لولا دا سیلوا در حالی برای چهارمین بار به ریاست‌جمهوری برزیل رسید که بسیاری این انتخابات را نبردی فراتر از مرز‌های این کشور می‌دانستند؛ رقابتی میان چپ‌گرایان و جریان‌های نزدیک به ترامپ که در نهایت با بازگشت لولا و شکست سیاسی خاندان بولسونارو به پایان رسید.
رویداد۲۴| لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا با پیروزی در انتخاباتی نفس‌گیر، برای چهارمین بار به ریاست‌جمهوری برزیل رسید؛ نتیجه‌ای که نه‌تنها شکست رقیب راست‌گرای او، فلاویو بولسونارو، بلکه عقب‌نشینی یک موج سیاسی محافظه‌کارانه در آمریکای لاتین را نیز به نمایش گذاشت. لولا که در دور نخست از رقیب خود عقب مانده بود، در رقابتی نزدیک توانست نتیجه را تغییر دهد؛ پیروزی‌ای که هم برای آینده سیاست داخلی برزیل و هم برای روابط این کشور با دولت دونالد ترامپ اهمیت دارد. با این حال، شکاف عمیق در جامعه برزیل و دشواری‌های اقتصادی پیش روی دولت جدید نشان می‌دهد که پیروزی در انتخابات لزوماً به معنای پایان بحران سیاسی نیست.
از کارگری در کارخانه تا چهارمین پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری
لولا دا سیلوا چهره‌ای معمولی در سیاست برزیل نیست. او در خانواده‌ای فقیر در شمال شرقی برزیل متولد شد، در کودکی به سائوپائولو مهاجرت کرد و پیش از ورود به سیاست، کارگر کارخانه و رهبر اتحادیه‌های کارگری بود. لولا در شکل‌گیری حزب کارگران برزیل نقش داشت و پس از چند شکست انتخاباتی، در سال ۲۰۰۲ برای نخستین بار به ریاست‌جمهوری رسید. او از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ دو دوره پیاپی رئیس‌جمهور بود و در انتخابات سال ۲۰۲۲ نیز ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهور وقت، را شکست داد.
با این حال، مسیر سیاسی او بدون بحران نبود. لولا در پرونده‌های فساد محکوم و زندانی شد، اما احکام محکومیتش بعداً لغو شد؛ موضوعی که همواره در مناقشات سیاسی برزیل باقی مانده است. بازگشت او به قدرت در سال ۲۰۲۳، پس از سال‌ها دوری از ریاست‌جمهوری، نشانه‌ای از بازگشت چپ به یکی از مهم‌ترین کشور‌های آمریکای لاتین بود. اکنون او با پیروزی در انتخابات ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶، برای چهارمین دوره غیرمتوالی به این مقام انتخاب شده است؛ دوره‌ای که از پنجم ژانویه ۲۰۲۷ آغاز خواهد شد. خبرگزاری آسوشیتدپرس این پیروزی را بازگشتی مهم برای سیاستمداری توصیف کرده که با وجود سابقه طولانی سیاسی و پرونده‌های قضایی، توانسته بار دیگر اکثریت رأی‌دهندگان را با خود همراه کند.
شکست فلاویو بولسونارو؛ رأی به لولا یا نه گفتن به راست افراطی؟
بر اساس نتایج نهایی اعلام‌شده از سوی نهاد انتخاباتی برزیل، لولا با کسب حدود ۵۱.۸ درصد آرا در برابر ۴۸.۲ درصد آرای فلاویو بولسونارو، نامزد راست‌گرا و پسر رئیس‌جمهور سابق، پیروز شد. فاصله دو نامزد به حدود ۴.۴ میلیون رأی رسید؛ اما اهمیت نتیجه تنها به اختلاف آرا محدود نیست.
در دور نخست انتخابات که چهارم اکتبر برگزار شد، فلاویو بولسونارو با کسب ۴۷.۰۳ درصد آرا از لولا با ۴۵.۱۶ درصد پیش افتاده بود. به همین دلیل، تغییر نتیجه در دور دوم برای بسیاری از ناظران سیاسی غیرمنتظره بود. لولا در فاصله سه هفته‌ای میان دو دور، توانست بخشی از رأی‌دهندگان مردد و کسانی را که در دور نخست پای صندوق نرفته بودند، بسیج کند. به نوشته گاردین، میزان مشارکت افزایش یافت و نرخ غیبت از ۲۱.۰۸ درصد در دور نخست به ۱۹.۲۱ درصد در دور دوم کاهش پیدا کرد؛ تغییری که به سود رئیس‌جمهور مستقر تمام شد.
این انتخابات همچنین به رقابت میان دو جریان سیاسی تبدیل شده بود: از یک طرف، لولا با تأکید بر برنامه‌های اجتماعی، حمایت از اقشار کم‌درآمد و دفاع از استقلال برزیل؛ و از طرف دیگر، فلاویو بولسونارو با وعده برخورد سخت‌گیرانه با جرم و جنایت و کاهش هزینه‌های زندگی. فلاویو در عین حال میراث سیاسی پدرش را نمایندگی می‌کرد؛ ژائیر بولسونارو که از چهره‌های شاخص راست افراطی در برزیل بود و به دلیل تلاش برای برهم زدن نتیجه انتخابات ۲۰۲۲ به ۲۷ سال زندان محکوم شده است. شکست پسر، ضربه‌ای به امید خانواده بولسونارو برای بازگشت به مرکز قدرت سیاسی برزیل محسوب می‌شود.
چرا پیروزی لولا برای ترامپ خبر خوبی نیست؟
یکی از مهم‌ترین ابعاد این انتخابات، تأثیر آن بر توازن سیاسی آمریکای لاتین و روابط این منطقه با ایالات متحده است. در سال‌های اخیر، شماری از کشور‌های آمریکای لاتین شاهد قدرت گرفتن جریان‌های محافظه‌کار و راست‌گرا بوده‌اند؛ جریان‌هایی که در برخی موارد به دونالد ترامپ نزدیک هستند. پیروزی فلاویو بولسونارو می‌توانست این روند را تقویت کند و برزیل را به متحد نزدیک‌تری برای واشنگتن تبدیل کند.
اما نتیجه انتخابات نشان داد که این روند در بزرگ‌ترین اقتصاد آمریکای لاتین با مانع روبه‌رو شده است. خبرگزاری آسوشیتدپرس با اشاره به اختلافات دولت لولا و ترامپ، پیروزی رئیس‌جمهور برزیل را عاملی برای تداوم مقاومت سیاسی این کشور در برابر فشار‌های واشنگتن ارزیابی کرده است. اختلافات دو دولت، از سیاست‌های تجاری و تعرفه‌ها تا موضوع نفوذ آمریکا در منطقه، باعث شده بود این انتخابات فراتر از یک رقابت داخلی دنبال شود.
لولا در سخنرانی پس از پیروزی نیز بر استقلال کشورش تأکید کرد و گفت برزیل حیاط خلوت هیچ کشوری نخواهد بود. این موضع، خلاصه‌ای از رویکرد سیاست خارجی اوست؛ رویکردی که بر حفظ استقلال تصمیم‌گیری، تقویت روابط با کشور‌های مختلف و مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا تأکید دارد. بنابراین، نتیجه انتخابات برزیل برای دولت ترامپ تنها شکست یک نامزد مورد حمایت سیاسی نیست، بلکه به معنای باقی ماندن دولتی در قدرت است که حاضر نیست به‌سادگی با اولویت‌های واشنگتن همراه شود. البته این موضوع به معنای قطع روابط برزیل و آمریکا نیست؛ دو کشور به دلیل وزن اقتصادی و تجاری خود ناگزیر از حفظ مناسبات هستند، حتی اگر اختلافات سیاسی ادامه پیدا کند.
هشدار فایننشال تایمز؛ پیروزی بزرگ با دولتی گرفتار مشکلات دشوار
با وجود اهمیت سیاسی پیروزی لولا، رسانه‌های بین‌المللی درباره دشواری‌های دوره آینده ریاست‌جمهوری او نیز هشدار داده‌اند. فایننشال تایمز در ارزیابی خود از نتیجه انتخابات، پیروزی لولا را یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌های سیاسی دوران طولانی فعالیت او دانسته، اما تأکید کرده است که دوره چهارم ریاست‌جمهوری احتمالاً یکی از دشوارترین دوره‌های او خواهد بود.
مهم‌ترین چالش لولا، وضعیت اقتصادی و توانایی دولت برای پاسخ دادن به مطالبات روزمره مردم است. هزینه‌های زندگی، قیمت مواد غذایی، امنیت عمومی و نگرانی از فساد، موضوعاتی بودند که در جریان کارزار انتخاباتی نقش تعیین‌کننده داشتند. لولا برای جلب حمایت رأی‌دهندگان بر برنامه‌های اجتماعی و کمک به اقشار کم‌درآمد تکیه کرد؛ اما ادامه این سیاست‌ها به منابع مالی نیاز دارد و دولت باید میان حمایت اجتماعی، کنترل کسری بودجه و حفظ اعتماد سرمایه‌گذاران تعادل برقرار کند.
از سوی دیگر، پیروزی در انتخابات به معنای برخورداری از قدرت نامحدود نیست. جریان‌های راست‌گرا همچنان در کنگره برزیل حضور قدرتمندی دارند و همین مسئله می‌تواند تصویب برنامه‌های دولت را دشوار کند. فایننشال تایمز با اشاره به ترکیب سیاسی کنگره و فشار‌های اقتصادی، این نگرانی را مطرح کرده است که دولت لولا برای اجرای وعده‌های خود با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شود. به بیان دیگر، لولا توانست انتخابات را ببرد، اما برای حفظ حمایت رأی‌دهندگان باید در عمل نشان دهد که می‌تواند مشکلات اقتصادی و اجتماعی را کاهش دهد.
انتخابات تمام شد، اما شکاف سیاسی برزیل باقی است
نتیجه انتخابات حتی پس از اعلام رسمی نیز با اعتراض فلاویو بولسونارو همراه شد. او خواستار ابطال نتیجه شد و به تصمیم دقیقه آخر برای تمدید دو ساعته زمان رأی‌گیری اعتراض کرد. این تصمیم پس از درخواست‌هایی درباره مشکلات حمل‌ونقل و شرایط جوی اتخاذ شده بود. با این حال، رئیس نهاد انتخاباتی برزیل اعلام کرد تمدید زمان رأی‌گیری بر نتیجه نهایی تأثیری نداشته است و کارشناسان حقوقی نیز درباره وجود مبنای کافی برای ابطال انتخابات ابراز تردید کرده‌اند.
اهمیت این مسئله در آن است که رقابت انتخاباتی برزیل صرفاً میان دو نامزد با برنامه‌های اقتصادی متفاوت نبود؛ بلکه به عرصه‌ای برای رویارویی دو نگاه متفاوت به آینده سیاسی کشور تبدیل شد. بخشی از جامعه برزیل خواهان تداوم برنامه‌های اجتماعی و سیاست مستقل‌تر در عرصه بین‌المللی است و بخش دیگری از رأی‌دهندگان از رویکرد راست‌گرایانه، وعده‌های امنیتی و تغییر مسیر اقتصادی حمایت می‌کند.
پیروزی لولا نشان می‌دهد که جریان راست افراطی، دست‌کم در این انتخابات، نتوانسته اکثریت لازم را برای بازگشت به قدرت به دست آورد. اما فاصله کمتر از چهار واحد درصدی دو نامزد نیز نشان می‌دهد که جامعه برزیل همچنان عمیقاً دوقطبی است. به همین دلیل، چالش اصلی رئیس‌جمهور منتخب فقط اجرای وعده‌های انتخاباتی نیست؛ او باید از تشدید شکاف‌های سیاسی جلوگیری کند و به رأی‌دهندگانی که به رقیبش رأی داده‌اند نیز پاسخ دهد.
در مجموع، انتخابات برزیل دو پیام روشن دارد. نخست اینکه موج راست‌گرایی در آمریکای لاتین هنوز نتوانسته همه رقابت‌های سیاسی منطقه را به سود خود یک‌طرفه کند؛ دوم اینکه پیروزی یک سیاستمدار باسابقه، حتی با تکیه بر محبوبیت اجتماعی و برنامه‌های حمایتی، تضمینی برای حل مشکلات اقتصادی نیست. لولا اکنون فرصتی تاریخی برای تثبیت میراث سیاسی خود دارد، اما موفقیت دوره چهارم او نه با تعداد دفعات پیروزی در انتخابات، بلکه با توانایی‌اش در بهبود زندگی مردم و اداره کشوری با اختلافات عمیق سیاسی سنجیده خواهد شد.