محمد بخشی‌زاده با بیان اینکه خوشنویسی جای تفسیر و تدبر را نمی‌گیرد، گفت: اما صفحه‌آرایی سنجیده و خط خوانا می‌تواند آمادگی ذهنی مخاطب برای خواندن و تأمل در کلام الهی را افزایش دهد.
خبرگزاری حوزه | محمد بخشی‌زاده خوشنویس در گفتگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه خوشنویسی در فرهنگ اسلامی تنها یک هنر تزئینی نیست و از دیرباز در خدمت انتقال مفاهیم دینی و قرآنی قرار داشته است، اظهار کرد: پیوند خوشنویسی با قرآن یک پیوند تاریخی و معنادار است؛ زیرا از همان سده‌های نخست، مسلمانان برای کتابت وحی به خطی نیاز داشتند که هم خوانا باشد و هم حرمت کلام الهی را حفظ کند. این نیاز باعث شد خوشنویسی به هنری تبدیل شود که در آن زیبایی، دقت و امانت‌داری با هم جمع می‌شوند و خوشنویس کتابت قرآن خود را تنها خالق یک اثر هنری نمی‌بیند، بلکه خود را امین متن می‌داند.
وی با اشاره به اینکه همین نگاه باعث شده است در سنت اسلامی کتابت قرآن با آداب و مسئولیت همراه باشد، افزود: خوشنویس باید به رسم‌الخط، ضبط کلمات، حرکات و نشانه‌ها توجه کند و از هر تغییری که ممکن است فهم متن را مخدوش کند بپرهیزد. بنابراین جایگاه او میان هنرمند و خادم متن قرار می‌گیرد و مسئولیت او تنها در زیبایی قلم خلاصه نمی‌شود، بلکه به حفظ دقیق کلام الهی نیز پیوند می‌خورد.
این خوشنویس درباره نقش خوشنویسی در انتقال مفاهیم قرآنی گفت: خوشنویسی جای تفسیر و تدبر را نمی‌گیرد، اما می‌تواند زمینه‌ساز مواجهه محترمانه و عمیق‌تر با متن شود. وقتی مخاطب با صفحه‌ای مواجه می‌شود که حروف آن با نظم، تعادل و وقار نوشته شده است، نوعی آمادگی ذهنی برای خواندن و تأمل پیدا می‌کند. خوشنویسی قرآنی با خوانایی، صفحه‌آرایی سنجیده و پرهیز از آشفتگی بصری، به خواننده کمک می‌کند کلام را با تمرکز بیشتری بخواند؛ البته این نقش مکمل است، نه جایگزین فهم و تفسیر.
بخشی‌زاده با تأکید بر اینکه اگر زیبایی در خدمت خوانایی و وقار باشد کمک‌کننده است، تصریح کرد: مشکل آنجا آغاز می‌شود که تزئین بر خوانایی غلبه کند. در کتابت قرآن، هنر باید در خدمت متن باشد، نه اینکه متن را تحت‌الشعاع قرار دهد. خوشنویس قرآنی باید تعادلی میان جذابیت بصری و رساندن دقیق کلمات برقرار کند و در سنت خوشنویسی قرآنی، همین تعادل یکی از معیارهای مهم ارزش اثر بوده است.
وی در ادامه درباره انتخاب خط برای کتابت قرآن اظهار کرد: هر خطی برای کتابت قرآن مناسب نیست. خطوطی مانند نسخ و ثلث و در دوره‌هایی محقق و ریحان، به دلیل خوانایی و ظرفیت‌های خاص خود جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند. نسخ برای مصحف‌نویسی بسیار رایج شده است، زیرا حروف آن روشن و خواناست. ثلث هم ظرفیت هنری بالایی دارد، اما بیشتر در عناوین و سرفصل‌ها یا آثار نمایشی به کار می‌آید. انتخاب خط باید بر اساس کاربرد، اندازه، مخاطب و ضرورت خوانایی انجام شود، نه صرفاً سلیقه شخصی.
بخشی‌زاده درباره تفاوت آموزش خوشنویسی قرآنی با آموزش عمومی خوشنویسی گفت: در آموزش عمومی، هنرجو بیشتر با زیبایی‌شناسی حروف و ترکیب‌بندی آشنا می‌شود، اما در کتابت قرآن، هنرجو باید با رسم‌الخط، ضبط، علائم وقف و ابتدا و حساسیت‌های مربوط به متن آشنا شود. او باید بداند که یک جابه‌جایی کوچک یا بی‌دقتی در نشانه‌ها می‌تواند فهم جمله را دشوار کند. بنابراین آموزش قرآنی نیازمند نظارت استاد، تمرین مستمر و آشنایی با دانش‌های مرتبط با متن است و تنها مهارت در قلم‌زنی کافی نیست.
این هنرمند خوشنویس درباره نقش صفحه‌آرایی و ترکیب‌بندی در کتابت قرآن اظهار کرد: صفحه‌آرایی در مصحف فقط چیدن حروف نیست؛ نوعی هدایت نگاه خواننده است. حاشیه‌ها، فاصله سطرها، جای نشانه‌ها و تناسب اجزا باید به گونه‌ای باشد که چشم در خواندن خسته نشود و وقار صفحه حفظ شود. در نسخه‌های کهن، همین دقت‌ها باعث می‌شد مخاطب با احترام بیشتری به متن نزدیک شود. امروز هم اگر صفحه‌آرایی به خوانایی و آرامش بصری کمک کند، بخشی از انتقال مفاهیم قرآنی انجام شده است.
بخشی‌زاده درباره تأثیر خوشنویسی قرآنی بر مخاطبان غیرعرب‌زبان گفت: برای مخاطب غیرعرب‌زبان، متن قرآن در وهله نخست از طریق ترجمه و تفسیر فهم می‌شود، اما فرم بصری خط نیز می‌تواند حس احترام و جذابیت ایجاد کند. خوشنویسی قرآنی، حتی پیش از خواندن ترجمه، به مخاطب می‌گوید که با متنی مهم و مقدس روبه‌روست. این تأثیر بصری، زمینه‌ای برای پرسش و مراجعه به معنا فراهم می‌کند؛ البته نباید انتظار داشت که خوشنویسی به‌تنهایی جای آموزش و ترجمه را بگیرد.
وی با بیان اینکه کتابت یک مصحف با کتیبه‌نویسی قرآنی تفاوت دارد، افزود: در مصحف، خوانایی و دقت در انتقال کامل متن اولویت دارد؛ زیرا مخاطب می‌خواهد همه آیات را بخواند. در کتیبه‌نویسی، گاهی بخشی از یک آیه یا عبارت کوتاه به عنوان عنصری هنری و معماری به کار می‌رود و ترکیب‌بندی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، اما حتی در کتیبه هم خوشنویس قرآنی نباید از ضوابط متن غافل شود. تفاوت در کاربرد است، نه در مسئولیت امانت‌داری.
بخشی‌زاده وضعیت امروز کتابت قرآن و خوشنویسی قرآنی را چنین ارزیابی کرد: امروز هم استادان برجسته و آثار فاخر وجود دارد، هم علاقه‌مندان جوان، اما آسیب‌هایی هم هست. یکی از آن‌ها کم‌رنگ شدن آموزش عمیق و صبورانه است. گاهی هنرجو پیش از تسلط بر مبانی، به سراغ آثار بزرگ می‌رود. آسیب دیگر، تولید انبوه و دیجیتال است که اگرچه امکانات تازه‌ای فراهم کرده، نمی‌تواند جای تمرین دستی و مهارت انسانی را بگیرد. باید میان استفاده از فناوری و حفظ اصالت هنر تعادل برقرار شود.
این خوشنویس درباره نقش نهادهای دینی و رسانه‌ها در معرفی این هنر اظهار کرد: رسانه‌ها می‌توانند خوشنویسی قرآنی را نه به عنوان یک هنر تشریفاتی، بلکه به عنوان یک خدمت فرهنگی و دینی معرفی کنند. خبرگزاری حوزه می‌تواند با گفتگو با هنرمندان، معرفی آثار فاخر، نقد آثار و نشان دادن فرایند کتابت، مخاطب دینی را با این عرصه آشنا کند. مهم است که رسانه از سطح گزارش‌های کلی فراتر برود و به مسائل آموزشی، آسیب‌ها و ظرفیت‌های این هنر بپردازد و الگوهای موفق را برای جوانان معرفی کند.
بخشی‌زاده در پایان با اشاره به مسیر پیش روی خوشنویس جوانی که می‌خواهد در کتابت قرآن گام بردارد، گفت: ابتدا باید مبانی خوشنویسی را نزد استاد فرا بگیرد و تمرین مستمر داشته باشد، سپس با رسم‌الخط و حساسیت‌های کتابت قرآن آشنا شود. خواندن قرآن و توجه به معنا هم بسیار مهم است؛ خوشنویسی که با متن انس ندارد، نمی‌تواند وقار و ظرافت معنایی آن را به خوبی منتقل کند. صبر، فروتنی و پرهیز از شتاب‌زدگی نیز از ویژگی‌های ضروری این مسیر است. کتابت قرآن افتخار بزرگی است، اما مسئولیت سنگینی هم دارد و اگر بخواهیم میراث خوشنویسی قرآنی زنده بماند، باید آموزش جدی، نقد منصفانه و حمایت از هنرمندان را در دستور کار قرار دهیم؛ زیرا خوشنویس قرآنی وقتی قلم بر کاغذ می‌گذارد، تنها حرف نمی‌نویسد، بلکه در حال انتقال بخشی از حرمت و زیبایی کلام الهی است.