حوزه/ نشست علمی «ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت در دیپلماسی و روابط بین‌الملل» با حضور اساتید و پژوهشگران برجسته حوزه برگزار شد.
به گزارش خبرگزاری حوزه، نشست علمی «ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت در دیپلماسی و روابط بین‌الملل» با حضور اساتید و پژوهشگران برجسته حوزه، ابعاد گوناگون نقش‌آفرینی نهاد دین در سیاست خارجی، دیپلماسی عمومی و تعاملات فراملی را واکاوی کرد.
در این نشست، حجت‌الاسلام علی‌محمد ابوالحسنی پس از تبیین مفاهیم دیپلماسی رسمی، غیررسمی و عمومی و ارایه چهار لایه اصلی و هشت محور کلان، عرصه‌های جهانی و منطقه‌ای را تشریح نمود؛ و سپس حجت‌الاسلام سید محمود مرتضوی هشترودی با تمرکز ویژه بر عرصه‌های داخلی، رسانه‌ای، علمی، مسائل نوپدید و زیرساخت‌های نهادی، را با جزئیات کامل تبیین کرد.
آغاز نشست و کلیات رویداد
نشست علمی «ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت در دیپلماسی و روابط بین‌الملل» روز پنجشنبه ۲۱ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰ صبح، در سالن همایش‌های ساختمان انجمن‌های علمی حوزه برگزار شد. این رویداد علمی وزین به‌همت «گروه علمی سبک زندگی وابسته به انجمن ارتباطات و تبلیغ حوزه» و با مشارکت فعال «تشکل بین‌المللی مطالعات راهبردی سبک زندگی و خانواده» و «مؤسسه سروش حکمت مرتضوی» برپا گردید.
هدف بنیادین از برگزاری این نشست، عبور از نگاه‌های سنتی و جزیره‌ای به نهاد دین و طراحی یک چارچوب علمی، نظام‌مند و عملیاتی برای تبدیل ظرفیت‌های فقهی، پژوهشی، آموزشی و شبکه‌ای حوزه‌های علمیه به یک توانمندی مؤثر و کارآمد در عرصه روابط بین‌الملل بود؛ ظرفیتهایی که می‌تواند در کنار دیپلماسی رسمی دولت‌ها، از مسیرهای غیررسمی و عمومی نیز به اعتمادسازی عمیق، مدیریت و حل منازعات، ترویج صلح عادلانه و تقویت گفت‌وگوهای میان‌فرهنگی یاری برساند.
بخش نخست: مفهوم‌شناسی دیپلماسی و تبیین لایه‌های چهارگانه
در بخش نخست این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر علی‌محمد ابوالحسنی، «مدیر تشکل بین‌المللی مطالعات راهبردی سبک زندگی و خانواده»، به ارائه مباحث کلیدی خود پرداخت.
الف) تعریف سه‌گانه دیپلماسی و اهمیت راهبردی آن‌ها
وی سخنان خود را با مفهوم‌شناسی دقیق دیپلماسی آغاز کرد و سه گونه اصلی از کنشگری بین‌المللی را به شرح زیر تفکیک نمود:
۱. دیپلماسی رسمی: مجموعه کنش‌های ارتباطی، مذاکره‌ای، معاهده‌ای و حقوقی که از سوی دولت‌ها و از طریق مجاری رسمی، وزارتخانه‌های خارجه، سفارتخانه‌ها و نمایندگی‌های دیپلماتیک صورت می‌گیرد. مبنای این الگو، حاکمیت ملی، منافع مادی و سیاسی دولت‌ها و تعهدات حقوقی بین‌المللی است و نتایج آن در قالب سندها، بیانیه‌ها و معاهدات رسمی تجلی می‌یابد.
۲. دیپلماسی غیررسمی: فضایی است که در آن بازیگران غیردولتی با نفوذ معنوی، علمی یا اجتماعی نظیر عالمان دینی، اندیشمندان، دانشگاهیان و نهادهای مدنی، فارغ از تشریفات سنگین و دغدغه‌های بوروکراتیک دولتی، در فرایند گفت‌وگو، پادرمیانی، کاهش تنش و اعتمادسازی مشارکت می‌کنند. این الگو به‌ویژه در زمان بحران‌ها و بن‌بست‌های دیپلماسی رسمی، کانال‌های تنفس و تفاهم پنهان و کارآمدی ایجاد می‌کند.
۳. دیپلماسی عمومی: تلاش هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده برای ارتباط مستقیم با افکار عمومی، نخبگان، رسانه‌ها و جوامع مدنی دیگر کشورها به منظور شکل‌دهی به ادراک، نگرش و تصویر مطلوب از یک ملت، فرهنگ و اندیشه. در این الگو، مخاطب اصلی توده‌های مردم و جوامع هستند و ابزارهای آن شامل فرهنگ، هنر، رسانه، آموزش و گفتمان‌های فکری است.
دکتر ابوالحسنی تأکید کرد که در نظام بین‌الملل پیچیده کنونی، هیچ‌یک از این سه الگو به‌تنهایی پاسخ‌گوی مطالبات و منافع کلان نیستند؛ بلکه موفقیت واقعی در گرو هم‌افزایی و پیوند میان آن‌هاست و حوزه‌های علمیه به‌واسطه جایگاه فراملی و مرجعیت معنوی، از بازیگران کلیدی در عرصه‌های غیررسمی و عمومی به شمار می‌روند.
ب) تبیین چهار لایه اصلی دیپلماسی دینی و هشت محور کلان
دکتر ابوالحسنی، سپس دیپلماسی حوزوی را در قالب یک معماری منظم و چهارلایه تبیین کرد:
۱. لایه تولید مبنا و معنا: استخراج و تدوین احکام، قواعد و ارزش‌های اسلامی برای تنظیم روابط فرامرزی و هنجارسازی‌های بین‌المللی.
۲. لایه ایجاد گفت‌وگو و مدیریت تعارض: تبدیل مبانی فکری به بستر تقریب مذاهب، دیپلماسی بین‌الادیانی و صلح‌سازی.
۳. لایه گسترش جغرافیایی و اجتماعی: حضور فعال در شبکه‌های تمدنی، جوامع نخبگانی و افکار عمومی جهانی با استفاده از قدرت نرم.
۴. لایه حکمرانی و زیرساخت حرفه‌ای: نظام‌بخشی سازمانی، تربیت دیپلمات‌های دینی، تأسیس رشته‌های تخصصی و اندیشکده‌سازی.
این چهار لایه در قالب هشت محور کلان تجمیع شدند که شامل: مبانی فقهی و حقوقی؛ گفت‌وگوی ادیان و تقریب؛ صلح‌سازی و دیپلماسی بشردوستانه؛ دیپلماسی منطقه‌ای و تمدنی؛ دیپلماسی عمومی و رسانه‌ای؛ دیپلماسی علمی و نخبگانی؛ دیپلماسی مسائل نوپدید؛ و حکمرانی نهادی و زیرساخت حرفه‌ای می‌باشند. در ادامه، محورهای جهانی و منطقه‌ای (از جمله حقوق بشردوستانه اسلامی، تقریب مذاهب اسلامی، دیپلماسی عتبات، و همکاری‌های حوزوی در محور مقاومت) توسط ایشان تشریح گردید.
بخش دوم: تبیین عرصه‌های داخلی، رسانه‌ای، علمی و زیرساختی
در بخش دوم نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید محمود مرتضوی هشترودی، رئیس مؤسسه سروش حکمت مرتضوی و نایب‌رئیس انجمن علمی ارتباطات و تبلیغ حوزه‌های علمیه، به تشریح مباحث این بخش پرداخت. وی ارائه مباحث تخصصی نشست در عرصه‌های نرم‌افزاری، رسانه‌ای، علمی، نوپدید و نهادی را با تحلیل‌های ژرف و جزئیات دقیق شرح داد:
الف) دیپلماسی عمومی، رسانه‌ای و قدرت نرم (محورهای ۲۱ تا ۲۶)
دکتر مرتضوی هشترودی با تأکید بر این که امروز جنگ روایت‌ها و تسلط بر افکار عمومی تعیین‌کننده اصلی موازنه قدرت در جهان است، به تشریح ابعاد این حوزه پرداخت:
• محور ۲۱ (دیپلماسی مقاومت و عدالت‌پژوهی جهانی): تبیین گفتمان مقاومت به‌عنوان راهبرد دفاع مشروع و ایستادگی در برابر نظام سلطه، و پیوند دادن آن با مفهوم عدالت جهانی و حمایت از ملت‌های مظلوم در سطح افکار عمومی بین‌المللی.
• محور ۲۲ (دیپلماسی رسانه‌ای حوزوی): ضرورت راه‌اندازی و تقویت رسانه‌های چندزبانه، خبرگزاری‌ها و شبکه‌های اجتماعی تخصصی حوزوی جهت بازنشسته‌سازی گزاره‌های دینی در ادبیات رسانه‌ای مدرن و مقابله با جریان‌های تحریف و انحراف.
• محور ۲۳ (گفتمان صلح در برابر اسلام‌هراسی): خنثی‌سازی پروژه‌های اسلام‌هراسی و ایران‌هراسی از طریق تبیین چهره رحمانی، عقلانی و اخلاقی اسلام ناب محمدی (ص) و ارائه الگوی همزیستی مسالمت‌آمیز.
• محور ۲۴ (دیپلماسی هنر، کتاب و میراث مکتوب): بهره‌گیری از ظرفیت‌های بی‌بدیل هنرهای اسلامی، معماری، خوشنویسی، ترجمه و نشر فاخر کتب دینی و فلسفی به زبان‌های زنده دنیا به عنوان سفیران بی‌سروصامت فرهنگ اسلامی.
• محور ۲۵ (دیپلماسی زنان و خانواده): تبیین و دفاع تبیینی از جایگاه متعالی زن و تحکیم نهاد خانواده در اسلام در برابر هجمه‌های لیبرالیستی و فمینیستی افراطی، و ایجاد شبکه ارتباطی میان زنان پژوهشگر حوزوی و فعالان اجتماعی جهان.
• محور ۲۶ (دیپلماسی ورزش و اخلاق ورزشی): توجه به ورزش به عنوان یک زبان گویای جهانی و ترویج اخلاق، پهلوان‌منشی و ارزش‌های انسانی در میادین ورزشی بین‌المللی برای جذب نسل جوان جهانی.
ب) دیپلماسی علمی، آموزشی و نخبگانی (محورهای ۲۷ تا ۳۱)
رئیس مؤسسه سروش حکمت مرتضوی، پشتوانه علمی را ضمانت‌بخش اعتبار دیپلماسی دینی دانست و محورهای این بخش را چنین برشمرد:
• محور ۲۷ (مرجعیت علمی در نهادهای آکادمیک بین‌المللی): تعامل سازنده با دانشگاه‌ها، کرسی‌های یونسکو و مجامع علمی معتبر جهان برای عرضه نظریه‌های کلامی، فلسفی و فقهی شیعه.
• محور ۲۸ (دیپلماسی آموزشی برای جهان اسلام): توسعه کیفی و اثربخشی نهادهای آموزشی بزرگ حوزوی نظیر جامعةالمصطفی العالمیة در تربیت طلاب و مبلغان طراز جهانی.
محور ۲۹ (شبکه‌سازی با علمای مهاجر و اقلیت‌های نخبگانی): ارتباط مستمر و سازمان‌یافته با علما، اندیشمندان و نخبگان حوزوی مهاجر در اقصی نقاط جهان و بهره‌گیری از ظرفیت آنان به عنوان پل‌های ارتباطی فرهنگی.
محور ۳۰ (شبکه فارغ‌التحصیلان حوزوی در جهان): راه‌اندازی دایمی و پویای کانون‌های دانش‌آموختگان جامعةالمصطفی و حوزه‌ها در کشورهای مختلف برای استمرار فعالیت‌های تبلیغی و علمی.
محور ۳۱ (تهیه و به‌روزرسانی اطلس جنبش‌های اسلامی و مذهبی): رصد، تحلیل و تدوین اطلس جامع تحولات فکری، مذاهبی و جریان‌شناسی سیاسی-دینی در سطح جهان اسلام و نظام بین‌الملل.
ج) دیپلماسی مسائل نوپدید و مسئولیت اخلاقی جهانی (محورهای ۳۲ و ۳۳)
دکتر مرتضوی هشترودی با تأکید بر اینکه حوزه‌های علمیه نباید نسبت به چالش‌های آینده بشر بی‌تفاوت باشند، این دو محور حیاتی را تشریح کرد:
محور ۳۲ (دیپلماسی سایبری و اخلاق هوش مصنوعی): ورود نظام‌مند به مباحث حقوق سایبری، اخلاق در فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی و فضای مجازی از منظر فقه اسلام و ارائه راهکارهای اخلاقی برای حکمرانی فناوری در جهان.
محور ۳۳ (دیپلماسی محیط‌زیست و بحران‌های اقلیمی): استخراج و تدوین «فقه محیط‌زیست» و مسئولیت شرعی و اخلاقی انسان در قبال حفظ زمین، منابع طبیعی و مقابله با بحران‌های اقلیمی بر اساس آموزه‌های اسلامی.
د) حکمرانی نهادی و زیرساخت حرفه‌ای دیپلماسی دینی (محورهای ۳۴ تا ۴۰)
بخش پایانی سخنان ایشان به الزامات سخت‌افزاری و ساختاری تحقق دیپلماسی دینی اختصاص داشت که شامل:
محور ۳۴ (حضور هدفمند در سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی): مشارکت فعال و کرسی‌داری در مجامع تخصصی جهانی (همچون سازمان‌های بین‌المللی مرتبط با حقوق، ادیان و فرهنگ).
محور ۳۵ (تأسیس رشته‌ها و دانشکده‌های تخصصی دیپلماسی دینی): راه‌اندازی آکادمیک رشته‌های میان‌رشته‌ای در مقاطع تحصیلات تکمیلی حوزه.
محور ۳۶ (ارتقای آموزش زبان‌های خارجی تخصصی در حوزه‌ها): نهادینه‌سازی آموزش زبان‌های انگلیسی، عربی، فرانسوی، اسپانیایی، چینی و روسی با ادبیات تخصصی علوم اسلامی.
محور ۳۷ (تأسیس اندیشکده‌ها و مراکز پژوهشی راهبردی حوزوی): ایجاد اتاق‌های فکر تخصصی برای رصد تحولات بین‌المللی و پشتیبانی فکری از دستگاه‌های تصمیم‌ساز.
محور ۳۸ (استقلال مرجعیت و تعامل سازنده با دستگاه دیپلماسی): صیانت کامل از استقلال ذاتی نهاد مقدس مرجعیت شیعه در عین تعامل مشورتی، هم‌افزا و هماهنگ با دستگاه رسمی سیاست خارجی کشور.
محور ۳۹ (تربیت دیپلمات‌های فرهنگی و رایزنان دینی حرفه‌ای): برنامه‌ریزی برای پرورش نیروهای مسلط به آداب دیپلماتیک، فقه و معارف اسلامی جهت تصدی امور رایزنی‌های فرهنگی.
محور ۴۰ (کاهش موازی‌کاری و هم‌افزایی نهادی): ایجاد کارگروه ملی هماهنگی میان نهادهای متعدد حوزوی و حاکمیتی فعال در عرصه بین‌الملل جهت بهینه‌سازی منابع و افزایش اثربخشی.
برآیند جامع مباحث نشست بر این استوار بود که حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت به پشتوانه میراث عظیم غنی فقهی، فلسفی و تاریخی خود، از ظرفیت‌های فوق‌العاده و بی‌بدیلی برای نقش‌آفرینی مؤثر در دیپلماسی غیررسمی، عمومی و بین‌المللی برخوردارند. تبدیل این توانمندی‌های بالقوه به واقعیت‌های عینی، در گرو توسعه ساختارهای آموزشی نوین، تسلط بر ادبیات حقوق بین‌الملل، تقویت رسانه‌های چندزبانه مدرن و استقرار یک نظام حکمرانی هماهنگ میان‌نهادی است؛ نظامی که بتواند صدایی متقن، صلح‌طلب، عادلانه و اخلاقی را از دل حوزه‌های علمیه به گوش جهانیان برساند.