کرمان - ایرنا - همزمان با روز جهانی فیزیک پزشکی، نقش فناوری‌های نوین هسته‌ای و دانش فیزیک پزشکی در تشخیص زودهنگام بیماری‌ها، شناسایی دقیق تومورها و درمان سرطان بیش‌از گذشته مورد توجه قرار گرفته، دانشی که با بهره‌گیری از پرتوها و رادیوداروها، افق‌های تازه‌ای را در نظام سلامت گشوده و آثار آن در توسعه خدمات تشخیصی و درمانی استان کرمان نیز قابل مشاهده است.
به گزارش ایرنا شانزدهم آبان‌ماه برابر با هفتم نوامبر، به عنوان روز جهانی فیزیک پزشکی نام‌گذاری شده است، فرصتی برای توجه به جایگاه یکی از رشته‌های تخصصی و کمتر شناخته‌شده علوم پزشکی که نقشی تعیین‌کننده در ارتقای دقت تشخیص، افزایش ایمنی بیماران و بهبود اثربخشی روش‌های درمانی دارد.
به همین مناسبت، مدیر گروه فیزیک پزشکی دانشگاه علوم پزشکی کرمان و متخصص فیزیک پزشکی، در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا به تشریح جایگاه این رشته، کاربرد فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای در حوزه سلامت و تازه‌ترین امکانات تشخیصی و درمانی استان پرداخت.
دکتر علی جمعه‌زاده فیزیک پزشکی را کاربرد اصول و مفاهیم علم فیزیک در علوم پزشکی دانست و گفت: این رشته با استفاده از ابزارها و فناوری‌های مبتنی بر فیزیک، به تشخیص و درمان بیماری‌ها کمک می‌کند و بخش مهمی از تجهیزات و روش‌های نوین پزشکی بر پایه دانش این حوزه فعالیت دارند.
وی با اشاره به نام‌گذاری هفتم نوامبر به عنوان روز جهانی فیزیک پزشکی افزود: این روز همزمان با سالروز «تولد ماری کوری»، دانشمند برجسته و از پیشگامان مطالعات رادیواکتیویته، انتخاب شده است و هر سال شعاری با هدف تبیین اهمیت این رشته در نظام سلامت برای آن در نظر گرفته می‌شود.
وی شعار سال ۲۰۲۶ سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی را «پیشبرد عدالت در سلامت جهانی، مبنای اخلاقی فیزیک پزشکی» عنوان کرد و گفت: پیام این شعار، تأکید بر رعایت استانداردهای اخلاق حرفه‌ای و فراهم شدن دسترسی عادلانه مردم در سراسر جهان به فناوری‌های نوین تشخیصی و درمانی است.
فیزیک پزشکی، دانشی ضروری در تشخیص و درمان
مدیر گروه فیزیک پزشکی دانشگاه علوم پزشکی کرمان با بیان اینکه این رشته گرایش‌های متعددی دارد، اظهار کرد: پرتودرمانی، پرتوتشخیصی، حفاظت در برابر اشعه، رادیوبیولوژی و تصویربرداری پزشکی از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت متخصصان فیزیک پزشکی به شمار می‌روند.
وی ادامه داد: متخصصان این رشته در بخش‌های مختلف تصویربرداری، پرتودرمانی و پزشکی هسته‌ای فعالیت می‌کنند و حضور آنان برای راه‌اندازی و فعالیت استاندارد بسیاری از این مراکز ضروری است.
جمعه‌زاده با اشاره به نقش متخصص فیزیک پزشکی در پرتودرمانی بیماران سرطانی گفت: در این روش از پرتوهای ایکس و الکترون برای از بین بردن سلول‌های سرطانی استفاده می‌شود، اما آنچه اهمیت دارد، محاسبه دقیق میزان انرژی و دوز جذبی پرتو در تومور و بافت‌های اطراف آن است.
وی افزود: اشعه مانند یک تیغ دولبه است، اگر بر اساس اصول علمی و با محاسبات دقیق استفاده شود، می‌تواند در تشخیص و درمان بیماری‌ها نجات‌بخش باشد، اما استفاده نامناسب از آن به بافت‌های سالم آسیب می‌رساند.
این متخصص فیزیک پزشکی تصریح کرد: وظیفه اصلی فیزیک‌پزشک در این فرایند، بهینه‌سازی دوز تابشی است، به این معنا که بیشترین میزان پرتو به تومور هدف برسد و در مقابل، بافت‌ها و اندام‌های سالم بدن کمترین میزان تابش را دریافت کنند.
پزشکی هسته‌ای، پیوند فناوری هسته‌ای و سلامت
جمعه‌زاده پزشکی هسته‌ای را یکی از مهم‌ترین جلوه‌های کاربرد فناوری هسته‌ای در نظام سلامت دانست و گفت: در این حوزه با استفاده از رادیوداروها، امکان بررسی عملکرد اندام‌ها و شناسایی برخی بیماری‌ها در مراحل مختلف فراهم می‌شود.
وی با اشاره به اینکه بخش عمده فعالیت پزشکی هسته‌ای به تشخیص اختصاص دارد، اظهار کرد: حدود ۹۰ درصد کاربرد این حوزه تشخیصی و ۱۰ درصد آن درمانی است که از نمونه‌های شناخته‌شده درمانی می‌توان به یُد درمانی در بیماران مبتلا به سرطان تیروئید اشاره کرد.
این متخصص فیزیک پزشکی با بیان اینکه استفاده از پرتوها در پزشکی سابقه‌ای بیش از یک قرن دارد، افزود: پس از کشف اشعه ایکس توسط ویلهلم رونتگن در اواخر قرن نوزدهم، کاربرد پرتوها در تشخیص و درمان به‌سرعت توسعه یافت و امروزه از فوتون‌های اشعه ایکس برای درمان تومورهای عمقی و از پرتوهای الکترونی برای برخی تومورهای سطحی استفاده می‌شود.
براکی‌تراپی، فناوری جدیدی که بیماران جنوب‌شرق را پوشش می‌دهد
مدیر گروه فیزیک پزشکی دانشگاه علوم پزشکی کرمان یکی از روش‌های پیشرفته پرتودرمانی را براکی‌تراپی معرفی کرد و گفت: این روش به معنای درمان از فاصله نزدیک است و در آن، چشمه رادیواکتیو در داخل یا مجاورت بافت تومور قرار می‌گیرد تا پرتو با دقت بیشتری به ناحیه سرطانی تابانده شود.
وی افزود: در براکی‌تراپی به دلیل نزدیک بودن منبع تابش به تومور، امکان رساندن دوز بالاتر به بافت هدف و کاهش میزان تابش به بافت‌های سالم اطراف فراهم می‌شود.
جمعه‌زاده با اشاره به کاربرد این روش در درمان برخی سرطان‌ها اظهار کرد: براکی‌تراپی جایگاه مهمی در درمان سرطان‌های دهانه رحم و آندومتر دارد و در کنار پرتودرمانی خارجی، بخش ضروری از پروتکل درمانی بسیاری از این بیماران محسوب می‌شود.
وی سرطان پروستات، پستان و برخی تومورهای سطحی مانند ضایعات سرطانی پوست، لب و اطراف گوش را از دیگر موارد کاربرد این روش برشمرد و گفت: براکی‌تراپی یکی از روش‌های پیشرفته پرتودرمانی است که در کنار جراحی و شیمی‌درمانی، در برنامه درمانی بیماران مبتلا به سرطان مورد استفاده قرار می‌گیرد.
این متخصص فیزیک پزشکی درباره آخرین وضعیت راه‌اندازی این فناوری در کرمان نیز بیان کرد: دستگاه براکی‌تراپی وارد استان شده و در کرمان مستقر است، این در حالیست که پیش از این چنین امکانی در کرمان و استان‌های همجوار شامل سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، یزد و هرمزگان وجود نداشت.
وی افزود: با راه‌اندازی این بخش، امکان ارائه خدمات به جمعیتی حدود هشت تا ۱۰ میلیون نفر در جنوب‌شرق کشور فراهم می‌شود و بیماران این منطقه دیگر برای دریافت این نوع درمان ناچار به سفر به استان‌های دیگر نخواهند بود.
جمعه‌زاده با اشاره به مراحل باقی‌مانده برای آغاز فعالیت این مرکز گفت: در حال حاضر در انتظار ورود چشمه رادیواکتیو کبالت ۶۰ از خارج کشور هستیم و امیدواریم با تأمین آن، این مرکز تا پایان سالجاری به‌صورت رسمی فعالیت خود را آغاز کند.
وی ادامه داد: راه‌اندازی این بخش علاوه بر کاهش هزینه‌های رفت‌وآمد و اقامت بیماران، می‌تواند دسترسی آنان به خدمات تخصصی پرتودرمانی را تسهیل کند و بخشی از نیاز درمانی منطقه جنوب‌شرق کشور را پوشش دهد.
پت‌سی‌تی، تشخیص فعالیت پنهان سلول‌های سرطانی
مدیر گروه فیزیک پزشکی دانشگاه علوم پزشکی کرمان در بخش دیگری از این گفت‌وگو از راه‌اندازی دستگاه پت‌سی‌تی به عنوان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای جدید حوزه پزشکی هسته‌ای استان یاد کرد و گفت: این دستگاه از پیشرفته‌ترین تجهیزات تصویربرداری در حوزه سرطان است که علاوه بر نمایش ساختار اندام‌ها، اطلاعاتی درباره فعالیت متابولیک و عملکرد سلول‌ها در اختیار پزشک قرار می‌دهد.
وی توضیح داد: در روش پت‌سی‌تی، رادیوداروی ویژه‌ای به بیمار تزریق می‌شود که با انتشار پوزیترون، امکان ثبت تصاویر از طریق آشکارسازهای دستگاه فراهم می‌شود, سپس تصاویر حاصل از پت و سی‌تی با یکدیگر تلفیق می‌شوند تا پزشک بتواند هم ساختار بدن و هم فعالیت زیستی بافت‌ها را بررسی کند.
جمعه‌زاده با بیان اینکه کاربرد اصلی این دستگاه در حوزه سرطان است، افزود: حدود ۸۵ درصد استفاده از پت‌سی‌تی به تشخیص و مدیریت بیماری‌های سرطانی اختصاص دارد و ۱۵ درصد دیگر در حوزه‌های مغز و اعصاب و بیماری‌های قلبی و عروقی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
وی سه کاربرد مهم این فناوری در حوزه سرطان را تشخیص و بررسی تومورها، تعیین مرحله پیشرفت بیماری و ارزیابی پاسخ بیمار به درمان عنوان کرد و گفت: پت‌سی‌تی به پزشک کمک می‌کند میزان گسترش بیماری و درگیری احتمالی سایر اندام‌ها را دقیق‌تر بررسی کند و همچنین مشخص شود که آیا پس از شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی، سلول‌های سرطانی همچنان فعالیت دارند یا خیر.
این متخصص فیزیک پزشکی خاطرنشان کرد: تعیین دقیق مرحله بیماری اهمیت زیادی در انتخاب روش درمان دارد, زیرا هرگونه خطا در ارزیابی میزان گسترش سرطان می‌تواند بر تصمیم‌گیری پزشک و روند درمان بیمار تأثیر بگذارد.
آغاز فعالیت پت‌سی‌تی در کرمان
جمعه‌زاده با اعلام بهره‌برداری از دستگاه پت‌سی‌تی در کرمان گفت: این دستگاه از حدود یک ماه پیش فعالیت خود را آغاز کرده و اکنون بیماران دارای شرایط می‌توانند برای دریافت خدمات تشخیصی به این مرکز مراجعه کنند.
وی افزود: مؤسسه پزشکی هسته‌ای و پت‌اسکن کرمان در محدوده میدان هفت‌باغ قرار دارد و مراجعان می‌توانند از شنبه تا چهارشنبه، ساعت ۷:۳۰ تا ۱۳:۳۰ برای پیگیری و دریافت خدمات به این مرکز مراجعه کنند.
وی در عین حال تأکید کرد: پت‌سی‌تی برای غربالگری عمومی افراد بدون علامت طراحی نشده و انجام آن باید بر اساس اندیکاسیون پزشکی و با تجویز پزشک متخصص باشد.
جمعه‌زاده ادامه داد: بیماران باید بر اساس نظر پزشکان متخصص رادیوانکولوژی، انکولوژی، هماتولوژی و جراحان مرتبط برای انجام این تصویربرداری ارجاع شوند، بنابراین صرف نگرانی درباره ابتلا به سرطان، دلیل کافی برای انجام این نوع تصویربرداری نیست.
دو خدمت جدید برای تشخیص سرطان پروستات و آلزایمر در راه است
مدیر گروه فیزیک پزشکی دانشگاه علوم پزشکی کرمان همچنین از برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی دو خدمت تشخیصی جدید در ماه‌های آینده خبر داد و گفت: یکی از این خدمات استفاده از رادیوداروی گالیوم ۶۸ پی‌اس‌ام‌آ (Ga-68 PSMA) برای بررسی و تشخیص دقیق‌تر سرطان پروستات است.
وی افزود: این رادیودارو با هدف‌گیری اختصاصی‌تر سلول‌های مرتبط با سرطان پروستات، به شناسایی محل درگیری و ارزیابی گسترش بیماری کمک می‌کند و می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های درمانی پزشکان نقش مؤثری داشته باشد.
جمعه‌زاده خدمت دوم را پت آمیلوئید عنوان کرد و گفت: این روش از فناوری‌های پیشرفته تصویربرداری در حوزه بیماری‌های مغز و اعصاب است که برای بررسی تجمع پروتئین آمیلوئید در مغز و کمک به تشخیص بیماری آلزایمر مورد استفاده قرار می‌گیرد.
وی با اشاره به کاربردهای پت‌سی‌تی در بیماری‌های قلبی و عروقی نیز اظهار کرد: اگرچه دستگاه اسپکت‌سی‌تی در بخش قابل توجهی از تصویربرداری‌های قلبی کاربرد دارد، اما در برخی موارد پیچیده که روش‌های معمول پاسخگوی تشخیص نیستند، پت‌سی‌تی می‌تواند اطلاعات تکمیلی و دقیق‌تری در اختیار پزشک قرار دهد.
فناوری هسته‌ای, ضرورتی برای آینده نظام سلامت
این متخصص فیزیک پزشکی در پایان با تأکید بر اهمیت توسعه فناوری‌های هسته‌ای در حوزه پزشکی گفت: اگر پرتوها، رادیوداروها و فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای در دسترس نظام سلامت نباشد، بخش مهمی از ظرفیت‌های تشخیصی و درمانی پزشکی با محدودیت جدی مواجه خواهد شد.
جمعه‌زاده افزود: امروزه این فناوری‌ها امکان شناسایی دقیق‌تر بیماری‌ها، بررسی فعالیت سلول‌های سرطانی و هدف‌گیری مؤثرتر تومورها را فراهم کرده‌اند و آثار آن در توسعه خدمات تشخیصی و درمانی استان کرمان نیز قابل مشاهده است.
وی با اشاره به راه‌اندازی پت‌سی‌تی و ورود دستگاه براکی‌تراپی به استان اظهار کرد: توسعه این امکانات، علاوه بر ارتقای سطح خدمات تخصصی، می‌تواند از سفرهای درمانی بیماران به استان‌های دیگر بکاهد و دسترسی جمعیت گسترده‌ای از مردم جنوب‌شرق کشور را به فناوری‌های نوین پزشکی فراهم کند.