اگر کالای خریداری‌شده پیش از تحویل به خریدار از بین برود، معیوب شود، بخشی از آن کم شود یا به سرقت برود، تکلیف معامله و مسئولیت فروشنده چگونه خواهد بود؟ قانون مدنی برای هر یک از این وضعیت‌ها احکام متفاوتی در نظر گرفته و حق خریدار به علت آسیب و امکان تحویل کالا بستگی دارد.
خرید یک کالا لزوما به معنای پایان مسئولیت فروشنده نیست؛ زیرا ممکن است پس از انجام معامله و پیش از تحویل، کالای فروخته‌شده دچار آسیب شود، از بین برود یا به دلایلی مانند سرقت و توقیف در دسترس نباشد. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که آیا خریدار همچنان باید بهای کالا را بپردازد یا می‌تواند معامله را برهم بزند و پول خود را پس بگیرد؟
قانون مدنی با پیش‌بینی احکام مشخص درباره تلف مبیع پیش از تسلیم، معیوب شدن کالا و کمبود مقدار آن، حقوق خریدار و تعهدات فروشنده را تعیین کرده است.
فرض کنید یک دستگاه مشخص را خریده‌اید، اما پیش از اینکه آن را تحویل بگیرید، دستگاه آسیب می‌بیند یا از بین می‌رود. حق شما به نوع آسیب، علت آن و شرایط تحویل بستگی دارد. قانون به مال یا جنس فروخته‌شده «مبیع» می‌گوید. در این مثال، مبیع همان دستگاهی است که خریده‌اید.
اگر مال فروخته‌شده از بین برود
اگر مال فروخته‌شده پیش از تحویل و بدون تقصیر یا کوتاهی فروشنده از بین برود، طبق مادهٔ ۳۸۷ قانون مدنی، معامله اصولاً خودبه‌خود به هم می‌خورد و فروشنده باید پولی را که گرفته است پس بدهد. به این وضعیت «انفساخ» می‌گویند.
اگر فروشنده یا شخص دیگری باعث از بین رفتن مال شده باشد، مسئولیت او و امکان مطالبهٔ مال مشابه یا قیمت آن باید جداگانه بررسی شود. در این حالت، نمی‌توان صرفاً با استناد به قاعدهٔ از بین رفتن مال بدون تقصیر فروشنده، نتیجه گرفت که معامله خودبه‌خود به هم خورده است.
اگر مال معیوب یا ناقص شود
اگر مال پس از معامله و پیش از تحویل معیوب شود، قانون این عیب را در حکم عیبی می‌داند که از قبل وجود داشته است. خریدار، در صورت وجود شرایط قانونی، می‌تواند معامله را فسخ کند، یعنی آن را به هم بزند، یا ارش بخواهد، یعنی مبلغی بابت کاهش ارزش مال به علت عیب مطالبه کند.
کمبود مقدار هم حکم خاص خود را دارد. برای مثال، اگر در قرارداد مقدار معینی از کالا خریده باشید و هنگام تحویل معلوم شود مقدار موجود کمتر است، مادهٔ ۳۸۴ قانون مدنی به خریدار اجازه می‌دهد معامله را فسخ کند یا مقدار موجود را بپذیرد و به نسبت همان مقدار پول بپردازد.
اگر مال دزدیده یا توقیف شود
سرقت، توقیف و مصادره وضعیت‌های متفاوتی‌اند. برای مثال، اگر کالای دزدیده‌شده پیدا شود و امکان تحویل آن وجود داشته باشد، وضعیت با کالایی که از بین رفته فرق دارد. برای تعیین تکلیف معامله باید دید آیا تحویل مال همچنان ممکن است و مانع تحویل موقت است یا قطعی.
اگر کالای فروخته‌شده پیش از تحویل دزدیده شود، صرف سرقت باعث نمی‌شود معامله خودبه‌خود به هم بخورد. اگر کالا پیدا شود و تحویل آن ممکن باشد، فروشنده باید آن را تحویل دهد. اگر تحویل برای همیشه ناممکن شود، ممکن است حکم کالای ازبین‌رفته را پیدا کند.