بوشهر- کارشناس کتاب اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی بوشهر معتقد است که رویداد «چیستا»، روشی برای مطالعه است که مخاطب را از خواندن منفعلانه عبور می‌دهد و او را به زیست آگاهانه هدایت می‌کند.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – حیدر کاشف: نخستین مدل بومی، ساختاریافته و مأموریت‌محور کتاب‌خوانی در کشور با عنوان «چیستا» (سفر سه‌گانه) با الهام از اندیشه‌های مفاخر بزرگ ایران‌زمین، به‌ویژه خوارزمی و ابن‌سینا، به‌طور رسمی توسط موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران با همراهی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر آغاز به کار کرد.
این رویداد در حقیقت پاسخی دقیق و تخصصی به آسیب‌های مطالعه سطحی و شعارگونه است که می‌کوشد کودکان و نوجوانان را از «دانستنِ صرف» به مدار «زیستن آگاهانه و مسئولانه» رهنمون سازد.
«چیستا» بر خلاف کارگاه‌ها و پویش‌های سنتی و نمایشی، یک نظام تربیتی و فرایندمحور در ساحت کتاب‌خوانی به شمار می‌رود که با شعار ریشه‌ای «با پرسش آغاز کن، با فهم ادامه بده، با عمل به ثمر برسان» طراحی شده است. این طرح در سه رده سنی «جوانه‌های خرد» (۷ تا ۹ سال)، «شعله‌های اندیشه» (۱۰ تا ۱۲ سال) و «نهال‌های حکمت» (۱۳ تا ۱۵ سال)، طی یک بازه ۳۸ روزه، شرکت‌کنندگان را در مسیری عمیق، فکری و مأموریت‌محور همراهی می‌کند.
ساختار این رویداد به جای اتکا بر مسابقات شتاب‌زده، بر یک فرایند مهندسی‌شده سه‌مرحله‌ای استوار است. گام نخست با عنوان «کاوشگر» بر آموزش فن طرح سئوال درست و گزینش آگاهانه کتاب با هدایت مربیان تمرکز دارد. در گام دوم موسوم به «اندیشمند»، مخاطبان وارد وادی خوانش عمیق و تولید فرآورده‌های فکری اعم از نقد مستدل، پادکست، کلیپ‌های تفسیری و گزارش‌های تصویری تحلیلی می‌شوند و در نهایت، در گام سوم به عنوان مرحله «خردورز»، دانش مکتوب به عمل اجتماعی و زیست‌محیطی، حل مسائل پیرامونی و ریشه‌یابی مفاهیم در حکمت ایرانی پیوند می‌خورد.
سیده صدیقه صفوی، کارشناس کتاب اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر، در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا به تشریح ابعاد، سازوکارها و اهداف این رویداد ملی مستقر در بوشهر پرداخت.
پایان دوره خواندن منفعلانه و آزمون‌های تستی
سیده صدیقه صفوی با اشاره به دلایل جایگزینی مدل فرایندمحور ۳۸ روزه به جای الگوهای متداول مسابقات کتاب‌خوانی اظهار کرد: مسابقات سنتی و تستی عمدتاً بر خواندن منفعلانه، حفظ موقت مطالب و آزمون‌های چهارگزینه‌ای متکی بودند؛ شیوه‌ای که در نهایت به افت تمرکز، فراموشی سریع و عدم شکل‌گیری مهارت‌های تفکری عمیق در نسل کودک و نوجوان منجر می‌شد.
وی ادامه داد: رویداد «چیستا» پاسخی ساختاری و بنیادین به همین خلأ است. این مدل، کتاب‌خوانی را از یک رقابت صرفاً حفظی به یک «سفر مأموریت‌محور، مسئله‌مند و فرایندی ۳۸ روزه» تبدیل کرده است تا امر خواندن مستقیماً با زیست روزمره نسل نو و مهارت حل مسئله در آن‌ها پیوند بخورد.
پشتوانه حکمی و مراحل هدایت نسل نو
کارشناس کتاب اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی بوشهر درباره پشتوانه نظری و شعار محوری این طرح عنوان کرد: شعار اصلی این رویداد یعنی «با پرسش آغاز کن، با فهم ادامه بده، با عمل به ثمر برسان»، عصاره مدل فکری مفاخر بزرگ تمدن ایرانی نظیر ابن‌سینا و خوارزمی است. رویکردی که خواندن را از یک کنش انفعالی به یک جریان زنده، حکمت‌آموخته و مبتنی بر تفکر انتقادی بدل می‌سازد.
وی با تبیین سازوکار هدایت گروه‌های سنی ۷ تا ۱۵ سال در فرایند تبدیل دانش به عمل اجتماعی تصریح کرد: مخاطبان در سه رده سنی «جوانه‌های خرد» (۷ تا ۹ سال)، «شعله‌های اندیشه» (۱۰ تا ۱۲ سال) و «نهال‌های حکمت» (۱۳ تا ۱۵ سال) دسته‌بندی شده‌اند و فرایند تربیتی را در سه ایستگاه کلیدی طی می‌کنند؛ مرحله نخست «کاوشگر» نام دارد که بر طرح پرسش، مسئله‌مندی و درک عمیق متن متمرکز است. در مرحله دوم با عنوان «اندیشمند»، بچه‌ها وارد تحلیل محتوا، بازآفرینی فکری و تولید روایت در قالب‌هایی نظیر نگارش، نقد و بازتاب اندیشه می‌شوند.
صفوی افزود: مرحله سوم موسوم به «خردورز»، اوج این طرح است که به اجرای پروژه عملی، کنشگری و پیوند آموخته‌ها با مسئولیت‌های فردی، اجتماعی و زیست‌محیطی اختصاص دارد و از طریق تکمیل و ارسال برگ‌های مأموریت محقق می‌شود.
نظام ارزیابی کیفی، هم‌افزایی نهادی و سامانه «خوانش»
کارشناس کتاب اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی بوشهر با تشریح بستر فنی و سامانه‌ای رویداد بیان کرد: استان بوشهر به‌عنوان نخستین استان پایلوت در کشور، بر پایه یک زنجیره هماهنگ و بین‌دستگاهی وارد میدان شده است. در این ساختار، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی نقش ناظر و تسهیل‌گر میدانی را ایفا می‌کند و ادارات کل آموزش و پرورش (از طریق شبکه مدارس و بستر شاد)، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، نهاد کتابخانه‌های عمومی و کانون‌های فرهنگی هنری مساجد (ستاد فهما) هم‌افزایی منسجمی دارند.
وی در خصوص جایگاه بستر مجازی طرح خاطرنشان کرد: سامانه متمرکز «خوانش» به نشانی khanesh.ketab.ir ستون فقرات اجرایی این رویداد است. به‌گونه‌ای که تمامی فرایندهای ثبت‌نام، بارگذاری برگ‌های مأموریت، داوری‌های چندمرحله‌ای توسط خانه کتاب و ادبیات ایران و ثبت امتیازات در این فضا به شکل کاملاً استاندارد و شفاف مدیریت می‌شود.
صفوی همچنین درباره سازوکار سنجش و داوری آثار گفت: در این رویداد، سقف امتیازات ۱۳۰ امتیاز در نظر گرفته شده و شرط اساسی برای ورود به مرحله نهایی (خردورز)، کسب حداقل ۸۵ امتیاز است. وجه تمایز ساختار داوری چیستا در این است که ارزیابان خانه کتاب و ادبیات ایران موظف به ثبت بازخورد کیفیِ کوتاه (حداکثر در دو جمله) برای هر برگ مأموریت هستند. از این رو ارزیابی صرفاً محدود به یک نمره کمّی نیست، بلکه یک فرایند تربیتی و آموزشی مستمر برای رشد شناختی دانش‌آموز به شمار می‌رود.
پیوند مأموریت‌ها با اقلیم دریایی و زیست‌بوم بوشهر
وی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به انطباق سرفصل‌های رویداد با زیست‌بوم جنوب اشاره کرد و گفت: مبانی نظری چیستا بر حکمت و سنت فکری اندیشمندان ایرانی بنا شده است، اما در مرحله اجرای پایلوت در استان بوشهر، برگ‌های مأموریت و فعالیت‌های عملی دانش‌آموزان به شکلی مهندسی شده که با هویت، بستر فرهنگی، اقلیم دریایی و سنت‌های اصیل بوشهری، نظیر روایت‌گری‌های بومی و هم‌زیستی با محیط زیست دریایی پیوند بخورد تا تجربه‌آموزی برای کودکان و نوجوانان ملموس، کاربردی و عمیق باشد.
چشم‌انداز پایدار؛ الگوسازی از بوشهر به عنوان مدل ملی
کارشناس کتاب اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی بوشهر درباره برنامه‌های پس از پایان این بازه ۳۸ روزه و مشوق‌های در نظر گرفته‌شده توضیح داد: برای پاسداشت همت همه شرکت‌کنندگان و ایجاد انگیزه پایدار، تقدیرها منحصر به برگزیدگان نهایی نخواهد بود. گرچه به برگزیدگان برتر نشان ویژه و جایزه نقدی و غیرنقدی «نقد راستین» اعطا خواهد شد، اما به تمامی نوجوانانی که مراحل این سفر سه‌گانه را با موفقیت پشت سر بگذارند، گواهینامه معتبر شایستگی مأموریت تعلق می‌گیرد.
صفوی با اشاره به افق پیش روی این حرکت فرهنگی تأکید کرد: پس از پایان دوره ۳۸ روزه، ضمن ارزیابی موشکافانه دستاوردها و برپایی آیین اختتامیه، هدف کلان ما این است که با برطرف کردن آسیب‌های احتمالی و مستندسازی دقیق تجربه موفق بوشهر به‌عنوان نخستین استان پیشگام، مدل مأموریت‌محور و فرایندی «چیستا» را به یک الگوی ملی و جریان‌ساز برای ترویج کتاب‌خوانی در سراسر کشور تبدیل کنیم.