واکاوی قدمت مازندران به استناد آثار تاریخ کهن ایران زمین

بابل - ایرنا - دکتر علی اکبر باقری خلیلی، عضو هیات علمی دانشگاه مازندران و استاد گروه ادبیات فارسی در یادداشتی تحت با عنوان «دیرینگی مازندران و فرهنگ مازندرانی» که به مناسبت هفته مازندران و با مشارکت طیبه غزنوی دانش‌آموخته‌ی کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مازندران نوشته شد، به تشریح قدمت تاریخی مازندران و فرهنگ مازندرانی به استناد آثار تاریخ کهن ایران زمین پرداخت.

پیش از ورود آریاها به فلات ایران، طوایفی مانند عیلامیان، تپوران، کادوسیان و آماردان در نواحی مختلف آن سکونت داشتند. آریاها برای تصرف سرزمین بومیان، وارد جنگ های سخت و خونین با آنان شدند و به سبب اختلافات نژادی و ارضی و دینی با اقوام بومی، آنان را دیو، و مازنی ها را دیوان مازندران نامیدند. اگرچه در متون اساطیری و حماسی دو یا سه سرزمین را مازندران می خواندند؛ اما بدون تردید تبرستان یا مازندران فعلی یکی از آن ها بوده که در شاهنامه از آن به دفعات با عنوان بیشه ی نارون نام برده شده است. عمده ترین سبب نامگذاری اقوام بومی مازندران به دیوان، تعصبات دینی زرتشتیان بوده که هر دگرکیشی را دیو و بی دین می نامیدند. از این رو، دیو در لغت دارای معانی نظیر دلیر و شجاع، تناور و زورمند، بدخوی و بدکیش، عظیم الجثّه و عجیب الخلقه می باشد و در کنار واژگانی مثل کوی و کیا، بر دیرینگی سرزمین مازندران دلالت می کند.

دلیلِ دیگر اطلاق دیوان بر مردم مازندران این بوده که زرتشتیان می کوشیدند تا با انتساب آنان به دیو پرستی و ساحری و جادوگری، هویّت فرهنگی شان را از بین برده و نابود کردن یا برده نمودن شان را پسندیده و پذیرفته جلوه دهند، در حالی که به استناد همان متون اساطیری و حماسی نه تنها در آدمی بودن دیوان مازندران هیچ گونه تردیدی نیست، بلکه از لحاظ فرهنگ و تمدن از آریاها ی مهاجم بسی بافرهنگ تر و متمدن تر بودند و آریاها بسیاری از عناصر و مظاهر فرهنگ را از دیوان مازندران آموختند که زبان، خط، و خواندن و نوشتن از مهم ترین آن ها محسوب می گردند و علاوه بر این ها، تبحر مازندرانی ها در معماری و موسیقی، آنان را به مردمان شهرنشینی تبدیل می کرد که آریاها مجبور بودند عناصر فرهنگ و تمدن و آداب شهر آیینی را از مازندرانی ها بیاموزند.

مازندران، دیوان، فرهنگ و تمدّن.

بر اساس یافته های اکثر پژوهشگران حوزه ی اسطوره و تاریخ، پیش از ورود آریاها به فلات ایران، به یقین اقوام متعدد بومی در نقاط مختلف آن زندگی می کردند. نژاد هند و ایرانی در حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد، از اقوام هند و اروپایی جدا شدند. این دو دسته خود را «اَریّ» می نامیدند و پس از همزیستی طولانی در مناطقی بین سیر دریا و آمویه دریا، از همدیگر جدا شده و در ایران و هند ساکن شدند. قدیمی ترین سکونتگاه ایرانیان، سر زمین «ائیریَّن وئجه» (= پهلوی: ایران ویچ)، به معنی «سر زمین اصلی آریا»، در نواحی خوارزم قدیم بوده و آن را مقدس می شمرده اند.

بر اساس اوستا، ایرانیان از حدود ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد به بعد، از ایران ویچ مهاجرت کرده و در سغد، مرو، بلخ، هرات، کابل، هلمند و آنگاه جنوب خراسان سکونت اختیار نموده و بتدریج به سایر نواحی روی آوردند؛ و در همین ایام در نواحی مختلف نجد ایران، طوایفی مانند عیلامیان، تپوران، کادوسیان، آماردان یا ماردان ساکن بودند. این طوایف غالباً مردمانی جنگجو، بلند قامت، قوی و نیرومند، متمدن یا نیمه وحشی و متدّین به دینی غیر از دین آریایی بودند (صفا، ۱۳۶۹: ۲۲-۲۴ / کزازی، ۱۳۸۱: ۱۰۸-۱۰۹ / کریمان، ۱۳۷۵: ۳۵۱).

بنا بر این، آریا ها برای تصرّف سرزمین بومیان ایران وارد جنگ های سخت و خونین با آنان شدند و چون آریاها از قبل اسب را رام کرده و سواره می جنگیدند، موّفق شدند که آنان را به عقب برانند وسرزمین شان را تصاحب کنند. این جنگ ها که در داخل نجد ایران اتفاق می افتاد، در متون حماسی جنگ هایی برای تثبیت سرزمین جدید محسوب گردید. ایستادگی و مقاومت سرسختانه ی اقوام بومی در مقابل آریایی های مهاجر در اذهان باقی ماند و درونمایه ی بسیاری از داستان های ایرانی قرارگرفت. داستان هایی که از آن ها با عنوان جنگ های ایرانیان با دیوان نام برده می شود و دیوان مازندران یکی از آن ها هستند.

دلیل این که آریاها اقوام بومی را دیو می خواندند و با آنان می جنگیدند، ابتدا به سبب مسایل نژادی و ارضی بود، ولی بعدها منجر به جنگ های اعتقادی شد و امروزه تردیدی نیست که دیوانِ مذکور در اسطوره ها و حماسه های ایرانی، آدمیانی صبور و جنگجو، اما معتقد به آیین دیگری بودند(یزدان پناه لموکی، ۱۳۸۵: ۲۷ / کریمان، ۱۳۷۵: ۳۵۱). از این رو، بررسی دیرینگی مازندران و فرهنگ مازندرانی (دیوان)، در مقایسه با آریاهای مهاجم قابل بررسی است و این مقاله موضوع مذکور را مورد بررسی قرار داده و در تبیین آن کوشیده است.

مازندران

در باره ی واژه ی مازندران و وجه تسمیه ی آن نظرهای مختلفی ارایه شده، به قرار زیر:

ابن اسفندیار معتقد است که این واژه در اصل «موز اندرون» بوده، مرکّب از: «موز»، (نام کوهی) + «اندرون»، و مجموعاً یعنی این ولایت درون کوه موز واقع شده است.

دارمستتر مازندران را مشتق از «مازنه» و واژه ی «مازن تره» را مشتق از «مازنه» ذکر می کند که مانند «شوش» با نشان تفضیلی «تر»، به صورت شوشتر درآمده، این کلمه نیز به شکل «مازن تر» و سپس به صورت مازندران درآمده است(اسماعیل پور، ۱۳۸۲: ۲۱-۲۲).

عده ای دیگر با استناد به متون زرتشتی که درآن به کرّات از دیوان مازندران سخن رفته، آن را برآمده از «مزِنه» و «مازن» که برابر با مازندران است – مثل «ورِنه» و «ورِن» که برابر با گیلان است – دانسته وگفته اند مازندران مرکّب است از «ماز» ‌ (جزئی از کلمه ی مازن) + «در» (به معنی دشت یا درگاه) + «ان» (پسوند نسبت مکانی) و در مجموع به معنی ناحیه ی دشتی دیوان مازن (سورتیجی، ۱۳۸۱: ۲۲ / کزّازی، ۱۳۸۱: ۱۰۵). به نظر می رسد نام آن دسته از آبادی ها و روستاهایی که مرکّب از «مرزن» (تحول یافته ی مازن، مزنه و مزن) اند، به دیدگاه مذکور نزدیک ترند؛ مانند : مرزن کلاته (در گرگان)، مرزن گو (در آمل) و مرزن آباد (در چالوس)، که بر اسکان و گستردگی این قوم در حاشیه ی جنوبی دریای مازندران / خزر نیز دلالت می نمایند (یزدان پناه لموکی، ۱۳۸۵: ۵۲).

کیا در این باره می نویسد : «گمان می شود مازندران از سه جزء ساخته شده باشد : نخست «مز» Maz به معنی بزرگ، دوم «ایندره» Indra نام یکی از پروردگاران آریاییان که در دین مزدیسنی از دیوها شمرده شده است، و سوم پسوند «ان» که در ساختن نام بسیار به کار رفته است ... مازندران در عهد باستان پر از دیو شمرده می شد» (کریمان، ۱۳۷۵: ۱۶۶-۱۶۷).

عده ای دیگر معتقدند که کلمه ی «مازی نیه» به عنوان صفت برای دیوان ستمگر به کار می رفته و معنای قیدی یا نسبت مکانی نداشته است. از این رو، اوستاشناسان و مفسران اوستا مازندرانی را صریحاً منسوب به دیوان مازنی گرفته اند. پورداود و بارتولومه نظر مذکور را قبول دارند (حجازی، ۱۳۷۲: ۵۹).

در باره ی موقعیت جغرافیایی مازندران نظرها و فرضیه های متفاوتی ارایه شده است. عده ای معتقدند «مازندران کنونی بخش کوچکی از سرزمین گسترده ای است که جغرافیانویسان دوران گذشته از آن با نام «پتیشخوارگر» یا «فدشوارگر» یاد کرده اند و آن سرزمین، ناحیه ای بود، میان آذربایجان و خراسان. پیشینه ی کاربرد این ترکیب به دوران هخامنشی باز می گردد. این نام در کتیبه ی بیستون به صورت «پتشواریش» آمده است» (سورتیجی، ۱۳۸۱: ۱۸). مازندران کنونی در جنوب دریای خزر یا در شمال رشته کوه های البرز قرار دارد. برخی از پژوهشگران بر آن اند، مازندرانی که فردوسی در شاهنامه از آن نام می برد، همواره سرزمین واحدی نیست بلکه دو یا سه سر زمین بدین نام خوانده می شدند :

۱)یک مازندران همان است که تبرستان / طبرستان یا تپورستان نامیده می شود.

سرزمین خاورانه در مرزهای هند و چین

۳)سرزمین باخترینه، یعنی هاماوران یا یمن(کزّازی، ۱۳۸۱: ۱۰۵).صاحب مجمل التواریخ به مازندران مغرب اشاره می کند : «و فریدون قارنِ کاوه به چین فرستاد تا کوشِ پیل دندان را بگرفت و بعد از آن به مازندران مغرب رفت» (حجازی، ۱۳۷۲: ۵۵). در دیباچه ی کهن شاهنامه ی ابو منصوری نیز از شام و یمن تحت عنوان مازندران یاد شده است(همان). این که در شاهنامه هیچ گونه اشارتی به تعدد مازندران و نیز روابط این اماکن و مناسبات آن ها با هم به چشم نمی خورد، ظاهراً سبب آن است که فردوسی داستان های این حماسه ی بزرگ را از روی منابع حماسی گوناگون پیشین در زمان های مختلف هر یک را جداگانه سروده و در پایان همه را یک جا به صورتی که اکنون ملاحظه می شود، به هم پیوند داده است (کریمان، ۱۳۷۵: ۲۳۷).

در شاهنامه از مازندران کنونی هشت بار و با عنوان «بیشه ی نارون»، در داستان هایی نظیر پادشاهی فریدون و سیاووش نام برده شده :

منوچهر با قارن پیلتن
از ایران و از بیشه ی نارون

برون آمد از بیشه ی نارون
شدند از یلان صد هزار انجمن

در داستان کیکاووس، رامشگر مازندرانی که به دربارش حضور می یابد، مازندران را چنان زیبا توصیف می کند که کاووس را به رفتن بدانجا بر می انگیزد :

چنین گفت کز شهر مازندران
ز مازندران شهر ما یاد باد

بیامد که خواهد بر شاه بار
همیشه بر و بومش آباد باد...

فردوسی مازندران و بعضی از شهرهای آن مثل آمل، ساری و تمیشه را به دلیل نزدیکی به وطنش به خوبی می شناخته و آن را پایگاه و پناهگاه پادشاهان و پهلوانانی چون منوچهر، فریدون و کیقباد قرار داده است. با این حال در بعضی از داستان ها تحت تأثیر اساطیر و متون دینی زرتشتی که مازندران را سرزمین دیوان می پنداشته اند، آن را بسان سرزمین افسانه ای تصویر کرده است (همان: ۳۳، ۱۴۱-۱۴۲، ۱۵۵ و ۱۶۸).

اگرچه از همه ی توصیف های فردوسی در شاهنامه نمی توان مازندران واحدی را استنباط کرد و صرف نظر از این که عده ای دیگر، مازندرانِ مذکور در شاهنامه را تبرستان کنونی می دانند(ر. ک:صفا، ۱۳۶۹: ۶۰۰ به بعد) _ چنان که گفته شد_ بدون هیچ گونه تردیدی، یکی از مصادیق برجسته ی مازندران شاهنامه، تبرستان کنونی است و این که فردوسی بر اساس روایات متون کهن، مازندران را به سرزمین دیوان منسوب می سازد، نیز مورد قبول همه ی پژوهشگران است؛ اما دیوان به چه معنی است و سبب نامگذاری این خطه ی تسخیرناپذیر که قبل از هجوم آریاها بدان، نیز سرزمین یلان و پهلوانان بوده، چیست؟

سبب اسناد دیوان مازندران

ایزدان در آیین کهن هند و ایرانی دو دسته بودند: الف) اشوره ها : ساختار دین زرتشتی اشوره یا اهوره بنیاد است و بزرگان و برجستگان دینی در جهان بینی زرتشتی از اهوره ها هستند. ب) دئوه ها یا دواها یا دیوان : در دین زرتشتی دیوان به غیر زرتشتیان و به تعبیر دیگر، به بی دینان اطلاق می گردد؛ به عبارت دیگر زرتشت آیین دوایسنی (Devayasni) یا دیوپرستی را به آیین مزدیسنی (Mazdyasni) یا مزداپرستی تبدیل کرد و تنها اهورا مزدا را به عنوان خدا پذیرفت و بر سایر ایزدان خط بطلان کشید و پیشینه ی آنان به عنوان عامیان شکست خورده یا خدایان پیش آریایی در فراخنای تاریخ گم شد و ردّ پای آنان را تنها در قصه های عامیانه و پریان می توان جستجو کرد. در نتیجه، پیروان دین زرتشت همه ی دیگرکیشان را دیو و بی دین خواندند و زمانی که اوستا نوشته می شد، مردم مازندران و گیلان را به دلیل عدم پذیرش کیش زرتشتی و پایداری بر آیین خویش، دیو و دروغ پرست و سرزمین شان را سرزمینِ دیوان و دروغ پرستان خواندند. وگرنه آدمی بودن دیوان موضوعی است که در فقره ی ۱۹ از فصل اوّل دینکرت نیز بدان اشاره شده است. بنا بر این، زرتشتیان به دلیل این که مردم شمال را مطرود و منحوس می پنداشتند، حتی به هنگام خانه سازی، خانه های شان را رو به شمال بنا نمی کردند(کزّازی، ۱۳۸۱: ۱۰۷ / حجازی، ۱۳۷۲: ۶۰ / هینلز، ۱۳۸۵: ۱۶۴-۱۶۵ / صفا، ۱۳۶۹: ۶۰۹).

تعصب و سختگیری شدید زرتشتیان در مسایل اعتقادی به صورت بسیار گسترده در متون دینی شان راه یافت و زمانی که متون مذکور، منابعِ افسانه ها و اسطوره ها وشاهنامه ها قرار گرفتند، به اشکال مختلف در آن ها بازتاب یافتند. پورداوود در این باره می نویسد : «در هر جای از اوستا که کلمه ی دیو ها آمده، از آن پروردگاران باطل یا گروه شیاطین یا مردمان مشرک و مفسد اراده شده است. غالباً دیوها یا جادوان و پری ها یکجا ذکر شده اند که همه از گمراه کنندگانند. دیو به معنیی که در داستان ملّی ماست و غالباً در شاهنامه به آن ها بر می خوریم، به مرور ایام آن هئیت عجیب به آن ها بسته شده، غول های مهیب گردیده اند...

... با توجیه و تأویل پاره ای از اخبار، ظاهراً می توان گفت این ها بومیان باستانی این سرزمین بوده اند که قبل از آمدن قوم آریا به جلگه ی ایران در این پهنه اقامت داشته اند و با آمدن ایشان در سر تصرّف مکان به نزاع برخاستند و در دین و آداب، مخالف قوم آریا بوده اند که به هر حال از گوهر انسانند» (کریمان، ۱۳۷۵: ۱۸۲-۱۸۳).

با توجه به مطالب فوق، این باور که «ایرانیان قدیم مردان دلیر و شجاع و کدخدایان را دیو می خواندند و در مقام مدح و ستایش، مازندرانی ها را دیو می خواندند و اهالی سایر ممالک ایران از این کلمه قصد نکوهش داشتند» (برزگر خالقی، ۱۳۷۹: ۲)، باور درستی است و شاید نام خانوادگی هایی نظیر «دیو سالار» در مازندران ریشه در چنین نگرشی داشته باشد و این گفته ی صاحب انجمن آرا که «پارسیان هر سرکش و متمردی را خواه از انس یا جن یا حیوان، دیو می نامیدند» (هینلز، ۱۳۸۵: ۱۶۴-۱۶۵)، به ادوار بعد از بروز اختلافات دینی زرتشتیان با مازندرانی ها بر می گردد.

اگر چه واژه ی دیو دارای معانی گسترده ای است، ولی به طور کلی می توان معانی به ویژه صفتی زیر را برای آن ذکر کرد :

دلیر و شجاع : چنان که در شاهنامه، سام دیوان مازندران را چنین توصیف می کند :

که از تازی اسبان تکاورترند ز گردان ایران دلاورترند

(ج۱، ۱۴۰ب۹۰۷)

پذیره شدن را سپاه گران دلیران و شیران مازندران...

(ج۲، ۲۶۱ب۶۵۷)

تناور و زورمند : رستم در خوان پنجم زمانی که گوش دشتبان مازندرانی را می برد، دشتبان نزد اولاد، پهلوان آن مرز می رود و رستم را در تناوری و زورمندی، دیو سیاه می خواند :

بدو گفت مردی چو دیو سیاه پلنگینه جوشن، از آهن کلاه

(همان، ۲۵۲ب۴۴۷)

بدخوی و بدکیش : از جمله دال هایی که بر این مدلول و معنی دلالت می کند، اسناد سحر و جادو به این دسته از مردم است؛ زیرا زرتشتیان به سحر و جادو معتقد نبوده، آن ها را اعمال اهریمنی می دانستند و به غیر ایرانیان نسبت می دادند؛ چنان که زال در بر حذر داشتن کاووس از سفر به مازندران، آنجا را سرزمین جادوان و افسونگران می خواند :

که آن خانه ی دیو افسونگر است طلسم است و از بند جادو در است

(همان، ۲۳۹ب۱۱۷)

بدو گفت پنهان از این جادوان همی رخش را کرد باید نهان

(همان، ۲۵۶ب۵۴۱)

عظیم الجثّه و عجیب الخلقه : بر اساس استنباط معنای هئیت عجیب و جثه ی عظیم است که مازندرانی ها حتی به همنوعان عجیب و چاق و فربه شان، به شوخی دیو می گویند و نیز بنا به چنین دیدگاهی است که قلعه ی دیو سپید در حوالی خطیرکوه بدین نام، نام گذاری شده است.

«در تداول، جنگل نشینان با این کلمه به بدی طعم و مزه اشاره می کردند؛ مانند دیو زیت(زیتون تلخ).

این کلمه را جنگل نشینان گاه در اوّل نام گونه ای از گیاه می آوردند و از آن گونه ی وحشی را اراده می کردند. مثل دیوآلبالو، دیوانجیر، دیوانگور و...

نوعی از جامه ی پشمینه است بسیار درشت که در روزهای جنگ می پوشیدند، مانند: دیو جامه» (برزگر خالقی، ۱۳۷۹: ۲).

به هر ترتیب، دیو از واژگانی است که بر دیرینگی سرزمین مازندران دلالت دارد و «هنوز هم در نقاط مختلف تبرستان به خصوص در روستاها، اسامی جغرافیایی باز مانده از دوران دور، با نام دیو ساخته شده و یا از آن مشتق است، مثل : دیوکتی، دیو کلا، دیو دره» (حجازی، ۱۳۷۲: ۷۹) وقلعه ی دیو چالِ تاکام در جنوب ساری.

موضوع دیگری که بر دیرینگی مازندران دلالت می نماید، این است که به استناد گاثاها، زرتشت سرداران و بزرگان دیوها را «کوی و کیا» می نامید و در مازندران آبادی های زیادی این نام را با خود دارند، مانند : کی کوه و کیاکلا(در نوشهر)، کیاسر و کیاکلا(در نور)، کیا محلّه و کیاکلا(در قایم شهر)، کیاده وکیاپی و کیاسر وکیاکلا(در ساری)...(یزدان پناه لموکی، ۱۳۸۵: ۵۸).

باری، با توجه به آن چه نگاشته شد، می توان مهم ترین دلایل اسناد دیو به مردم مازندران و سرزمین دیوان به مازندران را به قرار زیر بر شمرد :

تعصب نژادی آریاها نسبت به اقوام بومی فلات ایران و ایجاد جنگ های خونین برای تسخیر و تصرّف سرزمین آنان و تثبیت حدود جغرافیایی کشور خویش. آریاها به دلیل این که قبل از اقوام بومی نجد ایران، اسب را رام کرده بودند و سواره می جنگیدند، توانسنتد آنان را به عقب برانند و سرزمین شان را تصاحب کنند.

تعصب دینی زرتشتیان نسبت به غیر زرتشتیان: در این باره در مباحث پیشین سخن گفته شد و تا حدودی زوایای اساطیری و دینی آن روشن گردید، ولی این نکته گفتنی است که در سفر کاووس به مازندران مردم آن تماماً زشت و دیو صورت توصیف نشده، بلکه مازندران به بهشت برین و مردمان آن به ماه تابان همانند شده اند :

یکی چون بهشت برین شهر دید
به هر برزنی بر فزون از هزار
پرستنده زین بیش تر با کلاه

پر از خرّمی بر درش بهر دید
پرستار با طوق و با گوشوار
به چهره به کردار تابنده ماه
(ج۲، ۲۴۱ب۱۷۸-۱۸۰)

توصیف های مذکور، تردیدی در آدمی بودن دیوان مازندران باقی نمی گذارد، چنان که کاووس در مقابل آن همه زیبایی شگفت زده می ماند و گوید :

همی گفت خرّم زیاد آن که گفت
همه شهر گویی مگر بتکده ست
بتان بهشتند گویی درست

که مازندران را بهشتی ست جفت
ز دیبای چین بر گل آذین زده ست
به گلنارشان روی رضوان بشست
(همان:۱۸۴-۱۸۶)

ولی آن چه موجب می شود تا کاووس و درباریانش مردم مازندران را دیو بخوانند، اختلافات دینی و نافرمانی از خواسته های آنان است؛ چه آن که مردم مازندران خود دارای سرزمین و دین و حکومتی مستقل بوده اند. «از نظر دینی نوعی پرستش قوای طبیعی داشتند» (حجازی، ۱۳۷۲: ۷۴)که با آیین زرتشتی متفاوت بوده است. از این رو، کاووس انگیزه ی خود از سفر به مازندران را دو چیز می داند : ۱) هدایت و به راه آوردن مردم مازندران؛ ۲)در صورت عدم هدایت، قتل و غارت :

شوم شان یکایک به راه آورم
اگر کس نمانم به مازندران

گر آیین شمشیر و گاه آورم
و گر بر نهم باژ و ساو گران
(همان، ۲۳۹ب۱۳۰-۱۳۱)

کاووس با ورود به مازندران به گیو دستور می دهد :

هر آن کس که بینی ز پیر و جوان
و زو هر چه آباد بینی، بسوز

تنی کن که با او نباشد روان
شب آور به جایی که باشی به روز
(همان، ۲۴۱ب۱۷۱-۱۷۲)

بنا بر این فرمان، گیو به قتل و غارت می پردازد :

بشد تا در شهر مازندران
زن و کودک و مرد با دستوار
همی کرد غارت، همی سوخت شهر

ببارید شمشیر وگرز گران
نیافت از سر تیغ او زینهار
بپالود بر جای تریاک، زهر
(همان: ب۱۷۵-۱۷۷)

بعد از آن که رستم هفت خوان را طی می کند و کاووس را از اسارت دیوان مازندران رهایی می بخشد، کاووس به هنگام بازگشت، به شاه مازندران نامه ای می نویسد و ضمن تهدید و مرعوب نمودن او، از وی می خواهد تا به عنوان شاه مازندران باقی بماند ولی همچون کهتران باژ و ساو بفرستد. سراسر محتوای این نامه حکایت از آدمی بودن دیوان مازندران دارد :

کنون گر شوی آگه از روزگار
همان جا بمان تاج مازندران
که با جنگ رستم ندارید تاو

روان و خرد بادت آموزگار
بدین بارگاه آی چون کهتران
بده زود بر کام ما باژ و ساو
(ج۲، ۲۶۰ب۲۴۴-۲۴۶)

با همه ی تهدیدهایی که کاووس می کند و پیام هایی که می فرستد، شاه مازندران کهتری و باج دهی به کاووس را نمی پذیرد ودر برابر او سرسختی می کند، تا این که بین دو سپاه جنگ در می گیرد(ر. ک : ص۲۶۶ به بعد).

نه تنها کاووس بلکه غالب پادشاهان پیش از او نیز یکی از وظایفِ – نه فقط ملّی، بلکه مهم تر از آن وظیفه ی دینی – خود را پیکار با دیوان و بیرون راندن شان از ایران ویچ می دانستند. «در تاریخ بلعمی در احوال گیومرث پس از استقرار در کوه دماوند ذکر شده است : و بدان حدّ دیوان مأوا داشتند و همه را از آنجا بیرون کرد به فرّ ایزدی که او را داده بود. سلاح او یکی چوب بزرگ بود و فلاخنی. نام خدای بزرگ بر آنجا نبشته» (کریمان، ۱۳۷۵: ۱۷۶). «هَئوشیَّنگهَه (هوشنگ) چنین آرزو داشت که بر دو بهره از دیوان مازندران فایق آید... و از اردویسور اناهیت چنین درخواست کرد که : مرا یاوری کن که بر همه ی کشورها و بر دیوان و مردمان و جادوان و پریان و کویان و کرپانان چیره شوم و دو بهره از دیوان مازندران و دروغ پرستان و بدکارانِ ورِن را نابود کنم» (صفا، ۱۳۶۹: ۶۰۷-۶۰۸) و فریدون نیز در خواستش این بود که دیوانِ مازندر را از خنیره بیرون راند(حجازی، ۱۳۷۲: ۵۹).

جنگاوری و پهلوانی : سومین سبب انتساب دیوان به مازندرانی ها، جنگاوری و پهلوانی آنان است. به روایت غالب متون اساطیری، حماسی و دینی، مازندرانی ها مردمانی سلحشور و جنگجو بوده اند، به گونه ای که به استناد شاهنامه، پادشاهان و پهلوانان ایرانی تا قبل از کاووس هیچ یک آهنگ جنگ با مازندران نکردند :

منوچهر شد زین جهان فراخ
همان زوّ و با نوذر و کیقباد
ابا لشکر گشن و گرز گران

ازو ماند ایدر بسی گنج و کاخ
چه مایه بزرگان که داریم یاد
نکردند آهنگ مازندران
(همان، ۲۳۸ب۱۱۴-۱۱۶)

مشهورترین و جنگاورترین دیوان مازندران به روایت شاهنامه عبارتند از : دیو سپید، ارژنگ، سنجه، اولاد، بید و پولاد غندی. در جنگ کاووس و رستم با دیوان مازندران از میان این دیوان تنها «دیوسپید با مشخصاتی در صحنه ظاهر می گردد که نام دیو، یعنی موجودی غول آسا و افسانه ای برای او مناسب است. فردوسی با آن که به رعایت امانت در منظوم ساختن روایات مکتوبی که در اختیار داشته، سخت پایبند بوده است، در باره ی دیوان مازندران که به نظر او صرفاً جنبه ی افسانه ای دارند، نظر خود را دخالت داده و آنان را تا آنجا که میسر بوده است، به صورت موجودات عادی در شاهنامه درآورده است؛ مثلاً با آن که اکوان دیو با کارهای دیوان در افسانه ها از هر جهت سازگار است، باز فردوسی وجود دیوی را به نام اکوان نمی پذیرد وبه تأویل می پردازد و می گوید :

تو مر دیو را مردم بد شناس
هر آن کو گذشت از ره مردمی

کسی کو ندارد ز یزدان سپاس
ز دیوان شمر، مشمرش آدمی»
(متینی، ۱۳۶۳: ۱۲۵)

صفا نیز تلاش آگاهانه ی فردوسی در معقول نمایی داستان دیوان به ویژه اکوان دیو را می ستاید و گوید : «در داستان رزم رستم با اکوان دیو، مجاهدتی که فردوسی برای معقول نمایاندن داستان به کار برده، نماینده ی عدم اعتقاد فردوسی به داستانی است که از قول دهقانِ پیر نقل شده و متن مکتوب آن در برابر فردوسی بوده؛ سخن سرای تیزهوش بر نادرستی وجود اکوان معترف بوده، اما از سرودن داستان و بیان نام اکوان گزیری نداشت» (صفا، ۱۳۶۹: ۱۹۳-۱۹۴).

فردوسی پهلوانان مازندرانی– به ویژه دیو سپید- را با نام های استعاری نرّه دیوان مازندران(ج۱، ۱۴۰ ب۹۰۳ / ج۲، ۲۵۶ب۵۴۳)، نرّه دیوان خنجر گذار(ج۲، ۲۴۲ب۲۱۳)، شیران مازندران(همان، ۲۶۱ب۶۵۷)، شیران جنگی(ج۱، ۱۴۰ب۹۰۶) و پیل جنگی(ج۲، ۲۵۷ب۵۵۸) یاد می کند که همگی بر سلحشوری و جنگجویی شان دلالت دارند :

برفتم بر آن شهر دیوان نر
که از تازی اسبان تکاورتر ند

نه دیوان که شیران جنگی به بر
ز گردان ایران دلاورترند
(ج۱، ۱۴۰ب۹۰۶-۹۰۷)

نکته ی قابل تأمل دیگر در باره ی جنگاوری پهلوانان (دیوان) مازندرانی این است که آنان در روایات ملّی غالباً موجوداتی با شاخ و دم تصویر شده اند. صفا در باره ی علّت این امر می نویسد : «بنا بر آن چه به صراحت از شاهنامه بر می آید، (دیوان) پوست حیوانات به تن می کردند؛ مثلاً اکوان دیو پوست گور بر تن داشت و در سایر موارد هم از چرم دیوان، یعنی لباس چرمین که از پوست دد و دام تهیه می شد سخن رفته است و چنین می نماید که بومیان ایران در تمدن از قوم آریا فروتر بودند و هنوز از بافتن و دوختن آگهی نداشتند» (صفا، ۱۳۶۹: ۶۰۵).

این که بومیان را به دلیلِ پوشیدن پوست و چرم حیوانات از لحاظ تمدن از آریاها فروتر بدانیم، نمی تواند احتمال درستی باشد؛ زیرا اوّلاً با توجه به توصیف فردوسی از مردم مازندران در سفر کاووس به آن سرزمین، آنان از طوق و گوشواره و کلاه استفاده می کرده و «به چهره به کردار تابنده ماه» (ج۲، ۱۴۱ب ۱۸۰ و ابیات قبل از آن) بودند که خود حکایت از مردمانی متشخص و با فرهنگ دارد؛ ثانیاً صرف استفاده از پوست و چرم، دلیل بر عدم آگاهی از بافتن و دوختن نمی باشد، زیرا از لباس های پوستین و چرمین به دلیل سختی و خشکی و مقاومت بیشتر در برابر ضربات شمشیر و نیزه و... در جنگ ها به عنوان زره استفاده می کردند، چنان که در میان پهلوانان ایرانی مثلاً ببر بیان خود رستم از چرم بود.

فرهنگ

فرهنگ در لغت به معنی «علم و دانش و عقل و ادب و بزرگی و سنجیدگی است» (روح الامینی، ۱۳۷۷: ۱۴۵) و در «معنای کلاسیک آن، کلاً به مفهوم مجموعه ی آداب و رسوم و مقررات و ضوابط رفتار و سلوک است» (ستاری، ۱۳۷۰: ۳) و در اصطلاح آن را به صورت های مختلف تعریف کرده اند. از دیدگاه تایلر «فرهنگ مجموعه ی پیچیده ای است که شامل معارف، معتقدات، هنرها، صنایع، تکنیک ها، اخلاق، قوانین و سنن و بالاخره تمام عادات و رفتار و ضوابطی است که انسان به عنوان عضو یک جامعه آن را از جامعه ی خود فرامی گیرد و در قبال آن جامعه تعهداتی به عهده دارد. گی روشه فرهنگ را عبارت می داند از: مجموعه ی به هم پیوسته ای از انحای اندیشه، احساس و اعمال بیش و کم صریح که به وسیله ی اکثریت افراد گرفته و منتشر شده است و برای این که این افراد، یک گروه معین و مشخص را تشکیل دهند، این مجموعه ی به هم پیوسته، به نحوی که در عین حال عینی و نمادی است، به کار برده می شود» (روح الامینی، ۱۳۷۷، ۱۴۷). عده ای دیگر گفته اند: «فرهنگ هر قوم، مجموعه ی عوامل مرتبطی است که نحوه ی زندگی آن قوم را تعیین می نماید. این عوامل عبارتند از : زبان، رسوم، عادات، دانسته ها، عقاید، مذهب، پذیرفته های اخلاقی، محرّمات، قوانین، روش های مواظبت از بچه و تربیت آن، اصول مالکیت، هنر، صنایع، و خلاصه، مجموعه ی اعمال و افکار مردم یک قوم یا یک ملت که در اثر زندگی افراد، آن هم در طول سال ها به وجود آمده» (قرائی مقدم، ۱۳۷۴: ۱۴۵). «هنگامی که واژه ی فرهنگ را در گفتگوهای معمولی هر روزه به کار می بریم، اغلب فرآورده های متعالی ذهن، هنر، ادبیات، موسیقی ونقاشی را در نظر داریم» (ستاری، ۱۳۷۰: ۳۶).

بنا بر این، می توان گفت فرهنگ دارای دو بخش یا دو جنبه است: ۱) جنبه ی مادّی، مثل تکنولوژی، وسایل و ابزار تولیدی و کاربردی مورد نیاز جامعه؛ ۲) جنبه ی غیر مادّی، مثل نظام خویشاوندی، آداب و رسوم، ارزش های اخلاقی و دینی، زبان و هنر و ادبیات. بخش معنوی یا غیر مادّی فرهنگ از اهمیت خاصی برخوردار بوده و قابل به عاریه و وام گرفتن از دیگر اقوام وملل نمی باشد؛ چه آن که بخش غیر مادّی فرهنگ در واقع هویّت فرهنگی یک جامعه را تشکیل می دهد، و از آن جدایی پذیر نیست(روح الامینی، ۱۳۷۷: ۱۵۳-۱۵۴ / قرائی مقدم، ۱۳۷۴: ۱۴۸-۱۴۹).

دیرینگی فرهنگ مردم (دیوان) مازندران

چنان که اشاره شد، فرهنگ به ویژه بخش معنوی یا غیر مادّی آن، سازنده ی هویّت هر یک از اقوام و ملل بوده و هویّت فرهنگی، از اصلی ترین عناصر هویّت ملّی محسوب می گردد تا جایی که «هویّت ملّی را گاه با استناد و رجوع بدان تعریف می کنند؛ واقعیتی است که در ژرفای روح و جان ملّت و قوم ریشه دوانده و از چنان ثباتی برخوردار است که گویی خلق و خوی مردم یا طبیعت ثانوی شان شده است» (ستاری، ۱۳۸۳: ۱۰۸-۱۰۹). از این رو، در طول تاریخ و حتی چنان که خواهیم دید در پیشا تاریخ، یعنی اسطوره و حماسه نیز اقوام مهاجم و متجاوز غالباً دلیل تهاجم و تجاوز خود را برتری نژادی خود یا عقب افتادگی فرهنگی اقوام دیگر می دانسته اند، چنان که آریاها دلیل جنگ های خونین خود با اقوام بومی فلات ایران مثلاً مردم مازندران را این گونه توجیه می کردند و زمانی که کشمکش های ملّیِ بین آنان به اختلافات دینی تبدیل شد، کوشیدند تا با انتساب مردم مازندران به دیوپرستی و ساحری و جادوگری، هویّت فرهنگی شان را از بین ببرند و نابود کردن یا بنده نمودن شان را پسندیده و پذیرفته جلوه دهند. لذا، قبل از پرداختن به چند و چون فرهنگ مردم مازندران، تبیین دو نکته لازم به نظز می رسد :

الف) ارزیابی در باره ی اسناد دیوان به مردم مازندران از طرف زرتشتیان به خصوص از آنجا که از روی تعصب دینی انجام گرفته، و هویّت فرهنگی شان را هدف قرار داده، کار بسیار دشواری است؛ زیرا شخص معتقد غالباً از روی خلوص نیّت دین خود را بر حق و سایر ادیان و آیین ها را – اگر نه بر باطل- حداقل در صراط مستقیم نمی داند؛ چنان که بسیاری از مورخان هر جامعه، پیروان ادیان دیگر جوامع را در کفر و گمراهی می انگارند. (روح الامینی، ۱۳۷۷: ۱۹۳-۱۹۴).

بعلاوه این که در پژوهش های مردم شناسی دینی، موضوع اصلی، اثبات ادیانِ حق و باطل نیست، بلکه شناساندن اصولی ادیان و آیین های مختلف بر اساس ضرورت موقعیت های جغرافیایی، فرهنگی و تاریخی است. بنا بر این، گرایش مردم مازندران به پرستش قوای طبیعی، مثل مردمان بسیاری از جوامع ابتدایی، ریشه در وحشت از حوادث طبیعی، مقابله با سرما و گرما، سیل و توفان، مبارزه با قحط و خشک سالی و بیماری و نظایر این ها داشته که مثلاً گونه های مختلف توتم پرستی را پدیدار ساخته و هدف شان نیز جلوگیری از قهر طبیعت و برقراری امنیت بوده است(همان: ۱۹۵-۲۰۰). بنا بر این، از دیدگاه مردم شناسی، پیروی مردم مازندران از دین یا آیین ابتدایی، خود حکایت از نوعی بلوغ فرهنگی دارد.

ب) موضوع دیگری که برای تخریب فرهنگی مردم مازندران و بی هویّت جلوه دادن آنان، تحت تأثیر متون زرتشتی به شدت در روایات اساطیری و حماسی راه یافته، نسبت دادن ساحری و جادوگری به آنان است؛ این در حالی است که واقعاً «مشخص کردن مرز دین و جادو از نظر تاریخی و تحقیقاتی کاری دشوار است؛ زیرا معمولاً مورخین کشور فاتح، دین کشور مغلوب را جادوگری می خوانده اند... کتب تاریخی از زمان هرودوت تا به امروز گواه این مطلب است...بنا بر منابع تاریخی، جادو در بین اقوام مختلف انتظارات متفاوتی را برآورده می ساخته...و معمولاً برای محفوظ ماندن از ارواح خبیثه و دور کردن اجنه ی موذی بوده است» (همان: ۲۰۱-۲۰۲). اگرچه در باره ی ارتباط دین و جادو نظرهای ضد و نقیضی ارایه شده و دین اساساً مبانی الهی و ماورایی دارد و اهدافی بس والاتر از جادو را جستجو می کند، ولی از روزگاران دیرین و حتی شاید قبل از رواج ادیان، جادو در میان جوامع ابتدایی شیوع داشته و هر جا و هرگاه سخن از دین به میان آمده، پای سحر و جادو نیز به میان کشیده شده، و به نظر می رسد این موضوع در آن زمان نه تنها نشانه ی بی هویّتی نبوده، بلکه از سنن مقبول جوامع ابتدایی به شمار می آمده است.

واقعیت این است که امروزه غالب پژوهشگران منصف نه تنها پرده از اغراض دشمنی آریاها با اقوام بومی فلات ایران برداشته اند، بلکه با استناد به همان متون اساطیری و حماسی در جهت تشریح و تبیین برتری فرهنگی اقوام بومی، نظیر دیوان مازندران کوشیده و روشن نموده اند که آریاها بسیاری از مظاهر فرهنگی را از آنان أخذ نموده اند.

عناصر فرهنگی اقوام بومی فلات ایران از جمله مردم مازندران را می توان به قرار زیر ذکر کرد :

زبان ۲) خط ۳) خواندن و نوشتن(سواد)

این سه عنصر فرهنگی، عناصری هستند که از انتساب یکی از مهم ترین ویژگی ها، یعنی خط به مطلق دیوان- بدون توجه به دیوان مازندران یا هر سرزمینی دیگر- حاصل می گردند. به روایت فردوسی در شاهنامه، تهمورث معروف به دیوبند، در جنگی با دیوان بر آنان غلبه کرده و اسیرشان می نماید- به اعتقاد عده ای جنگ مذکور، جنگ تهمورث با دیوان مازنی بود(حجازی، ۱۳۷۲: ۷۶)- این اسرا برای رهایی از مرگ می پذیرند تا نه فقط خطِ یک زبان، بلکه خط نزدیک به سی زبان را به ایرانیان آریایی بیاموزند :

یکایک بیاراست با دیو جنگ
از یشان دو بهره به افسون ببست
کشیدندشان خسته و بسته خوار
که ما را مکش تا یکی نو هنر
نبشتن به خسرو بیاموختند
نبشتن یکی نه که نزدیک سی
چه سغدی چه چینی و چه پهلوی

نبُد جنگشان را فراوان درنگ
دگرشان به گرز گران کرد پست
به جان خواستند آن زمان زینهار
بیاموزی از که کت آید به بر...
دلش را به دانش بر افروختند
چه رومی چه تازی و چه پارسی
ز هر گونه ای کآن همی بشنوی
(ج۱، ۳۵: ۳۶-۳۹ و۴۲-۴۴)

آگاهی و اشراف بر خط های متعدد، مثل فارسی، تازی، رومی، چینی و ... دلالت بر زبان دانی و زبان شناسی دبیران مازندران داشته و این امر خود حکایت از خواندن و نوشتن وعلم و دانش آنان دارد که به گواهی شاهنامه آریاها عاری از این مواهب فرهنگی بوده اند. به استناد این سطح فرهنگی والاست که دکتر صفا می نویسد : «در بعضی مواقع بدین نتیجه می رسیم که تمدّن و هنر و دانش ایشان از آدمیان بیشتر است» (صفا، ۱۳۶۹: ۶۰۱) و دکتر کزازی می آورد که‌ : «بخش های آغازین شاهنامه را اگر شما بنگرید، خواهید دید که دیوان از شهر آیینی و فرهنگی بسیار پیشرفته تر از ایرانیان برخوردار بوده اند... شاید بتوان گفت که دبیری، بزرگ ترین رخداد فرهنگی پس از پیدایی زبان است» (کزازی، ۱۳۸۱: ۱۰۹). بنا بر این، می توان گفت که مازندرانی ها در روزگاران دیرین به دلیل تسلط بر زبان و خطِ اقوام و ملل مختلف، با بسیاری از مردم دنیا در ارتباط بوده و با آنان تعاملات هنری، تجاری و فرهنگی و... داشته اند. از این رو، برای دست یابی به پیشینه و هویّت فرهنگی مردم مازندران باید به دوران باستان و پیش از تاریخ و به متون اساطیری و حماسی مراجعه کرد.

۴)جنگاوری : جنگاوری و پهلوانی مشهورترین عنصر فرهنگی و بزرگ ترین مانع و رادع دشمنان از تعرض به مازندران بوده و به روایت فردوسی تا قبل از کاووس هیچ یک از پادشاهان و پهلوانان ایران، سودای حمله به این سرزمین را در سر نپروراندند :

ازو ماند ایدر بسی گنج و کاخ
چه مایه بزرگان که داریم یاد
نکردند آهنگ مازندران
(ج۲، ۲۳۸ّ۱۱۴-۱۱۶)

مهارت و شجاعت مازندرانی چنان شگفت و وحشت انگیز بوده که کیکاووس و همه ی لشکریانش نه تنها نتوانستند در برابر آنان ایستادگی کنند، بلکه کاووس اسیر آنان گردید و سبب رسوایی و شرمساری ایرانیان شد :

چنین پاسخش داد دیو سپید
بیایم کنون با سپاهی گران
به هشتم بغرّید دیو سپید
همی برتری را بیاراستی

که از روزگاران مشو نا امید
ببرم پی او ز مازندران... ن.
که ای شاه بی بر به کردار بید
چراگاه مازندران خواستی
(ج۲، ۲۴۲ب۱۹۵-۱۹۶ و ۲۰۸-۲۰۹)

زال پس از با خبر شدن از اسارت کاووس و لشکریان ایران، چاره ای نمی بیند جز این که رستم را به مازندران بفرستد و رستم با گذر از هفت خوان و پیروزی بر دیو سپید، کاووس را آزاد می کند. از این رو، مازندرانی ها در تاریخ حماسی ایران هماوردی جز رستم، یعنی جهان پهلوان ایران نمی یابند و این موضوع خود دلالت بر آن دارد که مردم مازندران به طور خارق العاده ای بر فنون رزمی و تاکتیک های جنگی وقوف داشتند و غالباً فاتح جنگ ها بودند. در مباحث پیشین نیز در باره ی جنگاوری مردم مازندران سخن گفته شد و شواهدی از شاهنامه ذکر گردید و در اینجا از توضیحات بیشتر پرهیز می گردد.

۵)معماری : بر اساس شاهنامه، دیوان در طراحی و معماری و ساختن خانه ها و کاخ ها و سایر بناها صاحب هنر بوده اند و در دوره ی جمشید و به فرمان او شروع به ساختن کاخ ها و خانه ها نموده و این هنر را به ایرانیان آموختند :

بفرمد پس دیو ناپاک را
هرآنچ از گل آمد چو بشناختند
به سنگ و به گچ دیو دیوار کرد
چو گرمابه و کاخ های بلند

به آب اندر آمیختن خاک را
سبک خشت را کالبد ساختند
نخست از برش هندسی کار کرد
چو ایوان که باشد پناه از گزند
(ج۱، ۳۷ب۳۴-۳۷)

۶)موسیقی : آن که کیکاووس را به رفتن به مازندران بر می انگیزد، رامشگرِ چیره دست مازندرانی است :

چنین گفت کز شهر مازندران
به بربط چو بایست بر ساخت رود
که مازندران شهر ما یاد باد
که در بوستانش همیشه گل است

یکی خوشنوازم ز رامشگران...
بر آورد مازندرانی سرود
همیشه بر و بومش آباد باد
به کوه اندرون لاله و سنبل است...
(ج۲، ۲۳۵ب۱۹ و ۲۴-۲۶)

او با هنرمندی ها و توصیف های شورانگیزش چنان سودای سفر و سلطه بر مازندران را در کام کیکاووس شیرین می گرداند که حتی بزرگان دربار جلودارش نیستند :

چو کاووس بشنید از او این سخن
دل رزمجویش ببست اندر آن
سخن چون به گوش بزرگان رسید
همه زرد گشتند و پرچین به روی

یکی تازه اندیشه افگند بن
که لشکر کشد سوی مازندران ...
از ایشان کس این رای، فرخ ندید
کسی جنگ دیوان نکرد آرزوی
(همان، ب۳۵-۳۶ و۴۱-۴۲)

سازی که خنیاگر مازندرانی می نوازد، بربط است. از داستان مذکور می توان نتیجه گرفت که «دامنه ی دیرینگیِ موسیقیِ مازندران به پیش از هزاره ی اوّل پیش از میلاد بر می گردد. به ویژه انتساب ساز تنبور به کاسی ها این نظر را بیشتر قوّت می بخشد که مردم مازندران در پیش از تاریخ نیز با موسیقی آشنا بوده اند» (یزدان پناه لموکی، ۱۳۸۵: ۷۱-۷۲). انس و آشنایی با موسیقی یکی از نشانه های برجسته ی غنای فرهنگی و ادبی، و رقّت و لطافت روحانی است. از این رو، می توان گفت مازندرانی نه تنها در هنر موسیقی مهارت داشته اند، بلکه به پیروی از موسیقی باید از ادبیات غنی و روح لطیف نیز برخوردار بوده باشند، چنان که فردسی در همین داستان مورد بحث از «مازندرانی سرود = سرود مازندرانی» یاد می کند :

به بربط چو بایست بر ساخت رود بر آورد مازندرانی سرود(ج۲، ۲۳۵ب۲۴)

این ویژگی ها اوصاف دیوی را از آنان دور و به انسان هایی والا، خردمند و بافرهنگ نزدیک شان می گرداند.

۷)شهرنشینی : ۱) فردوسی در شاهنامه از مازندران با عنوان «شهر» یاد می کند، یعنی آنان مردمانی شهر نشین بودند : «چنین گفت کز شهر مازندران... ن.» یا «که مازندران شهر ما یاد باد...» ۲) عناصر فرهنگی ای مثل : علم و دانش، معماری و طراحی، هنرِ موسیقی و نوازندگی و...دلالت بر مدنیّت و شهر نشینی دارند و به همین دلایل آریاها که اقوامی بیابانگرد و دامپرور بودند، آداب و فنون مدنیّت را از آنان آموختند ۳) غالب پژوهشگران، مازندرانی های باستان را مردمانی بافرهنگ و فرهیخته و متمدن و پیشرفته تر از سایر اقوام به خصوص آریاها ذکر کرده اند، مثلاً صفا می نویسد «بسیاری از خصایص زندگی شهرنشینی و مدنی بدانان نسبت داده شده است» (صفا، ۱۳۶۹: ۶۰۱). «دیوان مازندران آدمیانی بوده اند شهرنشین، ولی زورمند و برومند و دلیر و جنگجو» (همان: ۶۰۲). کزازی معتقد است: «مردمی که در گذار فرهنگی خویش به چنان پیشرفت و پرمایگی می رسند که دبیره را پدید می آورند باید مردمانی باشند بسیار فرهمند وفرهیخته. دیوان در این معنی که گفتم بدین پایه ی بلند در فرهنگ رسیده بودند، اما آن تازندگانِ آریایی نه» (کزازی، ۱۳۸۱: ۱۰۹). «مازندران، سرزمین کهن ایران یکی از خاستگاه های فرهنگ و اندیشه و شهرآیینی ایران زمین بوده است... و آریاییانِ تازنده در پیِ پیوند و آشنایی با این دیوان به شهرآیینی و فرهنگ و تمدن دست یافتند» (همان: ۱۰۶ و ۱۱۱).

جمع بندی

۱) دیوان مازندران، مردمانی جنگجو، بلند قامت، قوی و نیرومند بودند که قبل از ورود آریاها به فلات ایران در حاشیه ی جنوبی دریای مازندران / خزر زندگی می کردند و آریاها ی مهاجم برای تصرف سرزمین شان وارد جنگ های سخت و خونین با آنان شدند.

۲) اختلافات نژادی و ارضی آریاها با مازندرانی ها به مرور زمان، صبغه ی دینی به خود گرفت و زرتشتیان آنان را به دلیل عدم پذیرش دین زرتشتی، دیو نامیدند و در جهت نابودی شان کوشیدند؛ چنان که به روایت متون دینی، آرزوی بزرگ پادشاهان اساطیری ایران در از بین بردن دیوان مازندران و گیلان ریشه در دیو و بی دین دانستن این دیگرکیشان دارد.

۳) با این که فردوسی مازندران و بعضی از شهرهای آن، مثل آمل، ساری و تمیشه را به خوبی می شناخته و آن را پایگاه و پناهگاه پادشاهان و پهلوانانی چون منوچهر و فریدون و کیقباد قرار داده، اما در پاره ای از موارد تحت تأثیر اساطیر و متون دینی زرتشتی که مازندران را سرزمین دیوان می پنداشته اند، آن را بسان سرزمین افسانه ای تصویر کرده است.

۴) با توجه به پیشینه ی دیو، این واژه در کنار واژگانی مثل کوی و کیا بر دیرینگی مازندران دلالت می کند.

۵) مهم ترین دلایل اسناد دیو به مردم مازندران عبارتند از : ۱) تعصبات نژادی آریاها ۲) تعصبات دینی زرتشتیان ۳) جنگاوری و پهلوانی مازندرانی ها.

۶) یکی از انگیزه های اساسی زرتشتیان از نسبت دادن ساحری و جادوگری به دیوان مازندران این بوده که هویّت فرهنگی شان را از بین ببرند و در نتیجه، نابود کردن یا بنده نمودن شان را پسندیده و پذیرفته جلوه دهند.

۷) دیوان مازندران، آدمیانی بافرهنگ و متمدن بودند و زبان، خط و خواندن و نوشتن، مهم ترین عناصر فرهنگی شان محسوب می گردید و زمانی که تهمورثِ دیوبند آنان را اسیر کرد، برای رهایی از مرگ، این هنر را خونبهای خویش قرار داده و آن را به آریاها آموختند. علاوه بر این ها تبحر مازندرانی ها در معماری و موسیقی، آنان را به مردمان شهرنشینی تبدیل کرده بود که آریاها مجبور شدند تا عناصر فرهنگ و تمدن و آدابِ شهر آیینی را از مازندرانی ها بیاموزند.