کتاب"روابط اجتماعی در اسلام"، هر چند که یک تألیف مستقل و منسجم از علامه طباطبایی(ره) نیست، اما حاوی محتواها و نکات بسیار مهمی در حوزه مسایل اجتماعی و رویکرد دین مبین اسلام به این قضایاست.

تقارن هفته کتاب و کتابخوانی با ایام ارتحال فیلسوف و مفسر کبیر قرآن، علامه طباطبایی(ره) بهترین فرصت است برای این که نیم‌نگاهی به آثار شاخص و ماندگار این عالم بزرگ بیندازیم به خصوص از منظر تحولات اجتماعی که قطعاً یکی از بهترین آثار در این باره، کتاب"روابط اجتماعی در اسلام" است.

البته پیش از هر چیز باید به این نکته مهم توجه داشت که این اثر یک تألیف مستقل و منسجم از علامه نیست که خود ایشان آن را به این نام نوشته باشند، برخلاف آثاری همچون «المیزان»، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، «اعتقادات» یا «شیعه در اسلام» و لذا محتوای این کتاب، عمدتاً برگرفته از مباحث اجتماعی المیزان (به‌ویژه ذیل آیات مربوط به عدالت، اخوت، تعاون، امر به معروف، حسب و نسب، ازدواج، و آیات سوره حجرات و مائده) و مباحثی از «اسلام و اجتماع» است.

به همین خاطر محققان تأکید می‌کنند بر این که اگر کسی بخواهد «نظر علامه» را دقیق نقل کند، باید به منبع اصلی ارجاع دهد.

با این حال، نیم‌نگاهی به کتاب "روابط اجتماعی در اسلام" مخاطب را با این محتوای ارزشمند روبرو می‌سازد که از نگاه مرحوم علامه طباطبایی، انسان مدنی‌الطبع است، اما ایشان برخلاف خوانش هابزی-روسویی، نیاز متقابل را می‌پذیرد ولی آن را در خدمت کمال وجودی تلقی می کند؛ به این معنا و مفهوم که جامعه بستر «فعلیت یافتن» استعدادهای انسانی است، نه فقط ابزار بقا.

از سوی دیگر صاحب المیزان در این کتاب بر فطرت به‌عنوان مبنای روابط تأکید می کند؛ توضیح بیشتر هم آن که از نگاه ایشان روابط اجتماعی مطلوب، ریشه در فطرت دارد که شامل مؤلفه‌هایی همچون توجه به غیر، انصاف، حیا، محبت می‌شود و لذا آنچه از فطرت منحرف شود، با «طبع اولی» انسان ناسازگار است.

همچنین علامه از دین به‌عنوان ضامن اجرای عدالت یاد می کند، کما این که ایشان معتقد است قوانین بشری به‌تنهایی نمی‌توانند انگیزه درونی برای عدالت بسازندو لذا از نگاه ایشان، تشریع الهی، ضمانت اجرایی وجدانی و اجتماعی است.

علامه طباطبایی در این کتاب وقتی بر آیات مبارکه «إنما المؤمنون إخوة» و «واعتصموا بحبل الله جمیعاً» اشاره می کند، در مقام بیان این نکته محوری است که پیوند ایمانی، پیوندی فراتر از نسب، قوم، زبان و سرزمین است. علامه این را «اخوت ایمانی» می‌نامد که در عرض اخوت نسبی می‌نشیند و آن را تعدیل می‌کند، نه اینکه حذف کند.

همچنین عدالت نزد ایشان، نه «تساوی مطلق» بلکه اعطاء کل ذی حق حقه است؛ یعنی تناسب و استحقاق. مرحوم علامه تأکید دارد که عدالت، مقدم بر آزادی به معنای بی‌قید است و بدون آن، جامعه به «طغیان» می‌رسد، چه آن که در اینجا، ایشان مخاطب کتاب را به آیه «إن الإنسان لیطغی أن رآه استغنی» ارجاع می‌دهد.

ایشان همچنین در توضیح و تفسیر آیه «تعاونوا علی البر و التقوی» تأکید می‌کنند که جامعه سالم، جامعه هم‌یار است؛ و لذا بر این اساس، «امر به معروف و نهی از منکر» را نه دخالت در زندگی دیگران، بلکه سازوکار نظارت عمومی و پاسداشت حیات جمعی توصیف می‌کنند و بر اهمیت احیای آن اصرار می‌ورزند.

نقد تمدن مادی غرب، یکی از نکات مورد توجه مرحوم علامه در این کتاب است، چه آن که یکی از پرتکرارترین تأکیدهای ایشان در این مباحث، آن است که تمدن مادی، آزادی را از عدالت جدا کرد و در نتیجه به «اسارت در شهوت و منفعت» رسید و لذا به طور خاص تصریح می کنند که پیشرفت مادی بدون معنویت، به بحران انسانی می‌انجامد.

نکته حائز اهمیت دیگر مستنبط از این اثر آن است که علامه طباطبایی(ره)، نه فردگرا است و نه جامعه‌گرایِ تمامیت‌خواه، بلکه تأکید می کند که فرد در عین اصالت، در جامعه و به‌واسطه آن به کمال می‌رسد و از آن سو نیز جامعه از افراد تشکیل می‌شود و «روح جمعی» مستقل از افراد ندارد که اینجا در واقع ایشان به نقد تلقی و خوانش هگل و دورکیم می‌پردازد.

به طور خلاصه باید گفت که تأکید محوری مرحوم علامه این است که روابط اجتماعی در اسلام، نظامی است فطرت‌بنیان، عدالت‌محور و اخوت‌گرا که دین ضامن اجرای آن است و سلامت جامعه در گرو پیوند ایمانی، عدالت، تعاون، حیا و همچنین قوام و استحکام خانواده است.