هم‌گرایی و همدلی میان مذاهب اسلامی، نه یک ژست دیپلماتیک یا توصیه تزئینی، بلکه حیاتی‌ترین راهبرد امت اسلامی در مواجهه با چالش‌های پیچیده و حیله‌های مدرن دشمنان است. در ۱۹ مهرماه ۱۳۶۹، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی به دستور رهبر شهید انقلاب تأسیس شد تا بستری ساختارمند برای گفت‌وگو و هم‌افزایی اندیشمندان مسلمان فراهم کند. امروز با گذشت بیش از سه دهه از این حرکت اثرگذار، بازخوانی ظرفیت‌های گسترده فقهی و سیره عملی بزرگان دین در تدوین الگوی زیست مسالمت‌آمیز، ضرورتی مضاعف یافته است. برای بررسی عمیق‌تر اصول مشترک فقهی و نقش نخبگان در کشیدن موج وحدت از سطح همایش‌ها به بدنه مساجد و جوامع، پای صحبت‌های مولوی اسحاق مدنی، رئیس شورای عالی مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی و از چهره‌های برجسته علمی و فقهی اهل‌سنت ایران نشسته‌ایم.
تلاش‌های تقریب و ضرورت هوشمندی در برابر تفرقه
مولوی اسحاق مدنی با اشاره به ارزیابی کارنامه این نهاد اسلامی توضیح می‌دهد: مسئله تقریب مذاهب اسلامی و نشست‌های بین‌المللی که در این زمینه برگزار می‌شود، همواره بستر مناسبی برای گفت‌وگو و تبادل نظر میان اندیشمندان جهان اسلام فراهم کرده است. اگرچه ممکن است تا رسیدن به نقطه ایده‌آل و جامه عمل پوشاندن کامل به وحدت فاصله‌هایی وجود داشته باشد، اما همین میزان از گفت‌وگوها توانسته جلو بسیاری از تندروی‌ها و رفتارهای افراطی را بگیرد. نتایج بدست‌آمده در حدی است که موجبات رضایت نسبی مسلمانان را فراهم کرده و امید به بهبود شرایط را زنده نگه داشته است و ان‌شاءالله با تلاش مستمر، زمینه‌های هم‌گرایی بیشتر نیز فراهم خواهد شد.
او درخصوص علت کندی دستیابی به نتایج کامل در عرصه تقریب می‌گوید: مانع اصلی در این مسیر آن است که جریان‌های وحدت‌طلب تنها بازیگران این میدان نیستند، بلکه گروه‌ها و قدرت‌هایی نیز با تمام توان برای ایجاد شکاف و تفرقه میان مسلمانان می‌کوشند. حجم و میزان سرمایه‌گذاری دشمنان برای ایجاد تفرقه ده‌ها و بلکه صدها برابر تلاش‌های صورت‌گرفته برای وحدت است. از این رو، مواجهه با این مسئله سادگی اولیه خود را از دست می‌دهد و موفقیت نهایی نیازمند طلب هدایت از درگاه الهی و تلاش مضاعف برای نزدیک شدن دل‌های مسلمانان به یکدیگر براساس دستورات صریح الهی است.
همپوشانی مذاهب اسلامی در فتاوا و احکام فقهی
رئیس شورای عالی مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی با تشریح اصول مشترک میان پیروان مذاهب تصریح می‌کند: بررسی دقیق مبانی فقهی نشان می‌دهد نقاط اختلاف میان شیعه و اهل‌سنت بسیار محدود است و پیروان مذاهب اسلامی در عمل اختلاف بنیادی با یکدیگر ندارند. چنانچه در یک مسئله فقهی میان مذهب امامیه و مذهب حنفی اختلافی دیده شود، به‌طور قطع در همان موضوع، توافق و همپوشانی با یکی دیگر از مذاهب اهل‌سنت مانند حنبلی یا شافعی مشهود است؛ عکس این مطلب نیز کاملاً صدق می‌کند. مسائلی که بتوان آن‌ها را محل اختلاف کلی دانست، بسیار انگشت‌شمار هستند و اگرچه در حوزه مسائل کلامی و اعتقادی حساسیت‌ها کمی بیشتر به چشم می‌آید، اما فقه اسلامی بستر بسیار وسیعی برای اشتراک نظر و هم‌افزایی فراهم کرده است.
او با تأکید بر بهره‌گیری تمام مذاهب از دانش حضرت علی(ع) یادآور می‌شود: تمامی مذاهب اسلامی از آرا و فتاوای حضرت علی(ع) به بهترین شکل استفاده کرده و از آن بهره‌مند شده‌اند. پیروان همه مذاهب روایت معروف پیامبر گرامی اسلام(ص) را با جان و دل پذیرفته‌اند و به آن عمل می‌کنند که فرمودند: «أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَعَلِیٌّ بَابُهَا». (جامع الترمذی، حدیث ۳۷۲۳) امام ابوحنیفه به‌ویژه با توجه به تدوین علم در کوفه، از سنت و آرای به‌جامانده از حضرت علی(ع) و صحابی بزرگ عبدالله بن مسعود(رض) بهره فراوان برد. کتاب‌های فقهی نشان می‌دهند نقل قول‌های مستقیم و احکام استخراج‌شده از حضرت علی(ع) در مذاهب مختلف جاری و مورد عمل است.
سیره علمی و عملی صحابه در مواجهه با خطرات مشترک
عضو برجسته مجمع تقریب با تحلیل رفتار تاریخی بزرگان صدر اسلام بیان می‌کند: بازخوانی سیره صحابه و اهل‌بیت(ع) نشان می‌دهد آنان با وجود تفاوت دیدگاه در برخی امور فرعی یا مدیریتی، همواره منافع عالی اسلام را بر هر مسئله دیگری مقدم می‌داشتند. بزرگان دین برای انتشار جهانی پیام اسلام و بستن روزنه‌های سوءاستفاده دشمنان، با حفظ وحدت کلان جامعه، مانع شکل‌گیری تفرقه می‌شدند؛ بر همین اساس، در تمامی نبردهای پس از رحلت رسول گرامی اسلام(ص)، حضرت علی(ع) و اهل‌بیت(ع) یکپارچه در کنار امت اسلامی از کیان دین دفاع کردند و اجازه ندادند دشمنان بر سرنوشت مسلمانان مسلط شوند.
او با قیاس شرایط امروز جهان اسلام با صدر اسلام تأکید می‌کند: پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، خطرات جدی مانند ارتداد و مدعیان دروغین نبوت، جامعه را تهدید می‌کرد، اما مسلمانان یکپارچه شدند و در برابر این انحرافات ایستادند تا نعمت اسلام بر جای بماند و به دست ما برسد. امروز نیز راه درست، نگاه به سیره عملی همان بزرگوارانی است که مورد قبول شیعه و سنی هستند. باید تاریخ واقعی را شناخت و از توجه به نقل‌های دروغین و تفرقه‌انگیز پرهیز کرد. اگر ما نیز همانند بزرگان صدر اسلام عمل کنیم، بر تمامی مشکلات غلبه خواهیم کرد.
نگاه خانوادگی به اختلافات داخلی و هوشمندی در برابر دشمنان
این پژوهشگر دینی در توصیف ماهیت اختلافات در جهان اسلام می‌گوید: امروز دشمنان امت اسلامی با بهره‌گیری از ابزارهای پیچیده و حیله‌های مدرن، خطری به مراتب بزرگ‌تر از دشمنان صدر اسلام به شمار می‌روند. وجود اختلاف نظر در مسائل فرعی امری طبیعی است، اما اسلام این تفاوت‌ها را همانند اختلاف درون یک خانواده قلمداد می‌کند. اگر در خانه‌ای میان اعضا اختلافی پیش آید، منطق حکم نمی‌کند هنگام هجوم بیگانه، خانه دستخوش ویرانی شود. در شرایط کنونی که شاهد اهانت به ساحت مقدس پیامبر گرامی اسلام(ص)، ظلم بر ملت‌های مسلمان و چپاول ثروت‌های جوامع اسلامی هستیم، غفلت از وحدت عملی به هیچ وجه پذیرفته نیست.
او با اشاره به رهنمودهای بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، رهبر شهید و رهبر معظم انقلاب درخصوص وحدت اسلامی خاطرنشان می‌کند: وحدت عملی هرگز به معنای دست کشیدن از اصول مذهبی یا گرویدن به مذهبی دیگر نیست. همان‌گونه که رهبر شهید و رهبر معظم انقلاب همواره تأکید کرده‌اند، هر مسلمانی در احکام شخصی و عبادی خویش مطابق مذهب خود عمل می‌کند؛ اما در مقام دفاع از عزت، کیان و اقتدار جهان اسلام، امت اسلامی باید دارای کلمه واحده باشد و در برابر تعدی دشمنان، صف واحدی تشکیل دهد.
نقش کلیدی علما و نخبگان در رساندن وحدت به بدنه جامعه
رئیس شورای عالی مجمع تقریب درباره نقش علما در هدایت مردم توضیح می‌دهد: عبور از وحدت نخبگانی و رساندن این مفهوم به بدنه جامعه و مساجد، نیازمند ورود بااخلاص علمای دین و شخصیت‌های تأثیرگذار است. توده مردم مسلمان همواره از بزرگان دینی خود حرف‌شنوی دارند و راهنمایی‌های آنان را ملاک عمل قرار می‌دهند. البته منظور از عالم، تنها دارندگان لباس روحانیت نیست، بلکه هر اندیشمندی که قرآن و حدیث را به‌درستی درک کرده و به آن عمل می‌کند، در این عرصه مسئولیت دارد. همه باید بدانند در صورت تسلط استکبار بر بلاد اسلامی، نه شیعه‌ای باقی خواهد ماند و نه سنی‌ای؛ چرا که هدف اصلی آنان نابودی اصل اسلام است.
او با نقد شبهات تفرقه‌افکنانه میان مذاهب افزود: متأسفانه برجسته کردن اختلافات فرعی موجب تولید کینه و دشمنی می‌شود. عده‌ای مسائل جزئی را سنجه کفر و ایمان قرار می‌دهند، در حالی که با این امور فرعی کسی کافر یا مسلمان نمی‌شود. نسبت دادن مطالب نادرست مانند اینکه اهل‌سنت محبت اهل‌بیت(ع) را ندارند، کاملاً بی‌اساس است. خطبا و علمای اهل‌سنت در خطبه‌های نماز جمعه همواره حدیث شریف رسول خدا(ص) را قرائت می‌کنند که فرمودند: «الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ». (سنن الترمذی، حدیث ۳۷۶۸) از سوی دیگر، ادعای بی‌توجهی شیعه به قرآن نیز ادعایی دروغین است؛ چرا که حوزه و دانشمندان شیعه بیشترین تلاش را در چاپ، حفظ و تفسیر همان قرآن واحد به کار می‌بندند. وجود برخی روایات ضعیف در کتاب‌های دو طرف، نباید ملاک قضاوت و صدور فتواهای تکفیری قرار گیرد.
جلوه‌های درخشان هم‌زیستی مسالمت‌آمیز در تاریخ معاصر
این چهره سرشناس اهل‌سنت با ذکر شواهدی عینی از زیست مسالمت‌آمیز مسلمانان یادآور می‌شود: سیره عملی بزرگان دین و الگوسازان امت در طول تاریخ، لبریز از نمونه‌های درخشان احترام متقابل و هم‌زیستی برادرانه است. چنان‌که در منابع تاریخی نقل شده، خلیفه دوم هنگام مواجهه با چالش‌های پیچیده علمی و قضایی به دانش گرانسنگ حضرت علی(ع) رجوع می‌کرد و عبارت معروف «لَوْلَا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَرُ» [تأویل مختلف الحدیث، ص ۱۰۳] گواه روشنی بر این حقیقت است. در تاریخ معاصر نیز نمونه‌های ارزشمندی همچون ارتباط صمیمانه مرحوم آیت‌الله کفامی و مرحوم مولوی عبدالعزیز در زاهدان را شاهد بوده‌ایم؛ دو بزرگواری که با رفت‌وآمد برادرانه و گره‌گشایی از مشکلات مردم بدون در نظر گرفتن تعلقات مذهبی، الگویی عینی و ماندگار از وحدت عملی را به تصویر کشیدند.
او در بیان خاطره‌ای اثرگذار از ایام نمایندگی خود در مجلس شورای اسلامی می‌گوید: در اوایل انقلاب در سفری تبلیغی، هنگام سخنرانی نیازمند آب شدم. شخصی لیوان آبی آورد و پاسداری که محافظ بود، ابتدا خودش قطره‌ای از آن آب نوشید تا از سلامت آن اطمینان حاصل کند و سپس آن را به من داد. این جوان پاسدار با وجود تفاوت مذهبی، حاضر بود جان خود را برای یک عالم اهل‌سنت که در مسیر وحدت امت اسلامی سخن می‌گفت، فدا کند. این نمونه‌ها نشان‌دهنده عمق درک و شعور نخبگان و مردم از حقیقت وحدت اسلامی است.
شمولیت عام دستورات قرآنی و فواید راهبردی وحدت امت
رئیس شورای عالی مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی با استناد به آیات قرآن کریم تشریح می‌کند: دستورات الهی درباره هم‌گرایی، احکامی جاودانه و شامل تمام آحاد امت اسلامی در تمامی عصرهاست. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا». (آل‌عمران: ۱۰۳) این فرمان الهی برای تمسک به حبل‌الله، هرگز منحصر به یک نهاد، یک مناسبت خاص یا مسلمانان صدر اسلام نیست، بلکه تکلیفی ابدی تا روز قیامت برای آحاد مسلمانان است که باید سرلوحه تمامی تصمیم‌ها و اقدامات امت قرار گیرد.
مولوی مدنی در بخش پایانی صحبت‌های خود خطاب به جوانان و امت اسلامی یادآور می‌شود: همه مسلمانان و به‌ویژه نسل جوان باید به فواید سرشار وحدت و زیان‌های جبران‌ناپذیر تفرقه بیندیشند. امروزه یک کشور اسلامی با اتکا به ظرفیت‌های داخلی خود توانسته به دستاوردهای چشمگیر علمی و دفاعی دست یابد. حال اگر تمامی کشورهای اسلامی با امکانات بی‌نظیر، ثروت‌های خدادادی و جمعیت میلیاردی خود دست وحدت به یکدیگر می‌دادند، امت اسلامی به چه جایگاه رفیعی در جهان دست می‌یافت. تمام مصائب امروز جامعه اسلامی ناشی از تفرقه است و اگر منافع عالی دین و امت را نصب‌العین قرار دهیم، نصرت الهی شامل حال ما خواهد شد.