حوزه/ در برخی آثار سینمایی، فیلمساز بهجای خلق موقعیتهای تازه و ابتکار عمل، شخصیتهایش را در فقر و تنگنای مالی قرار داده و با استیصال آنها به دنبال خندهگرفتن از مخاطب و به تبع آن افزایش فروش فیلم است.
به گزارش خبرگزاری حوزه، در دنیای امروز، رسانهها از جمله سینما، تلویزیون و پلتفرمهای آنلاین، نقش مهم و پررنگی در شکلدهی به درک اجتماعی از مسائل مختلف ایفا میکنند و بیشک یکی از موضوعات پرمناقشه و حساس در این رسانهها، مسأله فقر و تضاد طبقاتی و به ویژه نوع بازنمایی این قبیل مباحث است، چه آنکه به هر حال، چگونگی و نحوه ارائه این مفاهیم میتواند تأثیرات متفاوتی بر روی مخاطبان عام و خاص به همراه داشته باشد.
نوع بازنمایی فقر، بسیار مهم است
فرشته حقیقی، پژوهشگر عرصه فرهنگ و رسانه در این رابطه معتقد است: یکی از نکات مهم در بررسی نمایش فقر در رسانهها، تفاوت در نحوه بازنمایی این پدیده است. در بسیاری از فیلم های سینمایی و یا سریالهای تلویزیونی و آثار مربوط به شبکه نمایش خانگی، فقر نه تنها بهعنوان یک مشکل اجتماعی بلکه بهعنوان یک عنصر دراماتیک در مسیر ایجاد کشمکشهای داستانی نمایش داده میشود. در این فرآیند، فقر گاهی تنها به عنوان یک پسزمینه برای ایجاد تضادها و بحرانهای انسانی به کار میرود. این نمایش میتواند همزمان به همدلی و فهم مخاطب نسبت به فقرا کمک کند، اما در عین حال خطر تحریف واقعیتها و سادهسازی مشکلات اقتصادی را نیز به همراه دارد.
وی در ادامه یادآور میشود: مهمترین پرسش در این زمینه، این است که آیا رسانهها فقر را از زاویهای انسانی و پیچیده نمایش میدهند یا صرفاً به آن بهعنوان ابزاری برای برانگیختن احساسات سطحی و تحمیل نگرشهای خاصی به مخاطب میپردازند؟ در بسیاری از موارد، این نمایشها باعث میشوند که فقر بهعنوان یک وضعیت ناتوانکننده و غیرقابل تغییر به نمایش درآید، که در نتیجه مخاطب را از درک علل و ریشههای اجتماعی و اقتصادی آن باز میدارد. این نوع نمایش نهتنها کمکی به حل مشکلات نمیکند، بلکه میتواند باعث ایجاد یک تصویر یکبُعدی از فقرا شود که آنها را قربانیانی منفعل میسازد که از اصلاح وضعیت خود ناتوانند و چه بسا گاه زمینه تمسخر آن ها نیز به این طریق فراهم می شود!
تضاد طبقاتی: نمایش شکافها یا عمق بخشیدن به آنها؟
از سوی دیگر یکی از نقدهایی که به نمایشهای عمومی از تضاد طبقاتی وارد است این است که این رسانهها گاهی بیشتر از آنکه بهدنبال تحلیل و نقد سیستمهای اقتصادی و اجتماعی باشند، تنها به بروز تفاوتها و شکافها میپردازند. این موضوع میتواند باعث تشدید احساس ناامیدی و بیقدرتی در میان طبقات پایین و فقیر جامعه گردد. طبعاً در این راستا، رسانهها میتوانند نقش کلیدی در تغییر ذهنیتها ایفا کنند، چه آن که آنها میتوانند مخاطب خویش را به سوی راهحلهای عملی و اجتماعی سوق دهند، یا اینکه با تکیه بر نمایشهای سطحی، به تعمیق شکافهای اجتماعی و نابرابریها کمک کنند.
تزریق امید یا پمپاژِ نااُمیدی!؟
مسأله مهم دیگری که در تحلیل فقر و تضاد طبقاتی در رسانهها باید به آن توجه داشت، ناظر به چگونگی برخورد این رسانهها با بحث «امید» و «ناامیدی» است. برخی آثار تلویزیونی و گاه سینمایی و شبکه نمایش خانگی با نمایش تلاشها و مقاومتهای فقرا، سعی در ایجاد پیامهای امیدبخش دارند و میخواهند به مخاطب نشان دهند که حتی در شرایط سخت نیز میتوان به تغییر و بهبود شرایط دست یافت، اما از سوی دیگر، برخی از آثار عمدتاً در سینما و پلتفرم ها با تأکید بر جنبههای تلخ زندگی فقرا و نمایش ناامیدی و شکستهای اجتماعی، این احساس را به مخاطب منتقل میکنند که فقر نه تنها یک وضعیت دائمی بلکه یک حالت اجتنابناپذیر است.
در واقع همین تضاد در نمایش امید و ناامیدی میتواند تأثیرات عمیقی بر نگرشهای اجتماعی و فردی مخاطب بگذارد. رسانهها و به طور خاص فیلمهای سینمایی میتوانند با ترویج نگرشهای امیدوارانه و تکیه بر مقاومت انسانی، تماشاگر را به اندیشیدن در مورد تغییرات اجتماعی و اقتصادی وادار کنند. در مقابل، تمرکز صرف بر ناامیدی میتواند خود زمینه ساز بیتفاوتی اجتماعی شده و به تثبیت وضعیت موجود کمک کند.
فقر، فراتر از یک وضعیت اقتصادی
در برخی از فیلم های سینمای ایران، فقر صرفاً یک کمبود مادی نیست؛ بلکه بیشتر به آن از منظر یک «موقعیت هستیشناختی» توجه می شود، چه آن که به نظر می رسد که هنر هفتمِ وطنی همواره میان دو قطب ایستاده است؛ بازنمایی فقر به مثابه یک مصیبتِ تقدیرگونه که از آن گریزی نیست و بازنمایی فقر به مثابه یک نتیجهی ساختاری که برای اصلاح طبعاً نیازمند تغییر است.
هر چند که در برخی آثار سینمایی، فقر، ابزاری است برای نشان دادن کرامت انسانی در برابر سختیها، اما متأسفانه در برخی آثار نیز همین فقر به سوژهای برای تمسخر فقرا و نیازمندان جامعه تبدیل میشود.
سوژهای کلیشهای برای خنداندن مخاطب سینما
به تعبیر محمدرضا اسماعیلی، منتقد سینما و تلویزیون، در بخش قابل توجهی از کمدیهای سینمای ایران در سالیان اخیر، فقر به موتور محرک داستان و مهمترین ابزار تولید خنده تبدیل شده است؛ شخصیتهایی که برای فرار از تنگنای اقتصادی، حاضرند دست به هر کاری بزنند؛ از دروغ و فریب گرفته تا تغییر هویت و عبور از مرزهای اخلاقی. گویی در سینمای کمدی، فقیر بودن بهتنهایی برای ساختن یک موقعیت خندهدار کافی است!
وی در توضیح این مطلب البته به مصادیقی از فیلم های اخیر سینمای ایران اشاره کرده و می گوید: مروری بر آثاری مانند «بورسیه»، «خانم والده»، «آنتیک»، «ناپلئون در باغ زردآلو» و حتی «آینه بغل» نشان میدهد که فقر تا چه اندازه به یک الگوی آشنا در کمدیسازی تبدیل شده است. در «خانم والده»، زنپوشی در پیوند با گرفتاری اقتصادی شخصیتها به یکی از موقعیتهای کمیک داستان تبدیل میشود و در «آینه بغل» نیز اختلاف طبقاتی و مواجهه دو جهان اقتصادی متفاوت، زمینهساز بخش مهمی از طنز فیلم است. در «رحمان ۱۴۰۰» نیز تقابل جهان فرودستان و صاحبان ثروت، بخش مهمی از موقعیتهای داستانی را شکل میدهد.
در تلاش برای ترسیم دو فضای متفاوت
اسماعیلی همچنین ادامه میدهد: در واقع، این آثار اغلب دو جهان مجزا ترسیم میکنند؛ جهان پولدارانی که در رفاه و برخورداری زندگی میکنند و جهان فقیرانی که گرفتار بدهی، محرومیت و تلاش برای بقا هستند. در این دوگانه، فاصله طبقاتی بهجای آنکه الزاماً موضوع نقد مناسبات اقتصادی و اجتماعی باشد، به بستری برای خنداندن مخاطب تبدیل میشود. گویی تماشاگر باید به درماندگی فقرا، رفتارهای عجیب آنها و تلاششان برای نزدیک شدن به جهان ثروتمندان بخندد. در چنین روایتی، فقر خود به یک ویژگی کُمیک تبدیل میشود و شخصیت فقیر اغلب در قالب انسانی گرفتار، مستأصل و مضحک بازنمایی میشود.
وی با اشاره به بحث نوع مواجهه شخصیتها با فقر و راههای رهایی از آن خاطرنشان می کند: در برخی از این فیلمها، تنگنای اقتصادی چنان به بنبست شخصیتها تبدیل میشود که برای خروج از آن، هر اقدامی مجاز به نظر میرسد. به عنوان مثال در فیلم «کفایت مذاکرات» نیز میتوان این الگو را بررسی کرد؛ جایی که تلاش برای عبور از وضعیت نامطلوب اقتصادی، شخصیتها را به سمت راهحلهایی غیرمتعارف سوق میدهد. در این منطق روایی، دروغ، فریب و عبور از قواعد معمول میتوانند در سایه فقر توجیه شوند و حتی به دستمایه خنده تبدیل شوند.
پول درآوردن با نمایش استیصال فقرا!
اسماعیلی در ادامه به نکته مهمی اشاره کرده و می افزاید: البته استفاده از فقر در کمدی نه مسألهای تازه است و نه بهخودیخود آسیب به شمار می آید. فقر، شکاف طبقاتی و مناسبات اقتصادی ظرفیت بالایی برای خلق طنز اجتماعی دارند. مسأله از جایی آغاز میشود که فقر به تنها ابزار خنداندن مخاطب تبدیل شود؛ بهگونهای که فیلمساز بهجای خلق موقعیتهای تازه، شخصیتهایش را در تنگنای مالی قرار میدهد و از استیصال آنها کمدی میسازد و به قول معروف از این طریق پول درمی آورد.
این رویکرد دو آسیب جدی دارد؛ نخست، تکرار فرمولهای روایی و تقلیل شخصیتها به تیپهایی مانند بدهکار، گرفتار و فرصتطلب و دوم هم بازتولید کلیشهای طبقاتی که در آن فقر با رفتارهای مضحک و خلاف عرف گره میخورد. در چنین شرایطی، سینما بهجای آنکه مناسبات تولیدکننده فقر یا رفتار صاحبان قدرت و ثروت را به چالش بکشد، خنده را متوجه کسانی میکند که خود درگیر محرومیت هستند.
گزارش از: سید محمدمهدی موسوی
