احداث خط ۲ متروی اصفهان در مجاورت مسجد جامع عتیق، اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، نگرانی‌ها درباره سرنوشت بافت تاریخی این شهر را افزایش داده است.
رویداد۲۴ | خط ۲ متروی اصفهان در حالی به یکی از پرونده‌های بحث‌برانگیز حوزه میراث فرهنگی تبدیل شده که نگرانی‌ها درباره عبور آن از محدوده تاریخی مسجد جامع عتیق، سابقه‌ای چندساله دارد.
با مطرح شدن بررسی‌های تازه درباره این مسیر، پرسش اصلی این است که آیا توسعه زیرساخت حمل‌ونقل شهری می‌تواند بدون به خطر انداختن آثار تاریخی اصفهان پیش برود؟ ستاره تاج‌الدین، کارشناس و فعال میراث تاریخی، درباره پیامد‌های احتمالی لرزش‌های ناشی از فعالیت مترو بر مسجد عتیق و بنا‌های اطراف آن هشدار داده و می گوید خطر پیش‌رو تنها به یک اثر تاریخی محدود نیست و مجموعه‌ای از آثار ارزشمند اصفهان را تهدید می‌کند. موضوعی که ضرورت انتشار شفاف مطالعات فنی و تعیین تکلیف مسئولیت دستگاه‌های متولی را دوچندان کرده است.
ستاره تاج‌الدین، کارشناس و فعال میراث تاریخی، در گفت‌و‌گو با رویداد۲۴ می گوید: مسجد جامع عتیق در طول قرن‌ها دستخوش فرسایش شده و مشکلاتی از جمله نشست بخش‌هایی از بنا در پی نشت آب در محدوده اطراف آن نیز مطرح بوده است. از این منظر، بررسی آثار احتمالی ارتعاشات ناشی از عبور قطار شهری باید با توجه به وضعیت سازه‌ای موجود و حساسیت‌های معماری این مجموعه انجام شود.
تاج‌الدین با انتقاد از طرح عبور خط ۲ مترو از نزدیکی مسجد، معتقد است اجرای پروژه بدون مطالعات دقیق و اطمینان از ایمنی بنا می‌تواند خطر‌های جدی برای این اثر تاریخی ایجاد کند. او درباره احتمال تخریب مسجد هشدار می‌دهد؛ هرچند تعیین میزان خطر و ارزیابی احتمال آسیب سازه‌ای، به انتشار نتایج مطالعات تخصصی و بررسی مستقل آنها نیاز دارد.
خطر فقط متوجه مسجد جامع عتیق نیست
نگرانی فعالان میراث فرهنگی به مسجد جامع عتیق محدود نمی‌شود. به گفته تاج‌الدین، بنا‌های تاریخی دیگری نیز در محدوده مسیر خط ۲ مترو قرار دارند که ممکن است از پیامد‌های عملیات عمرانی و ارتعاشات احتمالی تأثیر بپذیرند.
او با اشاره به آثار ارزشمند اطراف مسجد، از جمله مناره علی، مدرسه باباقاسم و مجموعه‌های تاریخی این محدوده، تأکید می‌کند که هر یک از این بناها ویژگی‌های معماری و ارزش تاریخی خاص خود را دارند و نمی‌توان پیامد‌های اجرای پروژه را تنها با بررسی وضعیت یک ساختمان سنجید.
در گزارش‌های منتشرشده درباره این پروژه نیز از قرار گرفتن حدود ۴۰ بنای تاریخی در معرض خطر احتمالی سخن گفته شده است. رقمی که برای تبدیل شدن به مبنای تصمیم‌گیری باید با بررسی مسیر دقیق، فاصله بناها، وضعیت سازه‌ای آنها و ارزیابی فنی مستقل راستی‌آزمایی شود.
به باور این فعال میراث فرهنگی، آثار تاریخی این محدوده بخشی از یک مجموعه پیوسته و چندلایه‌اند. مجموعه‌ای که ارزش آن تنها به قدمت بناها محدود نمی‌شود، بلکه شیوه‌های مختلف معماری و تحول تاریخی شهر را نیز در خود جای داده است.
مسجدی که تاریخ معماری ایران را در خود جای داده است
مسجد جامع عتیق اصفهان از مهم‌ترین آثار معماری تاریخی ایران است. بنایی که در دوره‌های مختلف تاریخی توسعه یافته و بخش‌های گوناگون آن، روایتگر تحول معماری ایرانی در طول قرن‌هاست.
تاج‌الدین با اشاره به ارزش‌های معماری این مسجد، از گنبد‌های تاج‌الملک و نظام‌الملک و محراب‌های گچ‌بری‌شده آن به‌عنوان بخش‌هایی از اهمیت تاریخی و هنری این مجموعه یاد می‌کند.
در چنین بنایی، آسیب احتمالی به یک بخش نیز می‌تواند فراتر از خسارت فیزیکی به یک سازه باشد؛ زیرا اصالت تاریخی، پیوستگی اجزای معماری و امکان مطالعه تحول تاریخی بنا نیز اهمیت دارند.
این مکان در قرن دوم هجری قمری، با خشت خام بنا شده بود و در سال ۱۵۶ هجری قمری/۷۷۷ میلادی با استفاده از آجر مجدداً ساخته شد. مسجد جامع اصفهان در میدان قیام، خیابان مجلسی و در آخر بازار بزرگ واقع شده و در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران و نیز در سال ۱۳۹۰ به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. به همین دلیل، تصمیم‌گیری درباره اجرای پروژه‌های عمرانی در محدوده آن، علاوه بر ملاحظات فنی و شهری، با ضرورت حفاظت از ارزش‌های جهانی این اثر نیز ارتباط دارد.
تجربه میدان امام علی؛ زنگ خطری برای بافت تاریخی
یکی از محور‌های انتقاد تاج‌الدین، تجربه مداخلات عمرانی پیشین در محدوده میدان امام علی است. او معتقد است اجرای طرح‌های عمرانی در این محدوده به از دست رفتن بخشی از بافت تاریخی انجامیده و باید از تجربه آن برای ارزیابی پیامد‌های پروژه‌های جدید استفاده کرد.
از نگاه این فعال میراث فرهنگی، توسعه شهری زمانی با حفاظت از میراث تاریخی سازگار خواهد بود که پیش از آغاز یا ادامه عملیات، آثار مستقیم و غیرمستقیم آن بر بنا‌های موجود بررسی شود و نتیجه این بررسی‌ها در دسترس متخصصان و افکار عمومی قرار گیرد.
او همچنین نسبت به اکتفا کردن به وعده برگزاری جلسات کارشناسی ابراز نگرانی می‌کند و خواستار بررسی واقعی و دقیق مطالعات فنی است. با این حال، ارزیابی اعتبار مطالعات انجام‌شده و میزان کفایت آنها مستلزم دسترسی به اسناد پروژه، گزارش‌های کارشناسی و صورت‌جلسات نهاد‌های تصمیم‌گیر است.
میراث فرهنگی چه تصمیمی می‌گیرد؟
پرونده خط ۲ متروی اصفهان در هفته‌های اخیر وارد مرحله تازه‌ای از بررسی شده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در مهرماه ۱۴۰۵، مطالعات مسیر مجاور مسجد جامع عتیق در حال بازنگری و بررسی در سطوح تخصصی بوده و مقام‌های میراث فرهنگی از ضرورت تعیین تکلیف موضوع با توجه به ملاحظات حفاظتی سخن گفته‌اند.
در همین حال، گزارش‌هایی درباره امکان اجرای پروژه با رعایت الزامات حفاظتی نیز منتشر شده است.
مسئله اصلی این است که مسئولیت حفاظت از مسجد جامع عتیق و دیگر آثار تاریخی این محدوده بر عهده نهاد‌های متولی است و تصمیم درباره مسیر مترو باید بر پایه شواهد فنی، بررسی مستقل خطر‌ها و رعایت ضوابط حفاظت از میراث جهانی اتخاذ شود.
در این میان، انتشار عمومی مطالعات مربوط به ارتعاشات، وضعیت سازه‌ای مسجد، فاصله دقیق مسیر حفاری از بناها و ارزیابی خطر برای دیگر آثار تاریخی می‌تواند امکان قضاوت دقیق‌تر درباره این پروژه را فراهم کند.
توسعه حمل‌ونقل عمومی برای شهری مانند اصفهان اهمیت دارد، اما تعیین مسیر آن در مجاورت یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی کشور، تصمیمی نیست که بتوان بدون پاسخ روشن به نگرانی‌های کارشناسان و ارائه مستندات فنی از کنار آن گذشت. اکنون پرسش اصلی از شهرداری اصفهان، شرکت مترو و وزارت میراث فرهنگی این است: چه تضمینی وجود دارد که اجرای خط ۲ مترو، هزینه‌ای جبران‌ناپذیر برای میراث تاریخی اصفهان ایجاد نکند؟