مازندران- استاد ادبیات و عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران با تاکید بر ضرورت حفظ و احیای حافظه فرهنگی و ادبیات شفاهی گفت: زبان تبری به‌عنوان بخشی از میراث کهن و ارزشمند مازندران، نیازمند توجه و پاسداری نسل امروز است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در ساری، رضا ستاری در مراسم رونمایی از منظومه قصه‌نمایش تقی لپوری و معصومه باکر در سالن اجتماعات حوزه هنری مازندران با اشاره به جایگاه فرهنگ شفاهی در تاریخ و هویت جامعه ایرانی اظهار کرد: در سرزمین ما بخش قابل توجهی از فرهنگ و ادبیات در بستر روایت‌های شفاهی شکل گرفته است. حتی در دوران مشروطه نیز شمار باسوادان جامعه بسیار اندک بود و به آنها «میرزا» می‌گفتند. از همین رو، بخش مهمی از داشته‌های فرهنگی و ادبی ما به‌صورت شفاهی منتقل شده و همواره در معرض فراموشی قرار داشته است.
وی با بیان اینکه مفاهیم بین‌الاذهانی برای تداوم حیات فرهنگی جامعه باید زنده بمانند، افزود: حافظه فرهنگی در قالب هنرهایی مانند موسیقی، نقاشی و تصویر تثبیت می‌شود و در گذر زمان هویت پیدا می‌کند. این حافظه در کنار هویت فردی، مفهوم انسانیت را نیز به ما می‌شناساند. ظرفیت حافظه انسان بسیار شگرف بوده و یکی از ویژگی‌های مهمی است که امکان انتقال تجربه‌ها و دستاوردهای فرهنگی را فراهم می‌کند.
وی با اشاره به نقش روایت‌ها و اسطوره‌ها در انتقال تجربه‌های بشری تصریح کرد: در اسطوره‌ها، قهرمان مسیری طولانی را طی می‌کند و با کسب تجربه‌های تازه، دستاوردی برای جامعه خود به همراه می‌آورد. این الگو نشان می‌دهد که چگونه تجربه‌های فردی می‌توانند به سرمایه‌ای جمعی و فرهنگی تبدیل شوند.
این استاد دانشگاه با اشاره به تلاش‌های صورت گرفته برای ثبت فرهنگ شفاهی در ایران گفت: از نخستین اقدامات مهم در این زمینه می‌توان به فعالیت‌های صادق هدایت و گردآوری روایت‌ها و داستان‌های عامیانه در کتاب «نیرنگستان» اشاره کرد. همچنین اقداماتی که امروز در زمینه ثبت و احیای فرهنگ شفاهی انجام می‌شود، ادامه مسیری است که از سال ۱۳۴۱ در رادیو آغاز شد؛ رسانه‌ای که در آن مقطع از فراگیری اجتماعی گسترده‌ای برخوردار بود.
وی در ادامه با اشاره به نظریه حافظه فرهنگی یان آسمن، توضیح داد: آسمن در تبیین وضعیت داشته‌های فرهنگی از دو مفهوم «کانون» و «آرشیو» استفاده می‌کند. برخی از داشته‌های فرهنگی، مانند داستان‌ها و موسیقی‌ها، همچنان فعال و زنده‌اند و در کانون حافظه فرهنگی قرار دارند؛ اما برخی دیگر به آرشیو منتقل شده‌اند و اگرچه در مخزن حافظه تاریخی باقی مانده‌اند، دیگر در زندگی روزمره جامعه حضور و فعالیت موثری ندارند.
نقش حافظه فرهنگی در حفظ فرهنگ بومی
این شاهنامه‌پژوه تاکید کرد: حافظه فرهنگی زمانی می‌تواند نقش واقعی خود را ایفا کند که از وضعیت آرشیوی خارج شده دوباره فعال شود و با مخاطبان خود ارتباط برقرار کند. اقداماتی که با هدف ثبت، بازآفرینی و معرفی فرهنگ شفاهی صورت می‌گیرند، از جمله راه‌های مهم فعال‌سازی این آرشیو فرهنگی هستند.
وی با تاکید بر جایگاه ادبیات بومی در هویت ادبی ایران اظهار کرد: ادبیات بومی موضوعی حاشیه‌ای و جدا از ادبیات ملی نیست، بلکه این دو ارتباطی نظام‌مند و متقابل با یکدیگر دارند. بسیاری از لایه‌های ادبیات ملی ریشه در ادبیات بومی داشته و بخشی از این میراث نیز ممکن است هرگز به شکل مکتوب ثبت نشده و تنها در حافظه و روایت‌های شفاهی مردم باقی مانده باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران با اشاره به خطر فراموشی زبان‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها خاطرنشان کرد: بر اساس برخی پژوهش‌ها، سالانه حدود ۱۰ زبان در جهان از بین می‌روند و در دراز مدت خرده‌فرهنگ‌ها نیز ممکن است با سرنوشتی مشابه مواجه شوند. برای جلوگیری از این روند، باید از روش‌ها و اقدامات خلاقانه برای احیای میراث فرهنگی استفاده کنیم و آن را دوباره به حافظه فعال جامعه بازگردانیم.
ستاری یکی از آسیب‌های جدی پیش روی مازندران را فراموشی زبان مادری دانست و گفت: باید در حد توان برای حفظ فرهنگ خود قدم برداریم و آموزش زبان مادری به فرزندانمان را جدی بگیریم. زبان تبری امروز با محدودیت در شمار گویش‌وران مواجه است و اگر نسل امروز برای انتقال آن به نسل‌های آینده تلاش نکند، بخش مهمی از میراث زبانی و فرهنگی منطقه در معرض فراموشی قرار خواهد گرفت.
وی با اشاره به پیشینه تاریخی و ظرفیت ادبی زبان مازندرانی ادامه داد: مازندران از کهن‌ترین و پربارترین حوزه‌های زبانی ایران برخوردار است و میراث ادبی ارزشمندی دارد. حفظ این میراث تنها با ثبت و نگهداری آثار گذشته محقق نمی‌شود، بلکه باید آن را در زندگی امروز جاری کرد و به نسل‌های آینده انتقال داد؛ چراکه اگر ما حافظ و نگهبان زبان و فرهنگ خود نباشیم، کسی از آن نگهبانی نخواهد کرد.
به گزارش ایبنا، هم‌زمان با هفته مازندران، قصه نمایش شنیداری آواز با عشق با محوریت منظومه شفاهی تقی لپوری و معصومه باکر در ساری رونمایی شد. این قصه نمایش، روایتگر عشق نافرجام تقی لپوری به معصومه باکر است.
علی صادقی به‌عنوان نویسنده و تهیه‌کننده، رحمان قدمی در جایگاه کارگردان و حسن علی‌تبار در بخش پژوهش و موسیقی نقش‌آفرینی کردند.
حسن علی‌تبار به عنوان خواننده به همراه دیگر اعضای گروه موسیقی، در این نشست، منظومه را اجرا کرد.