروهای خود را از چهار منطقه اوکراین که مسکو در سپتامبر ۲۰۲۲ به خاک خود ضمیمه کرد اما دست کم تاکنون نتوانسته کل این مناطق را به طور کامل تصرف کند، عقب بکشد. او همچنین خواهان آن است که اوکراین از تلاش برای پیوستن به ناتو دست بردارد، محدودیت‌های سختگیرانه‌ای را برای ارتش خود بپذیرد و محدودیت‌های اعمال شده بر زبان روسی و کلیسای ارتدکس وابسته به مسکو در اوکراین را لغو کند.
اسوشیدپرس معتقد است روسیه بدون پذیرش شروط مسکو از سوی کی‌یف توقف جنگ را نمی‌پذیرد: «پوتین خواهان یک توافق صلح جامع بر اساس این شرایط است و با توقف کلی درگیری‌ها موافقت نخواهد کرد، زیرا استدلال می‌کند که این امر تنها به نیروهای اوکراینی اجازه می‌دهد تا استراحت کنند و ذخایر تسلیحاتی خود را تجدید نمایند.»
اوکراین استدلال می‌کند که برقراری یک آتش‌بس فوری، نخستین گام ضروری برای مذاکره درباره یک توافق گسترده‌تر است و می‌گوید دیدار مستقیم میان پوتین و زلنسکی تنها راه برای حل و فصل مسائل ارضی است. پوتین این پیشنهادها را رد کرده است.
الکساندر مرژکو، عضو پارلمان اوکراین از حزب حاکم خادم مردم، گفت که به «پیشرفت ملموس» در این گفتگوها امیدی ندارد. او به الجزیره گفت: «دلیل آن ساده است و تغییری نکرده است: پوتین مطلقا قصد مذاکره جدی ندارد. او همچنان کاملا بر نابودی اوکراین متمرکز است.» او معتقد است که ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، خواهان «تسلیم» اوکراین است تا به او اجازه دهد اوکراینی‌ها را تحت تسلط خود درآورد.
فقدان پیشرفت در دورهای قبلی مذاکرات
هیچ یک از گفتگوها به یک پیشرفت چشمگیر نزدیک نشده است.
آندرس اولوفسگارد، معاون موسسه اقتصاد گذار استکهلم، معتقد است شاید تنها در پایان مارس ۲۰۲۲، درست پس از تهاجم همه‌جانبه روسیه به اوکراین، زمانی که دو کشور در استانبول با یکدیگر دیدار کردند، امکانی برای پایان دادن به این درگیری وجود داشت.
او به الجزیره گفت: «در آن زمان، قدرت نسبی دو طرف مشخص نبود. اوکراین ثابت کرده بود که قوی‌تر است و روسیه بی‌کفایت‌تر از حد انتظار ظاهر شده بود.»
در آن زمان کی‌یف، در رابطه با پیوستن به ناتو، ممانعت از ایجاد پایگاه نظامی خارجی در اوکراین و عدم درخواست برای بازگرداندن فوری کریمه، تمایل بیشتری به دادن امتیاز داشت. با این حال، مجموعه‌ای از عوامل از جمله فشارهای دولت بریتانیا و آمریکا بر اوکراین و امید به شکست دادن روسیه در میدان نبرد باعث شد تا این گفت‌وگوها در سال ۲۰۲۲ شکست بخورد.
تحلیلگران تردید دارند که پیشرفت چشمگیری در گفتگوهای ابوظبی حاصل شود، زیرا روسیه حاضر نیست امتیازات عمده‌ای بدهد.
اوایل سال جاری، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین گفت که گفتگوهای سه‌جانبه در ژنو سوئیس در ماه فوریه، نتوانست اهداف اوکراین را محقق سازد. او اظهار داشت: «مسائل حساس سیاسی، موضوع مصالحه‌های احتمالی و نشست ضروری رهبران هنوز به اندازه کافی بررسی و حل و فصل نشده‌اند.»
ایالات متحده سپس دور دیگری از گفتگوهای سه‌جانبه را که قرار بود در ماه مارس برگزار شود، به دلیل جنگ در ایران به تعویق انداخت.
جان هربست، مدیر ارشد مرکز اوراسیا در شورای آتلانتیک و سفیر پیشین ایالات متحده در اوکراین، گفت که هرگونه انتظار از گفتگوهای ابوظبی باید «بسیار محدود» باشد. هربست هفته گذشته نوشت: «این گفتگوها تنها به این دلیل برگزار می‌شوند که پوتین می‌خواهد به ترامپ دلیلی بدهد تا همچنان از اوکراین فاصله بگیرد.»
نشریه اکونومیست در تحلیلی نوشته است که دونالد ترامپ برای دستیابی به یک توافق صلح در اوکراین عجله دارد اما ولادیمیر پوتین عجله‌ای از خود نشان نمی‌دهد و این وضعیت کفه ترازو را به نفع روسیه سنگین می‌کند.
وضعیت میدانی در اوکراین چگونه است؟
در حالی که تهاجم همه‌جانبه روسیه به اوکراین اکنون در پنجمین سال خود قرار دارد و دستیابی به پیشرفت در میدان نبرد همچنان دشوار است، مسکو حملات هوایی خود را تشدید کرده که پیامدهای مرگباری برای اوکراینی‌ها به همراه داشته است.
دوشنبه گذشته، دست‌کم ۵۵ نفر در پی بمباران یک ساختمان مدرسه توسط روسیه که به عنوان پناهگاه و مرکز امداد در زاپوریژیا استفاده می‌شد، کشته شدند. این رویداد یکی از مرگبارترین حوادث این جنگ تا به امروز به شمار می‌رود. به گفته موسسه اکلد که یک ناظر جهانی درگیری‌ها است، آمار تلفات غیرنظامیان در اوکراین از زمان آغاز جنگ به بالاترین حد خود رسیده و تاکنون در سال جاری بیش از ۲۷۰۰ نفر در حملات روسیه کشته شده‌اند.
به گفته تحلیلگران، در ادامه روندی که در سال‌های گذشته نیز دیده شده است، پهپادها و موشک‌های روسی از هم‌اکنون در حال هدف قرار دادن زیرساخت‌های انرژی اوکراین هستند، اما این بار زودتر از زمستان‌های گذشته حملات روسیه شدت گرفته است. زلنسکی گفت که همزمان با کاهش شدید دما و فرا رسیدن زمستان، حملات روسیه به شبکه برق باعث شد تا بیش از ۶۰۰ هزار نفر در منطقه دنیپروپتروفسک در شب یکشنبه بدون برق بمانند. طی چند ماه گذشته، روسیه پهپادهای سریع‌تر و مجهز به موتور جت «گران» را به کار گرفته است که سرنگونی آن‌ها دشوارتر است. در عین حال، با توجه به اینکه کی‌یف با کمبود مزمن رهگیرهای پاتریوت ساخت آمریکا دست و پنجه نرم می‌کند، موشک‌های بیشتری از سد پدافند هوایی اوکراین عبور می‌کنند. این رهگیرها یکی از معدود سلاح‌های دفاعی هستند که توانایی سرنگونی موشک‌های بالستیک را دارند.
موضع ایالات متحده پس از انتخابات میاندورهای تغییر می‌کند؟
در حالی که دولت بایدن، ایالات متحده را به عنوان بزرگترین حامی مالی و قدرتمندترین متحد اوکراین معرفی کرده بود، روابط دولت ترامپ با کی‌یف به مراتب پیچیده‌تر بوده است. این دولت در آغاز سال ۲۰۲۵ کمک‌های مالی به اوکراین را متوقف کرد و در هفته‌های اخیر نیز حمایت‌های اطلاعاتی و فناوری که همچنان ارائه می‌دهد، تحت فشار قرار گرفته است.
ماه گذشته، زلنسکی متحدان غربی خود را متهم کرد که پیش از چندین حمله موشکی بالستیک، هشدارهای اطلاعاتی ارائه نداده‌اند.
در ماه اکتبر نیز، توانایی اوکراین برای استفاده از استارشیلد، نسخه نظامی سرویس استارلینک ایلان ماسک که برای عملیات‌های نظامی این کشور حیاتی است، با اعمال محدودیت‌های سرعت بر روی پایانه‌های ماهواره‌ای دچار اختلال شد. ترامپ تایید این تصمیم را تکذیب کرد، در حالی که ماسک در پستی در شبکه‌های اجتماعی گفت که دولت ترامپ پشت این ممنوعیت بوده است.
زیربنای تمام این تنش‌های اخیر، حساسیت ترامپ به افزایش قیمت بنزین بوده است که به دلیل جنگ در ایران به شدت بالا رفت و در شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میاندورهای هفته گذشته نقش داشت.
بنابراین، در حالی که دموکرات‌ها برای به دست گرفتن کنترل کنگره آماده می‌شوند، زلنسکی به طور علنی گفته است امیدوار است این موج آبی بتواند حمایت ایالات متحده از اوکراین را تقویت کند، زیرا این حزب «بسیار شفاف درباره حمایت از اوکراین و ارائه کمک به این کشور سخن می‌گوید.»
با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا انتخابات میاندورهای سیاست ایالات متحده در قبال کی‌یف را به طور اساسی تغییر خواهد داد یا خیر. ترامپ در مصاحبه‌ای با برنامه «۶۰ دقیقه» که روز یکشنبه پخش شد، از پاسخ به این سوال که به زلنسکی بیشتر اعتماد دارد یا پوتین، خودداری کرد و اشاره نمود که اوکراین ممکن است مجبور شود بخشی از خاک خود را واگذار کند.
او با ترسیم سناریویی که زلنسکی بارها آن را رد کرده است، گفت: «آن‌ها در نهایت با اوکراینی روبرو خواهند شد که شکل کمی متفاوتی خواهد داشت.»