حوزه‌های قم، بغداد، نجف، حله، جبل عامل و شهرهای مختلف ایران، در دوره‌های تاریخی متفاوت، از طریق ارتباط عالمان، مهاجرت‌های علمی، انتقال آثار مکتوب و تبادل روش‌های آموزشی باهم پیوند داشتند.

به گزارش خبرنگار مهر، طیبه محمدی‌کیا، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در مقاله‌ای با عنوان «نقش علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی در پیوستگی حوزه‌های علمیه شیعه در ایران، عراق و جبل عامل»، شبکه ارتباطات علمی میان مراکز تشیع را در دوره صفوی بررسی کرده است. این مقاله تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه را نه صرفاً تاریخ یک شهر یا مدرسه، بلکه تاریخ پیوند و تعامل میان مراکز گوناگون علمی می‌داند. بر این اساس، حوزه‌های قم، بغداد، نجف، حله، جبل عامل و شهرهای مختلف ایران، در دوره‌های تاریخی متفاوت، از طریق ارتباط عالمان، مهاجرت‌های علمی، رابطه استاد و شاگردی، انتقال آثار مکتوب و تبادل روش‌های آموزشی با یکدیگر پیوند داشته‌اند.

پیوستگی حوزه‌ها و شبکه ارتباطات علمی

در مقاله تأکید شده است که استمرار سنت علمی شیعه را نمی‌توان تنها در بقای یک مرکز علمی جست‌وجو کرد. این استمرار در ارتباط میان حوزه‌ها، انتقال دانش و تجربه آموزشی و تداوم روابط علمی میان نسل‌های عالمان شکل گرفته است. عالمان برای تکمیل تحصیلات، بهره‌گیری از استادان برجسته و حضور در محافل علمی به شهرهای مختلف سفر می‌کردند و پس از پایان تحصیل، در مراکز دیگری به تدریس و پژوهش می‌پرداختند. به این ترتیب، دانش و روش‌های آموزشی از یک حوزه به حوزه‌ای دیگر منتقل می‌شد.

نویسنده یادآور می‌شود که پیوستگی حوزه‌های شیعه به معنای وجود یک سازمان مرکزی یا ساختار اداری واحد نبوده است، بلکه این ارتباطات بیشتر بر پایه روابط علمی، دینی و اجتماعی شکل می‌گرفت. مهاجرت عالمان، تدریس و شاگردپروری، گردش کتاب‌ها و حمایت مدارس، کتابخانه‌ها و موقوفات، از عوامل مؤثر در شکل‌گیری این شبکه علمی بودند.
عصر صفوی، دوره گسترش ارتباطات میان ایران، عراق و جبل عامل

مقاله سده دهم هجری قمری و دوره شکل‌گیری و تثبیت دولت صفوی را از مقاطع مهم در بازآرایی ارتباطات علمی حوزه‌های شیعه معرفی می‌کند. رسمیت‌یافتن تشیع امامی در ایران، نیاز به فقیهان، مدرسان و عالمان را افزایش داد و زمینه گسترش فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی را فراهم ساخت.

در این دوره، مهاجرت شماری از عالمان جبل عامل به ایران، حضور فقیهان در مراکز مذهبی و دربار، توسعه مدارس و استمرار ارتباط علمی با عراق، در تحولات حوزه‌های شیعه نقش داشت. ازاین‌رو، بررسی تاریخ علمی این دوره مستلزم توجه به پیوندهای میان ایران، عراق و جبل عامل و مسیرهایی است که از طریق آنها دانش و تجربه آموزشی میان این مناطق انتقال می‌یافت.

جایگاه علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی

در این چارچوب، علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی به‌عنوان یکی از دانشوران برجسته دوره صفوی مورد توجه قرار گرفته است. مقاله با اشاره به دانش گسترده او در علوم عقلی و نقلی، زندگی علمی و آثارش را زمینه‌ای برای بررسی ارتباط میان سنت‌های علمی ایران، عراق و جبل عامل می‌داند.

بر پایه گزارش‌های تاریخی مورد اشاره در مقاله، ملاعبدالله در نجف حضور داشته و فعالیت‌های علمی‌اش با این مرکز مهم شیعی پیوند خورده است. گزارش‌هایی نیز درباره تولیت آستان علوی و ارتباط آموزشی او با عالمانی چون صاحب معالم و صاحب مدارک نقل شده است. از نگاه نویسنده، بررسی این گزارش‌ها می‌تواند به شناخت بهتر ارتباطات انسانی و آموزشی میان مراکز علمی شیعه کمک کند.

مقاله همچنین به حاشیه مشهور ملاعبدالله بر کتاب «تهذیب المنطق» سعدالدین تفتازانی می‌پردازد، اثری که در سنت آموزش منطق تأثیرگذار بوده است. رواج این اثر در مراکز آموزشی مختلف، نمونه‌ای از نقش متون در ایجاد زبان و روش علمی مشترک میان حوزه‌ها به شمار می‌رود.

چهار سطح پیوستگی حوزه‌های علمیه

نویسنده پیوستگی حوزه‌های علمیه شیعه را در چهار سطح بررسی می‌کند:

۱. ارتباط استاد و شاگردی و مهاجرت‌های علمی:

عالمان برای تکمیل دانش و بهره‌گیری از استادان و محافل علمی به شهرهای مختلف سفر می‌کردند. شاگردان نیز پس از آموزش، در مراکز دیگر به تدریس و پژوهش می‌پرداختند. این رفت‌وآمدها، هم دانش را میان حوزه‌ها منتقل می‌کرد و هم ارتباط علمی میان نسل‌های مختلف را استمرار می‌بخشید.

۲. انتقال آثار مکتوب:

کتاب‌های فقهی، اصولی، کلامی، فلسفی و منطقی با نسخه‌برداری، تدریس، مباحثه و نگارش شرح و حاشیه در مراکز مختلف انتشار می‌یافتند. یک اثر می‌توانست در شهری تألیف شود، در شهری دیگر تدریس شود و در مرکزی دیگر موضوع شرح و نقد قرار گیرد. این گردش متون، در شکل‌گیری زبان و روش آموزشی مشترک نقش داشت.

۳. پیوستگی نهادی و جغرافیای علمی:

مدارس، کتابخانه‌ها، موقوفات و مراکز مذهبی از عوامل حفظ و گسترش فعالیت‌های علمی بودند. گاه حمایت حکومت‌ها از عالمان و مدارس و گاه پشتیبانی اجتماعی و موقوفات، امکان استمرار سنت آموزشی را فراهم می‌کرد. این پیوندها، با وجود نبود ساختاری اداری و متمرکز، به شکل‌گیری جغرافیای علمی تشیع کمک می‌کردند.

۴. استمرار معرفتی و روش‌های علمی:

فقه، اصول فقه، کلام، فلسفه و منطق در برنامه آموزشی حوزه‌های شیعه با یکدیگر ارتباط داشتند. منطق به‌عنوان ابزار تنظیم استدلال، در آموزش علوم عقلی و نقلی جایگاه ویژه‌ای داشت. از این منظر، استمرار آموزش منطق و رواج آثاری مانند حاشیه ملاعبدالله بر «تهذیب المنطق» بخشی از پیوستگی معرفتی حوزه‌های علمیه به شمار می‌آید.

این پژوهش با روش تاریخی ـ تحلیلی و با تکیه بر بررسی زندگی علمی علامه، کتاب‌شناسی و شواهد مربوط به آثار او، جایگاه ملاعبدالله بهابادی یزدی را در پیوستگی حوزه‌های علمیه شیعه بررسی می‌کند. پرسش اصلی مقاله آن است که ارتباط حوزه‌های شیعه در عصر صفوی از چه سازوکارهایی تحقق می‌یافت و ملاعبدالله چه نقشی در استمرار و انتقال این میراث علمی داشت؟

فرضیه مقاله بر این پایه استوار است که نقش ملاعبدالله را نباید تنها به تألیف آثار منطقی، حکمی و فقهی محدود کرد، بلکه باید آن را در چارچوب شبکه ارتباطات علمی، پیوندهای آموزشی و انتقال میراث میان حوزه‌های ایران، عراق و جبل عامل بررسی کرد. از این منظر، مطالعه زندگی و آثار او می‌تواند بخشی از سازوکارهای پیوستگی حوزه‌های شیعه را روشن سازد.

در مجموع، مقاله پیوستگی حوزه‌های علمیه شیعه را حاصل تعامل عوامل انسانی، آموزشی، متنی، نهادی و معرفتی می‌داند و بررسی زندگی علمی و آثار علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی را راهی برای شناخت دقیق‌تر ارتباط تاریخی میان مراکز علمی شیعه معرفی می‌کند.