حجت‌الاسلام حامد کاشانی با اشاره به سکوت مردم پس از خطبه حضرت زهرا(س) گفت: بی‌تفاوتی جامعه و نبود واکنش به دفاع از حق، مهاجمان به خانه حضرت را جسورتر کرد و این سکوت، زمینه‌ساز حوادث بعدی شد.
به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام حامد کاشانی در سلسله سخنرانی های خود در ایام فاطمیه با واکاوی ابعاد تاریخی و اجتماعی واقعه فاطمیه، به این پرسش می‌پردازد که چرا با وجود آگاهی مردم مدینه از جایگاه و منزلت حضرت زهرا(س)، آنان در برابر ظلم به آن حضرت سکوت کردند. این صحبت ها طی چند بخش در اختیار مخاطبان قرار خواهد گرفت و هم اکنون بخش چهارم قابل مشاهده است.
از تماشاگر بودن بیرون بیاییم، هرکس باید سهمی در دفاع از حق داشته باشد
آنچه در مدینه اتفاق افتاد، ناشی از جهل و ناآگاهی مردم نبود، مسئله این نبود که مردم نمی‌دانستند حق چیست. برای همه روشن بود که حق کدام است، اما پذیرش و همراهی با حق، موانع دیگری داشت. از بین بردن جهل و ناآگاهی، بخش نسبتاً آسان فعالیت فرهنگی و تبلیغی است، زیرا با آگاهی‌بخشی درست می‌توان ناآگاهی را برطرف کرد، اما وقتی پای منافع، حب و بغض‌ها، کینه‌ها، طرفداری‌ها، حزب و قبیله به میان می‌آید، کار بسیار دشوارتر می‌شود. انسان‌ها در چنین شرایطی برای پذیرش حق مانع دارند و به همین دلیل، صرف آگاهی‌بخشی برای پیشبرد یک کار فرهنگی و تبیینی کافی نیست.
در فعالیت فرهنگی باید به پیوست‌های دیگری هم توجه کرد. یکی از این موارد آن است که تلاش کنیم واجب الهی به یک معروف اجتماعی تبدیل شود و حرام یا رفتار نادرست، در ذهن و باور عمومی به‌عنوان منکر شناخته شود. وقتی یک رفتار نادرست در اذهان عمومی قبیح و ناپسند تلقی شود، کمتر حدود الهی مورد بی‌اعتنایی قرار می‌گیرد. البته ایجاد چنین باوری در جامعه کار ساده‌ای نیست و خون دل خوردن می‌خواهد.
مشکل جامعه، تماشاگر بودن است
یکی از مشکلات جدی ما این است که معمولاً نقش تماشاگر را برای خودمان تعریف می‌کنیم. از کودکی به یاد دارم در ایام محرم، دسته‌های عزاداری از خیابان عبور می‌کردند و تعداد تماشاگران چندین برابر کسانی بود که در دسته‌ها عزاداری می‌کردند. نمی‌خواهم بگویم تماشای دسته عزاداری ثواب ندارد یا کار نادرستی است، ممکن است همین تماشاگران هم به رونق مراسم کمک کنند، اما مسئله این است که عده‌ای در حال عزاداری‌اند و عده‌ای فقط تماشا می‌کنند و برای خودشان نقشی در آن مراسم تعریف نمی‌کنند.
کسی که لباس عزا پوشیده و برای چند ساعت به خیابان آمده است، می‌تواند به دسته عزاداری ملحق شود، سینه بزند و در مراسم مشارکت کند. چرا باید به کمترین کار ممکن قانع باشیم؟ گاهی افراد در کنار هم می‌ایستند، خاطره تعریف می‌کنند یا درباره شکل حرکت دسته و پرچم و علم صحبت می‌کنند، اما خودشان هیچ مشارکتی ندارند. این روحیه تماشاگر بودن، در موضوعات دیگر هم وجود دارد و باعث می‌شود دین برای برخی افراد شخصی‌تر و فردی‌تر شود.
این مسئله را در رفتارهای روزمره هم می‌توان دید. امروز غر زدن درباره مشکلات کشور بسیار رایج است، از گرانی و مسائل اقتصادی گرفته تا رفتار مسئولان و اتفاقاتی که در بخش‌های مختلف رخ می‌دهد. اما در میان این گلایه‌ها کمتر می‌بینیم کسی برای خودش نقشی در اصلاح آن مسئله تعریف کند و بگوید من برای تغییر این وضعیت چه کاری می‌توانم انجام بدهم.
برای مثال، فردی از سخنرانی یک شخص انتقاد می‌کرد و از ویژگی‌های منفی او می‌گفت. به او گفتم اگر واقعاً چنین اعتقادی داری، او را دعوت نکن و شخص دیگری را جایگزین کن. اما در مناسبت بعدی دوباره همان سخنران را دعوت کرده بود. وقتی علت را پرسیدم، گفت چون مشهور است! اینجا معلوم می‌شود گاهی منافع شخصی بر اعتقاد و حرفی که می‌زنیم غلبه می‌کند، هم از یک نفر انتقاد می‌کنیم و هم برای استفاده از شهرتش سراغ او می‌رویم.
در مسائل کلان کشور، از جمله موضوعات اقتصادی و سیاسی، ممکن است هرکسی توان اصلاح مستقیم نداشته باشد، اما در محیط خانواده و اطراف خود می‌تواند برای اصلاح برخی مسائل قدم بردارد. صداقت این است که انسان برای خودش نقشی تعریف کند و بگوید من در این اندازه می‌توانم کاری انجام بدهم. غر زدن و انتقاد کردن هزینه‌ای ندارد، اما اقدام و اصلاح، همت و تلاش می‌خواهد.
گاهی انسان به‌جای آنکه برای اصلاح مسئله‌ای قدمی بردارد، وقت خود را صرف گلایه یا غیبت می‌کند. این همان اتلاف وقت و بی‌عملی است. پیامبر اکرم(ص) درباره بی‌تفاوتی در موضوع ولایت امیرالمؤمنین(ع) هشدار داده‌اند و تعبیر «وَخَذَلَ الْمُخَذِّلَ» در این زمینه نقل شده است. گاهی کارهایی در اطراف ما وجود دارد که ممکن است به سرنوشت تعداد زیادی از انسان‌ها مربوط باشد، اما چون روحیه تماشاگر بودن داریم، از کنار آن عبور می‌کنیم.
شخصی سرشناس و صاحب‌منصب به شهری رفته بود و مردم درباره ویژگی‌های او صحبت می‌کردند، یکی از علم و دیگری از توانایی‌های معنوی او می‌گفت. فردی نزد استاد معنوی خود رفت و شروع به تعریف از آن شخص کرد. استاد به او گفت: سعی کن خودت باری برداری، حمال داستان دیگران نباش. قدمی هم خودت بردار و فقط قصه این و آن را تعریف نکن. البته می‌توان از دیگران گفت، اما به شرطی که خود انسان هم در آن مسیر قدمی برداشته باشد.
کارهای کوچک را دست‌کم نگیریم
در تاریخ اسلام اتفاقی بی‌نظیر رخ داده است، در مدینه به خانه دختر پیامبر(ص) هجوم بردند و مردم واکنش مؤثری نشان ندادند. در مقابل، در روزگار ما شاهد حضور مستمر مردم در خیابان‌ها بوده‌ایم، بنا بر آنچه گفته شد، حدود ۲۴۰ شب مردم در خیابان حضور داشته‌اند. این حضور، بدون وعده و چشمداشت مالی و بدون آنکه کسی به مردم وعده منفعتی داده باشد، اتفاق مهمی است و باید قدر آن را دانست.
اما نباید به همین اتفاق بزرگ اکتفا کنیم. در میان کسانی که شب‌ها در خیابان حضور پیدا می‌کنند، افرادی هستند که مدت‌هاست در آنجا خدمت می‌کنند، عده‌ای چای می‌دهند و عده‌ای کارهای دیگری انجام می‌دهند. گاهی کافی است چند نفر از حاضران نزد این افراد بروند، از آن‌ها تشکر کنند و بگویند امیدواریم حضرت زهرا(س) از شما قبول کند. همین اقدام کوچک می‌تواند روحیه آن‌ها را تغییر دهد.
گاهی ما از انجام همین کارهای کوچک هم دریغ می‌کنیم. در حالی که یک اقدام ساده می‌تواند اثر بزرگی داشته باشد. برای مثال، همسایه خانه حضرت زهرا(س) می‌توانست در روزهایی که آن حضرت در بستر بیماری بودند، به خانه امیرالمؤمنین(ع) سر بزند و بپرسد آیا کاری از دستش برمی‌آید یا می‌تواند غذایی آماده کند. مسئله، نیاز داشتن یا نداشتن اهل‌بیت(ع) به کمک دیگران نیست، مسئله این است که انسان نسبت به اطراف خود بی‌تفاوت نباشد و برای خودش مسئولیتی قائل شود.
وقتی رهبر شهید از تعبیر «عین عمار» استفاده کردند، برخی تصور کردند باید همه عمار باشند. در حالی که قرار نیست همه افراد دقیقاً یک نقش داشته باشند. اگر بخواهیم در جامعه برای عمار نمونه‌ای در نظر بگیریم، ممکن است یک مرجع برجسته جهان تشیع بتواند در جایگاه خود نقشی شبیه عمار ایفا کند، اما این به معنای آن نیست که هر فردی با هر سطحی از توانایی باید همان نقش را بر عهده بگیرد. هرکس باید در جایگاه خودش قدمی بردارد.
البته نباید به ساده‌ترین اقدام هم اکتفا کنیم. حمایت از دین خدا ممکن است با یک کار کوچک آغاز شود، ایستادن در یک چهارراه، چرخاندن پرچم، گفتن یک ذکر یا انجام یک خدمت. همه این کارها ارزشمندند، اما نباید نقطه توقف ما باشند. نقطه توقف در مسیر حق، نقطه مرگ این مسیر است. باید از ساده‌ترین کاری که از دستمان برمی‌آید شروع کنیم، اما در همان مرحله متوقف نشویم.
شاید خداوند به‌تدریج مسئولیت جدی‌تری بر عهده ما بگذارد. افرادی که امروز نقش‌های بزرگی دارند، لزوماً از ابتدا در همان جایگاه نبوده‌اند. عمار یاسر نیز یک‌روزه عمار نشد، او بیش از پنجاه سال در مسیر اسلام ایستادگی کرد و شاهد شکنجه و شهادت پدر و مادر خود بود. بنابراین نباید از ابتدا انتظار داشته باشیم نقش‌های بزرگ به ما سپرده شود. باید از همان قدم‌های کوچک شروع کنیم و در مسیر بمانیم.
در اربعین هم می‌توان تماشاگر نبود
این مسئله را در مراسم اربعین هم می‌توان مشاهده کرد. عده‌ای خادم هستند و شب‌ها نمی‌خوابند، در شرایط دشوار غذا آماده می‌کنند و به زائران خدمت می‌رسانند. زائران نیز از این خدمات استفاده می‌کنند و این کار کاملاً ارزشمند است، اما خود زائر هم می‌تواند در حد توانش خادم باشد.
وقتی می‌بیند سفره‌ای پهن شده یا خادمی مشغول جمع‌آوری وسایل است، می‌تواند کمک کند، ظرفی را بردارد یا در توزیع غذا مشارکت داشته باشد. لازم نیست همیشه منتظر بمانیم دیگران کارها را انجام دهند. همان‌طور که در خانه وقتی مهمان می‌آید، فرزند خانواده هم به پدر و مادر کمک می‌کند، زائر هم می‌تواند در مسیر زیارت سیدالشهدا(ع) سهمی در خدمت داشته باشد.
ارزش زیارت سیدالشهدا(ع) بسیار بالاست، اما نوکری و خدمت در این مسیر نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. نباید تنها به حضور و بهره‌مندی از پذیرایی دیگران اکتفا کنیم. همین نگاه را در دعا کردن و زیارت حرم امام رضا(ع)، حضرت معصومه(س) و دیگر اماکن مقدس هم می‌توان داشت. در کنار درخواست حاجت، از خدا بخواهیم کاری هم به ما بسپارد تا بتوانیم در این مسیر خدمتی انجام دهیم، حتی اگر آن کار کوچک باشد.
یکی از دلایل آسیب دیدن امر به معروف در جامعه، بی‌تفاوتی دیگران است. باید از همین کارهای کوچک شروع کنیم و از انفعال بیرون بیاییم. ممکن است روزی مسئولیتی بزرگ‌تر بر عهده ما گذاشته شود. گاهی فردی در یک موقعیت خاص به چهره‌ای شاخص تبدیل می‌شود، اما اگر مسیر زندگی او را بررسی کنیم، می‌بینیم پیش از آن بارها برای انجام وظیفه تلاش کرده و از همان قدم‌های کوچک آغاز کرده است.
خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا»، کسانی که در راه ما تلاش و مجاهدت کنند، راه‌های خود را به آنان نشان می‌دهیم. خداوند تلاش انسان را نادیده نمی‌گیرد و گاهی همان اقدام کوچکی که دیگران انجام نمی‌دهند، در تاریخ ثبت می‌شود و اثر می‌گذارد.
هرکس می‌تواند در لحظه مناسب اثرگذار باشد
در تاریخ نمونه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد یک اقدام یا یک جمله در لحظه مناسب می‌تواند مسیر اتفاقات را تغییر دهد. گاهی فردی در موقعیتی قرار می‌گیرد که هزار نفر همراه او هستند، اما با یک جمله یا رفتار، فضای اطرافش تغییر می‌کند. در ماجرای امام حسین(ع) نیز نمونه‌هایی از این دست وجود دارد، افرادی که در موقعیت‌های حساس، با سخن یا اقدام خود از اهل‌بیت(ع) دفاع کردند.
مهم این است که انسان در همان جایگاهی که قرار دارد، وظیفه خود را بشناسد و از انجام آن نترسد. اگر یک نفر در موقعیتی سخنی بگوید و فرد دیگری با همان سخن انگیزه پیدا کند و یک قدم جلوتر بیاید، همین حرکت می‌تواند ادامه پیدا کند و اثر آن گسترش یابد.
البته اخلاص نیز اهمیت زیادی دارد. ممکن است کسی سخنرانی‌های فراوانی انجام دهد، اما اثر سخنش به اندازه یک جمله صادقانه و مخلصانه نباشد. گاهی یک نفر در موقعیتی حساس، تنها یک جمله می‌گوید و همان جمله برای سال‌ها در ذهن و جان دیگران باقی می‌ماند. کمیت به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست، صداقت و اخلاص در عمل و گفتار اهمیت زیادی دارد.
علم و آمادگی، مقدمه نقش‌آفرینی
یکی از مشکلات امروز ما این است که علم در جامعه کم‌ارزش شده است. گاهی دانشجو یا طلبه تصور می‌کند با گرفتن مدرک، کارش تمام شده و دیگر نیازی به ادامه تحصیل و یادگیری ندارد. در این شرایط، به‌جای آنکه خود علم ارزش داشته باشد، مدرک و کاغذ اهمیت پیدا می‌کند. دروس دینی نیز به دلیل دشواری یا نداشتن منفعت مادی، گاهی مورد بی‌توجهی قرار می‌گیرند.
در حالی که برای نقش‌آفرینی در مسیر دین، باید اهل علم و یادگیری بود. ممکن است در خانواده‌ای فردی ثروتمند و صاحب امکانات باشد و در همان خانواده جوانی بااستعداد وجود داشته باشد که توانایی تحصیل و پیشرفت دارد. آن فرد می‌تواند به این جوان کمک کند تا درس بخواند و استعدادش را به کار بگیرد. این هم یک نوع نقش‌آفرینی در مسیر دین و جامعه است.
کارهای انجام‌نشده در اطراف ما بسیار زیاد است، آن‌قدر کار وجود دارد که انسان می‌تواند سال‌ها برای انجام آن‌ها تلاش کند و احساس خستگی نکند. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که فرد فقط خودش و آسایش شخصی‌اش را ببیند و از مسئولیت‌هایی که در اطرافش وجود دارد غافل شود.
یک لقمه حلوا چگونه در تاریخ ماندگار شد؟
برای فهم اثر یک اقدام کوچک و مخلصانه، می‌توان به روایتی درباره دختر خردسال ابوالحلی اشاره کرد. معاویه خوراکی ویژه‌ای برای او فرستاده بود، نوعی حلوای زعفرانی که در آن زمان خوراکی معمولی و در دسترس مردم نبود. دختر خردسال با دیدن آن، مقداری از حلوا را برداشت و در دهان گذاشت، اما پدرش به او گفت خرما بخورد و از آن خوراکی استفاده نکند.
پدر نگران بود که این هدیه از سوی معاویه برای جدا کردن آن‌ها از محبت امیرالمؤمنین(ع) فرستاده شده باشد. دختر نیز وقتی متوجه این مسئله شد، لقمه را از دهان بیرون آورد و گفت: آیا معاویه می‌خواهد با یک حلوا ما را از سید و مولایمان جدا کند؟
این روایت نشان می‌دهد گاهی یک اقدام کوچک، مانند نخوردن یک لقمه، می‌تواند اثر بزرگی داشته باشد. اگر در محیطی همه به کاری نادرست عادت کرده باشند، ممکن است کسی که از آن کار پرهیز می‌کند، زمینه تغییر رفتار دیگران را فراهم کند. وقتی همه در برابر یک رفتار سکوت می‌کنند، صدای کسی که برخلاف آن رفتار می‌کند، شنیده می‌شود.
گاهی یک جمله از سر صداقت و محبت امیرالمؤمنین(ع) یا یک اقدام کوچک و مخلصانه، پس از ۱۴۰۰ سال همچنان در ذهن و جان انسان‌ها اثر می‌گذارد. ممکن است فردی هزاران جلسه سخنرانی داشته باشد، اما معلوم نباشد سخنانش تا چه اندازه از سر صدق و اخلاص بوده است، در مقابل، یک کودک در همان روزگار جمله‌ای گفته که پس از قرن‌ها همچنان نقل می‌شود.
یکی از ویژگی‌های کلام امیرالمؤمنین(ع) نیز همین است. کلام ایشان از صفحه نفس پاک و مطهر آن حضرت صادر می‌شد و اثرگذاری آن را نمی‌توان صرفاً به آرایه‌های ادبی و توان سخنوری نسبت داد. البته کلام ایشان از نظر ادبی نیز جایگاهی کم‌نظیر دارد، اما اثر آن فراتر از این ویژگی‌هاست.
سکوت مردم پس از خطبه حضرت زهرا(س)
در ماجرای فاطمیه نیز می‌توان همین مسئله را مشاهده کرد. حضرت زهرا(س) در مسجد خطبه‌ای بی‌نظیر خواندند و پس از آن مردم را خطاب قرار دادند و فرمودند: «یا مَعْشَرَ الْفِتْیَةِ وَأَعْضَادَ الْمِلَّةِ» و از آنان پرسیدند چرا سکوت کرده‌اند. اما کسی از میان مردم بلند نشد که بگوید: «لبیک یا بنت رسول‌الله».
خطبه حضرت زهرا(س) از نظر ادبی، حکمت و استحکام بیان، چنان جایگاهی دارد که برخی در قرن‌های دوم و سوم تصور می‌کردند چنین خطبه‌ای نمی‌تواند از یک زن خانه‌دار صادر شده باشد و آن را جعلی می‌دانستند. این در حالی است که عالمان ما به وجود این خطبه پیش از تولد افرادی که به جعل آن متهم شده‌اند، اشاره کرده‌اند و شواهد تاریخی نیز از قدمت آن حکایت دارد.
به نظر می‌رسد یکی از عواملی که زمینه جسارت به خانه حضرت زهرا(س) را فراهم کرد، همین بی‌واکنشی مردم پس از خطبه ایشان بود. وقتی آن حضرت با آن بیان استوار و مقتدرانه سخن گفتند و مردم هیچ واکنشی نشان ندادند، طرف مقابل دریافت که حتی اگر به خانه ایشان نیز تعرض شود، کسی احساس مسئولیت نخواهد کرد.
اگر در آن لحظه چند نفر از مردم بلند می‌شدند و می‌گفتند: «یا بنت رسول‌الله، درست فرمودید»، ممکن بود فضای مسجد تغییر کند. این کار لزوماً به عمار بودن نیاز نداشت، گاهی چند نفر با یک واکنش ساده می‌توانند فضای اجتماعی را تغییر دهند.
در کربلا نیز وقتی امام حسین(ع) در محاصره قرار داشتند، عده‌ای از سپاه دشمن با رفتارهای خود تلاش می‌کردند روحیه یاران حضرت را تضعیف کنند. در چنین شرایطی، یک جمله حمایتی می‌توانست اثرگذار باشد. گاهی انسان با یک سخن، روحیه فردی را تقویت می‌کند و گاهی با گلایه و بیان مکرر مشکلات، ناخواسته به تضعیف روحیه دیگران کمک می‌کند.
این مسئله در زندگی روزمره هم وجود دارد. ممکن است در شرایط دشوار، یک نفر با گفتن جمله‌ای به اطرافیان امید بدهد و فرد دیگری با یک اظهار نظر، فضای ناامیدی ایجاد کند. باید از خودمان بپرسیم سخنی که می‌گوییم به چه کسی کمک می‌کند و در آن موقعیت چه اثری دارد.
در کربلا، مسلم بن عوسجه در شرایطی که سپاه امام حسین(ع) در محاصره بود، با سخن خود بر همراهی و ایستادگی تأکید کرد. چنین واکنش‌هایی نشان می‌دهد که انسان در موقعیت دشوار نباید فقط به تماشای اتفاقات بنشیند، گاهی یک اعلام حمایت و یک جمله درست می‌تواند در روحیه دیگران اثر بگذارد.
یک جمله از زهیر که پس از ۱۴۰۰ سال باقی ماند
از نمونه‌های برجسته نقش‌آفرینی در لحظه حساس، سخن زهیر بن قین در کنار امام حسین(ع) است. زمانی که یاران امام در محاصره قرار گرفته بودند و نتیجه ظاهری نبرد روشن به نظر می‌رسید، زهیر اعلام کرد اگر قرار باشد در دنیا برای همیشه در نعمت و آسایش بماند و تنها در صورتی از آن محروم شود که امام حسین(ع) را یاری کند، باز هم یاری امام را انتخاب خواهد کرد.
او گفت حاضر است بارها در راه امام کشته شود و دوباره زنده شود، اما از ایشان دست نکشد. این سخن پس از ۱۴۰۰ سال همچنان باقی مانده است، زیرا از سر صداقت و اخلاص بیان شده بود.
جهاد تبیین نیز در همین معنا قابل فهم است، یعنی در موقعیتی که دیگران از گفتن یک سخن حق خودداری می‌کنند، انسان وظیفه خود را انجام دهد. ممکن است یک نفر با گفتن یک جمله، زمینه اثرگذاری گسترده‌ای را فراهم کند. شهید سیدحسن نصرالله نیز در مواردی با خواندن روضه امام حسین(ع) و بیان معارف اهل‌بیت(ع)، مخاطبان بسیاری را تحت تأثیر قرار داد. این اثرگذاری نتیجه مسیری از تلاش و مجاهدت بود، نه اتفاقی که یک‌شبه به دست آمده باشد.
نمی‌توان از روز نخست انتظار داشت که کسی عمار یا زهیر شود. هرکس باید از همان قدمی شروع کند که در توان و دسترس اوست. اگر در مسیر مجاهدت و انجام وظیفه حرکت کنیم، خداوند راه را نشان می‌دهد و اهل‌بیت(ع) نیز تلاش‌های صادقانه را فراموش نمی‌کنند.
اهل‌بیت(ع) تلاش مدافعان خود را فراموش نمی‌کنند
در روایتی درباره هشام بن حکم و یکی از مدافعان اهل‌بیت(ع)، امام صادق(ع) از فردی به نام طیار سراغ گرفتند. وقتی به حضرت گفته شد که او از دنیا رفته است، برایش طلب رحمت کردند و فرمودند خداوند او را رحمت کند و قلبش را شاد و نورانی سازد. سپس درباره فعالیت او در دفاع از اهل‌بیت(ع) سخن گفتند.
این افراد لزوماً عالمان یا سخنرانان شناخته‌شده‌ای نبودند، برخی در بازار کوفه کاسب بودند و در کنار کار روزمره خود، هرگاه کسی درباره اهل‌بیت(ع) سخنی می‌گفت، از آنان دفاع می‌کردند. ممکن بود یکی پارچه‌فروش باشد و دیگری روغن‌فروش یا فروشنده محصولات دیگر، اما در موقعیت مناسب از مکتب اهل‌بیت(ع) دفاع می‌کردند.
در روایت دیگری، یکی از این افراد به امام صادق(ع) گفت شنیده است که حضرت مناظره و گفت‌وگوی جدلی با مخالفان را نمی‌پسندند و پرسید آیا باید این کار را کنار بگذارد؟ امام فرمودند: «أَمَّا کَلَامُ مِثْلِکَ لِلنَّاسِ فَلَا نَکْرَهُ»، سخن گفتن فردی مانند تو با مردم را نمی‌پسندیم؟ یعنی اگر کسی دانش و توانایی لازم را دارد و می‌تواند درست و سنجیده از مکتب دفاع کند، چنین کاری ارزشمند است.
البته دفاع از مکتب نیازمند آمادگی علمی است. کسی که می‌خواهد به شبهه‌ای پاسخ بدهد، باید پیش از آن مطالعه و تحقیق کرده باشد. نمی‌توان ابتدا بدون آمادگی وارد بحث شد و بعد به دنبال یادگیری رفت. احساس مسئولیت به‌تنهایی کافی نیست، برای انجام درست وظیفه باید مقدمات آن را نیز فراهم کرد.
هشام بن حکم نیز که در مناظره و دفاع علمی از اهل‌بیت(ع) شناخته شده بود، از تجربه‌ای سخن می‌گوید که در آن فردی پرسشی مطرح کرد و او در همان لحظه متوجه شد پاسخ آماده‌ای برای آن ندارد. در فاصله کوتاهی که مخاطب پرسش خود را کامل می‌کرد، به یاد سخن امام صادق(ع) افتاد که فرموده بودند تا زمانی که ما را با زبان خود یاری می‌کنی، روح‌القدس تو را یاری خواهد کرد. هشام با اطمینان به این وعده، به پاسخ فکر کرد و آیه‌ای از قرآن به ذهنش رسید که پاسخ مناسبی برای پرسش بود.
این روایت نشان می‌دهد انسان باید وظیفه خود را انجام دهد و در مسیر آمادگی و تلاش قرار بگیرد، نصرت و توفیق الهی نیز از راه می‌رسد. اهل‌بیت(ع) تلاش کسانی را که در مسیر دفاع از آنان قدم برمی‌دارند، فراموش نمی‌کنند.
کمیت نیز از شاعرانی بود که در دفاع از اهل‌بیت(ع) شعر می‌سرود. وقتی در محضر امام باقر(ع) شعر خواند، حضرت از بنی‌هاشم خواستند به او هدیه‌ای بدهند، زیرا او با زبان خود از اهل‌بیت(ع) دفاع کرده بود. زنان بنی‌هاشم زیورآلات خود را بیرون آوردند و در کیسه‌ای گذاشتند تا به او بدهند. این نمونه‌ها نشان می‌دهد حتی یک اقدام زبانی و فرهنگی نیز می‌تواند در مسیر دفاع از حق ارزشمند باشد و مورد توجه اهل‌بیت(ع) قرار بگیرد.
بی‌تفاوتی در برابر مظلومیت، روایتی از روزهای پس از شهادت حضرت زهرا(س)
پس از شهادت حضرت زهرا(س)، مردم مدینه دوباره در اطراف خانه امیرالمؤمنین(ع) جمع شدند. اما پرسش این است که این افراد در روزهایی که حضرت زهرا(س) در بستر بیماری بودند، کجا بودند؟ اگر قرار بود برای عیادت و همدلی بیایند، چرا در همان روزهای بیماری به خانه حضرت سر نزدند؟ به نظر می‌رسد بسیاری از آنان پس از انتشار خبر شهادت آمده بودند تا ببینند امیرالمؤمنین(ع) چه واکنشی نشان می‌دهد.
وقتی خبر به تأخیر افتادن تشییع اعلام شد، جمعیت نیز پراکنده شد و خانه خلوت ماند. اگر واقعاً قصد دلداری و همدلی داشتند، می‌توانستند برای تسلیت گفتن بمانند، اما چنین نکردند. در آن روزها افرادی مانند سلمان، ابوذر و مقداد نیز حضور داشتند، اما در ماجرای هجوم نمی‌توانستند اقدام مؤثری انجام دهند، زیرا هرگونه درگیری از سوی آنان ممکن بود به کشته شدن امیرالمؤمنین(ع) منجر شود. آنان توان انجام آن اقدام را نداشتند، هرچند از نظر عاطفی بسیار متأثر بودند.
در آن موقعیت، فردی با جایگاه و توانایی متفاوت لازم بود، کسی که بتواند نقش دیگری ایفا کند. بنابراین نباید تصور کنیم همه افراد در همه شرایط می‌توانند یک کار واحد انجام دهند. گاهی انسان می‌خواهد برای دین کاری انجام دهد، اما امکان آن را ندارد. مهم این است که در حد توان خود کوتاهی نکند و از مسئولیتی که می‌تواند بر عهده بگیرد، شانه خالی نکند.
در ماجرای تجهیز و دفن حضرت زهرا(س) نیز امیرالمؤمنین(ع) در برابر فرزندان خود با مصیبتی سنگین روبه‌رو بودند. پیکر مطهر حضرت را بر بلندی قرار دادند و امیرالمؤمنین(ع) مشغول تجهیز ایشان شدند. در این میان، گاهی دست بر پیکر حضرت می‌کشیدند و از شدت اندوه گریه می‌کردند. وقتی متوجه شدند فرزندانشان نیز در سکوت و اندوه ایستاده‌اند، به آنان توجه کردند.
حسن و حسین(ع) علاوه بر داغ مادر، نگران مظلومیت و وضعیت پدرشان نیز بودند و به دلیل شرایط دفن مخفیانه، نمی‌توانستند آن‌گونه که می‌خواهند گریه و بی‌تابی کنند. امیرالمؤمنین(ع) با دیدن حال فرزندانشان خطاب به آنان و دیگر اعضای خانواده فرمودند از مادر خود توشه بگیرید، زیرا این وداعی است که پس از آن دیگر او را نخواهید دید.
پس از دفن حضرت زهرا(س)، امیرالمؤمنین(ع) کمتر از خانه بیرون می‌آمدند. اصحاب ایشان، از جمله عمار، نگران حال حضرت بودند و بیم داشتند که شدت اندوه، ایشان را از پا درآورد. امیرالمؤمنین(ع) در فراق حضرت زهرا(س) به قبرستان می‌رفتند، میان قبرها حرکت می‌کردند و با اندوه از محبوبی سخن می‌گفتند که دیگر پاسخشان را نمی‌دهد. گاهی نیز کنار خانه‌ای در بقیع می‌نشستند، پاهای خود را در آغوش می‌گرفتند و با صدای بلند گریه می‌کردند.
عمار از امیرالمؤمنین(ع) پرسید چرا با وجود جایگاه و مقام ایشان، گاهی چنین بی‌تاب و اندوهگین می‌شوند. حضرت در پاسخ به لحظه تجهیز حضرت زهرا(س) اشاره کردند، زمانی که پیکر سبک و رنجور ایشان را بر تخته قرار داده بودند و با دست کشیدن بر بدن حضرت، آثار رنج و بیماری را احساس می‌کردند.