تیلاپیا؛ ماهی‌ای با ظرفیت اقتصادی بالا که احتمال گسترش آن در طبیعت، نگرانی‌هایی درباره تنوع زیستی و گونه‌های بومی ایران ایجاد کرده است.
تصور کنید ماهی‌ای که امروز در یک مزرعه پرورشی، در محیطی کنترل‌شده رشد می‌کند و به سفره مردم می‌رسد، فردا سر از رودخانه‌ای باز کند که زیستگاه ده‌ها گونه بومی است؛ گونه‌هایی که طی سال‌ها با شرایط همان اکوسیستم سازگار شده‌اند و در چنین شرایطی، مسئله دیگر فقط تولید چند تن ماهی یا ایجاد فرصت شغلی نیست؛ پای تعادل یک زیست‌بوم و سرنوشت ذخایر ژنتیکی کشور هم به میان می‌آید.
این همان نقطه‌ای است که تیلاپیا را به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز آبزی‌پروری ایران تبدیل کرده است؛ ماهی‌ای که از یک سو به دلیل رشد نسبتاً سریع، توانایی سازگاری با شرایط مختلف و امکان پرورش در آب‌های شور و لب‌شور، مورد توجه تولیدکنندگان قرار دارد و از سوی دیگر، احتمال ورود آن به محیط‌های طبیعی و پیامدهای احتمالی این اتفاق، نگرانی کارشناسان محیط‌زیست را برانگیخته است.
اکنون پرسش اصلی این است: چگونه می‌توان از ظرفیت‌های اقتصادی یک گونه آبزی استفاده کرد، بی‌آنکه خطر گسترش آن در طبیعت و آسیب به گونه‌های بومی را نادیده گرفت؟
چهار استان؛ مرز فعلی پرورش تیلاپیا
تیلاپیا نام گروهی از ماهیان گرمابی است که گونه‌های مختلف آن در صنعت آبزی‌پروری جهان جایگاه قابل‌توجهی دارند. رشد مناسب، قابلیت پرورش متراکم، رژیم غذایی نسبتاً متنوع و سازگاری با شرایط مختلف پرورشی، این ماهی را به گزینه‌ای جذاب برای تولیدکنندگان تبدیل کرده است.
اهمیت تیلاپیا برای کشورهایی که با محدودیت منابع آب شیرین مواجه‌اند نیز کم نیست؛ زیرا برخی گونه‌های آن قابلیت پرورش در آب‌های شور و لب‌شور را دارند و می‌توانند در مناطقی که شرایط برای پرورش بسیاری از گونه‌های دیگر مناسب نیست، مورد استفاده قرار گیرند.
با این حال، همین توانایی سازگاری، در صورت خروج ماهی از محیط پرورشی، می‌تواند به عاملی برای نگرانی تبدیل شود. استقرار تیلاپیا در رودخانه‌ها، تالاب‌ها، دریاچه‌ها یا مخازن سدها ممکن است، بسته به گونه و شرایط محیطی، رقابت با ماهیان بومی را افزایش دهد و ساختار جوامع آبزی را تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس اعلام حمید ظهرابی، معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست، تکثیر و پرورش این ماهی در ایران به چهار استان قم، یزد، خراسان جنوبی و سمنان محدود است و سازمان حفاظت محیط‌زیست بر رعایت الزامات قانونی و جلوگیری از گسترش فعالیت در سایر استان‌ها تأکید دارد.
ظهرابی در تشریح موضع این سازمان اعلام کرده است که نگرانی اصلی، تنها احتمال فرار ماهی از مزارع نیست؛ بلکه مسئله مهم‌تر، اطمینان از توانایی تولیدکنندگان و سازمان شیلات در تولید تیلاپیای تک‌جنس نر و کاهش احتمال تکثیر ناخواسته آن در محیط‌های طبیعی است.
پرورش در محیط‌های بسته، یکی از راهکارهایی است که برای استفاده از ظرفیت اقتصادی تیلاپیا مطرح می‌شود. استدلال موافقان این است که با کنترل شرایط پرورش و محدود کردن ارتباط مزارع با محیط بیرون، می‌توان احتمال ورود ماهی به منابع آبی طبیعی را کاهش داد.
اما از نگاه سازمان حفاظت محیط‌زیست، بسته بودن یک واحد پرورشی به‌تنهایی برای رفع نگرانی‌ها کافی نیست. وقوع حوادث، نقص تجهیزات یا هر عامل دیگری که به خروج ماهی از محیط کنترل‌شده منجر شود، می‌تواند زمینه ورود این گونه به طبیعت را فراهم کند؛ اتفاقی که در صورت استقرار و گسترش آن، مهار و حذف جمعیت‌های ایجادشده ممکن است بسیار دشوار یا حتی غیرممکن باشد.
معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به ویژگی‌های زیستی تیلاپیا، این گونه را دارای قدرت سازگاری، تولیدمثل و رقابت بالا توصیف کرده است. به گفته او، استقرار این ماهی در زیستگاه‌های طبیعی می‌تواند ساختار جوامع آبزی، تنوع زیستی و تعادل اکولوژیک را دستخوش تغییر کند.
ظهرابی همچنین به مطالعه ارزیابی ریسک تیلاپیا که از سوی دانشگاه شهید بهشتی انجام شده است، اشاره کرده و گفته است که در این مطالعه، ریسک استقرار و گسترش این گونه بسیار زیاد ارزیابی شده است.
بر همین اساس، رویکرد سازمان حفاظت محیط‌زیست بر پیشگیری از ورود گونه‌های پرریسک به طبیعت استوار است؛ رویکردی که بر ضرورت بررسی سناریوهای احتمالی پیش از توسعه فعالیت اقتصادی تأکید می‌کند، نه پس از وقوع خسارت.
نگرانی از آب شرب؛ سناریویی که نمی‌توان نادیده گرفت
یکی دیگر از محورهای مخالفت سازمان حفاظت محیط‌زیست با گسترش پرورش تیلاپیا، احتمال ورود آن به رودخانه‌ها و مخازن سدهاست؛ منابعی که در برخی مناطق کشور برای تأمین آب شرب نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند.
ظهرابی هشدار داده است که در صورت ورود این ماهی به منابع آبی، کنترل جمعیت آن می‌تواند دشوار شود. او همچنین با اشاره به حساسیت تیلاپیا به کاهش دمای آب، دمای ۱۲ تا ۱۴ درجه را از عوامل محدودکننده بقای این گونه دانسته و گفته است که کاهش دما در مخازن سدها می‌تواند به مرگ‌ومیر گسترده ماهی‌ها و آلودگی منابع آب شرب منجر شود؛ رخدادی که به گفته او، نمونه‌هایی از آن در جهان ثبت شده است.
این اظهارات، از نگاه سازمان حفاظت محیط‌زیست، ضرورت ارزیابی همه پیامدهای احتمالی توسعه پرورش این ماهی را برجسته می‌کند؛ از احتمال فرار ماهی از مزارع گرفته تا ورود آن به شبکه رودخانه‌ای، استقرار در تالاب‌ها و مخازن سدها و آثار احتمالی آن بر منابع آبی است.
در چنین شرایطی، موضوع صرفاً به امکان زنده ماندن یا تکثیر تیلاپیا محدود نمی‌شود؛ بلکه باید احتمال وقوع حوادث، مسیرهای انتشار و پیامدهای زیست‌محیطی آن نیز مورد بررسی قرار گیرد.
بحث درباره تیلاپیا در ماه‌های اخیر به کمیسیون اصل ۹۰ مجلس نیز کشیده شده است؛ موضوعی که انتشار اخباری درباره موافقت این کمیسیون با پرورش این ماهی، واکنش سازمان حفاظت محیط‌زیست را به دنبال داشت.
ظهرابی در توضیح این موضوع گفته است که در جلسه اخیر کمیسیون اصل ۹۰، مسئله با حضور طرف‌های مرتبط بررسی شد، اما برخلاف برخی اخبار منتشرشده، تصمیمی برای موافقت با توسعه پرورش تیلاپیا در استان‌های جدید اتخاذ نشد.
به گفته او، با توجه به مخالفت سازمان حفاظت محیط‌زیست با ایجاد و توسعه مزارع پرورش این گونه در سایر استان‌ها، مقرر شده است سازمان حفاظت محیط‌زیست و سازمان شیلات با همکاری یکدیگر، ضوابط مربوط به پرورش تیلاپیا در چهار استان دارای مجوز را تدوین کنند.
معاون سازمان حفاظت محیط‌زیست همچنین بر ضرورت تفکیک جایگاه نظارتی کمیسیون اصل ۹۰ از مسئولیت‌های قانونی دستگاه‌های اجرایی تأکید کرده است. به گفته او، حضور و پاسخگویی سازمان در جلسات این کمیسیون، به معنای نادیده گرفتن قوانین لازم‌الاجرا یا کنار گذاشتن مسئولیت قانونی آن در حفاظت از تنوع زیستی نیست.
این موضع نشان می‌دهد که اختلاف اصلی تنها درباره اصل تولید تیلاپیا نیست؛ بلکه دامنه مجاز فعالیت، شیوه کنترل تکثیر، الزامات ایمنی و مسئولیت دستگاه‌های متولی نیز از موضوعات مهم این مناقشه به شمار می‌روند.
یکی از استدلال‌هایی که در دفاع از توسعه پرورش تیلاپیا مطرح می‌شود، حجم تولید این ماهی در کشورهایی مانند مصر است؛ کشوری که تیلاپیای نیل در آن گونه‌ای بومی به شمار می‌رود.
ظهرابی با انتقاد از این نوع مقایسه‌ها گفته است که موفقیت یا حجم بالای تولید یک گونه در زیستگاه بومی آن، به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای مناسبی برای ارزیابی خطرهای زیست‌محیطی همان گونه در کشوری دیگر باشد.
به گفته او، تیلاپیای نیل در مصر بومی است، اما شرایط در ایران متفاوت است و کشور از تنوع قابل‌توجهی از ماهیان آب‌های داخلی برخوردار است. او شمار گونه‌های ماهیان آب‌های داخلی ایران را حدود ۳۰۰ گونه اعلام کرده و هشدار داده است که ورود یک گونه مهاجم می‌تواند ذخایر ژنتیکی ارزشمند کشور را در معرض خطر قرار دهد.
منطق این نگرانی روشن است: یک گونه ممکن است در زیستگاه طبیعی خود بخشی از ساختار اکولوژیک منطقه باشد، اما در محیطی دیگر، در صورت برخورداری از شرایط مناسب برای بقا و تکثیر، فشار تازه‌ای بر گونه‌های بومی وارد کند. از همین رو، ارزیابی ریسک باید متناسب با ویژگی‌های اکوسیستم مقصد انجام شود و نمی‌توان نتایج یک کشور را بدون بررسی شرایط کشور دیگر به آن تعمیم داد.
معاون سازمان حفاظت محیط‌زیست همچنین گفته است که نگرانی درباره تیلاپیا تنها به موضع این سازمان محدود نیست. به گفته او، ۱۵۰ استاد دانشگاه درباره پرورش این گونه و احتمال ورود آن به اکوسیستم‌های آبی کشور ابراز نگرانی کرده‌اند و انجمن علمی ماهی‌شناسی ایران نیز در نامه‌ای خطاب به رئیس‌جمهور درباره این موضوع هشدار داده است.
ظهرابی تأکید کرده است که در شرایطی که درباره پیامدهای احتمالی یک تصمیم عدم قطعیت وجود دارد، دستگاه‌های اجرایی باید با احتیاط عمل کنند و از تصمیم‌گیری شتاب‌زده بپرهیزند.
مخالفت با تیلاپیا، مخالفت با تولید نیست
با وجود مخالفت سازمان حفاظت محیط‌زیست با توسعه پرورش تیلاپیا در استان‌های جدید، ظهرابی تأکید کرده است که این موضع به معنای مخالفت با تولید، اشتغال یا توسعه آبزی‌پروری نیست.
به گفته او، سازمان حفاظت محیط‌زیست از پرورش گونه‌های بومی و همچنین گونه‌های غیربومی که ریسک مهاجم بودن ندارند، برای ایجاد اشتغال و افزایش تولید استقبال می‌کند؛ اما توسعه فعالیت اقتصادی نباید به بهای تهدید تنوع زیستی و بقای گونه‌های بومی تمام شود.
در همین زمینه، او از اقدام اخیر سازمان شیلات کشور در معرفی آزادماهی دریای خزر به‌عنوان یک گونه پرورشی استقبال کرده و گفته است که این گونه می‌تواند از نظر کیفیت و تولید، گزینه‌ای مناسب‌تر نسبت به گونه‌های غیربومی پرریسک باشد.
بر اساس اظهارات ظهرابی، سازمان حفاظت محیط‌زیست از این اقدام حمایت کرده و صندوق ملی محیط‌زیست نیز موظف شده است برای اعطای تسهیلات و حمایت از رونق این فعالیت همکاری کند.
این نمونه از نگاه سازمان حفاظت محیط‌زیست، نشان‌دهنده مسیری است که می‌توان برای توسعه آبزی‌پروری دنبال کرد؛ مسیری که در آن، افزایش تولید و ایجاد فرصت‌های شغلی با ملاحظات محیط‌زیستی همراه باشد.
تصمیم امروز، هزینه‌های فردا را تعیین می‌کند
پرونده تیلاپیا در ایران، تقابل ساده میان تولید و محیط‌زیست نیست؛ مسئله، چگونگی مدیریت یک ظرفیت اقتصادی در شرایطی است که احتمال بروز پیامدهای زیست‌محیطی نیز مطرح شده است.
برای تولیدکنندگان، رشد مناسب این ماهی و قابلیت پرورش آن در شرایط متنوع می‌تواند فرصتی اقتصادی باشد. در مقابل، برای متولیان حفاظت از طبیعت، احتمال خروج از محیط‌های پرورشی، استقرار در منابع آبی و رقابت با گونه‌های بومی، موضوعی است که نمی‌توان آن را صرفاً با وعده کنترل مزارع نادیده گرفت.
در چنین شرایطی، ارزیابی علمی ریسک، تعیین ضوابط روشن، کنترل دقیق مراکز پرورش و بررسی توانایی تولید تک‌جنس نر، از جمله موضوعاتی هستند که در تصمیم‌گیری درباره این صنعت اهمیت دارند؛ هرچند از نگاه سازمان حفاظت محیط‌زیست، این اقدامات نگرانی‌های مربوط به توسعه پرورش تیلاپیا در استان‌های جدید را برطرف نمی‌کنند.
آنچه در نهایت اهمیت دارد، انتخاب میان تولید و حفاظت نیست؛ بلکه یافتن راهی برای توسعه تولید بدون به خطر انداختن سرمایه‌ای است که بازسازی آن ممکن است بسیار دشوار یا ناممکن باشد. در موضوع تیلاپیا، این سرمایه همان تنوع زیستی آب‌های ایران و ذخایر ژنتیکی گونه‌هایی است که ارزش آن‌ها به‌مراتب فراتر از منافع کوتاه‌مدت یک صنعت پرورشی است.