جامی که پرسپولیس با شکست المحرق بحرین فتح کرد، یکی از سه رقابت اصلی باشگاهی فوتبال آسیا بود؛ تورنمنتی که ۱۲ دوره برگزار شد، پنج قهرمانی به ژاپن و شش قهرمانی به عربستان رسید و با ادغام ساختار مسابقات باشگاهی قاره در سال ۲۰۰۲ به پایان راه خود رسید.
۲۶ مهر ۱۳۷۰ پرسپولیس ایران جامی را بالای سر برد که امروز دیگر اثری از آن در تقویم فوتبال باشگاهی آسیا نیست. سرخ‌پوشان با هدایت علی پروین و پس از عبور از چند حریف آسیایی، در فینال نخستین دوره جام در جام آسیا مقابل المحرق بحرین قرار گرفتند و با پیروزی یک بر صفر در بازی برگشت، نخستین قهرمان این رقابت‌ها شدند.
این قهرمانی از یک جهت دیگر هم اهمیت تاریخی داشت: پرسپولیس تنها باشگاه ایرانی است که موفق شد جام در جام آسیا را فتح کند. استقلال، با وجود دو صعود به مرحله نیمه‌نهایی، هرگز به دیدار نهایی این مسابقات نرسید.
اما جام در جام آسیا دقیقا چه رقابتی بود، چگونه شکل گرفت، چه تیم‌هایی در آن قهرمان شدند و چرا دیگر برگزار نمی‌شود؟
جام در جام آسیا؛ تورنمنتی برای قهرمانان جام حذفی
کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) در آغاز دهه ۱۹۹۰ میلادی، رقابتی باشگاهی را با الگوبرداری از جام برندگان جام اروپا (UEFA Cup Winners’ Cup) راه‌اندازی کرد. ایده اصلی ساده بود: قهرمانان جام حذفی کشورهای آسیایی در یک تورنمنت قاره‌ای مقابل یکدیگر قرار بگیرند و برای کسب یک جام بین‌المللی رقابت کنند.
این مسابقات با نام رسمی Asian Cup Winners’ Cup شناخته می‌شد و در کنار جام باشگاههای آسیا، یکی از رقابت‌های مهم باشگاهی قاره بود. تفاوت اصلی دو تورنمنت در شیوه انتخاب نمایندگان بود؛ جام باشگاههای آسیا عمدتا میزبان قهرمانان لیگ‌های داخلی بود، در حالی که جام در جام به قهرمانان جام حذفی اختصاص داشت. بنابراین، تیمی که در لیگ داخلی قهرمان نمی‌شد اما جام حذفی کشورش را بالای سر می‌برد، می‌توانست راهی رقابت‌های قاره‌ای شود. همین ویژگی به جام در جام هویت مستقلی می‌داد و آن را به فرصتی برای باشگاه‌هایی تبدیل می‌کرد که از مسیر لیگ به جام باشگاههای آسیا راه نیافته بودند.
نخستین دوره این رقابت‌ها در فصل ۹۱-۱۹۹۰ برگزار شد. در مجموع، جام در جام آسیا طی ۱۲ دوره، از سال ۱۹۹۰ (پاییز سال ۱۳۶۹ شمسی) تا فصل ۰۲-۲۰۰۱ ادامه یافت و سپس برای همیشه کنار گذاشته شد.
نخستین دوره؛ پرسپولیس چگونه قهرمان شد؟
پرسپولیس، قهرمان جام حذفی ایران، نخستین نماینده کشورمان در این رقابت‌ها بود. شاگردان علی پروین در نخستین گام مقابل پنجاب پاکستان قرار گرفتند و در مجموع دو بازی رفت و برگشت با نتیجه ۱۳ بر ۲ از سد این تیم گذشتند.
حریف بعدی سرخ‌پوشان، دائو رویال کره جنوبی بود؛ اما جنگ اول خلیج فارس و شرایط سیاسی و امنیتی منطقه، روند برگزاری مسابقات را مختل کرد. ادامه رقابت‌ها به تعویق افتاد و کنفدراسیون فوتبال آسیا در ادامه برای ازسرگیری مسابقات اقدام کرد.
باشگاه کره‌ای خواهان برگزاری تک‌بازی در سئول یا انتقال هر دو دیدار به شرق آسیا بود؛ پیشنهادی که با مخالفت پرسپولیس روبه‌رو شد چرا که نماینده ایران نمی‌خواست امتیاز میزبانی در ورزشگاه آزادی و حمایت تماشاگرانش را از دست بدهد. در نهایت، با کنار رفتن دائو رویال از مسابقات، پرسپولیس به مرحله نیمه‌نهایی رسید.
حریف سرخ‌پوشان در این مرحله الهلال عربستان بود؛ تیمی که در آن مقطع از قدرت‌های مهم فوتبال غرب آسیا به شمار می‌رفت. بازی رفت در ریاض با تساوی بدون گل خاتمه یافت و پرسپولیس در دیدار برگشت با گل به‌یادماندنی مرتضی کرمانی‌مقدم، الهلال را یک بر صفر شکست داد تا راهی فینال شود.
در سوی دیگر، المحرق بحرین به دیدار نهایی رسید. فینال نخستین دوره نیز به‌صورت رفت و برگشت برگزار شد: پرسپولیس در منامه به تساوی بدون گل دست یافت و در بازی برگشت در تهران، با تک‌گل محمدحسن انصاری‌فرد، حریف بحرینی را شکست داد.
به این ترتیب، پرسپولیس قهرمان نخستین دوره جام در جام آسیا شد؛ عنوانی که تا پایان عمر این تورنمنت، هیچ باشگاه ایرانی دیگری نتوانست آن را تکرار کند.
فهرست کامل قهرمانان جام در جام آسیا
در ۱۲ دوره برگزاری این رقابت‌ها، سه کشور ایران، ژاپن و عربستان سعودی به مقام قهرمانی رسیدند. ژاپنی‌ها با پنج عنوان، عربستانی‌ها با شش عنوان و ایران با یک عنوان، تمام جام‌های این رقابت‌ها را میان خود تقسیم کردند.
| فصل | قهرمان | نایب‌قهرمان |
| ۱۹۹۰-۹۱ | پرسپولیس ایران | المحرق بحرین |
| ۱۹۹۱-۹۲ | نیسان اف‌سی ژاپن | النصر عربستان |
| ۱۹۹۲-۹۳ | یوکوهاما مارینوس ژاپن | پرسپولیس ایران |
| ۱۹۹۳-۹۴ | القادسیه عربستان | ساوت چاینا هنگ‌کنگ |
| ۱۹۹۴-۹۵ | یوکوهاما فلوگلز ژاپن | الشعب امارات |
| ۱۹۹۵-۹۶ | بل‌مار هیراتسوکا ژاپن | الطلبه عراق |
| ۱۹۹۶-۹۷ | الهلال عربستان | ناگویا گرامپوس ژاپن |
| ۱۹۹۷-۹۸ | النصر عربستان | سوون سامسونگ بلووینگز کره جنوبی |
| ۱۹۹۹-۹۹ | الاتحاد عربستان | چانام دراگونز کره جنوبی |
| ۱۹۹۰-۲۰۰۰ | شیمیزو اس‌پالس ژاپن | الزورا عراق |
| ۲۰۰۰-۲۰۰۱ | الشباب عربستان | دالیان شیده چین |
| ۲۰۰۱-۲۰۰۲ | الهلال عربستان | جئونبوک هیوندای موتورز کره جنوبی |
منبع: آرشیو رسمی کنفدراسیون فوتبال آسیا
پرسپولیس تنها ایرانی قهرمان/ استقلال و دومین فینال سرخ‌ها
قهرمانی پرسپولیس در فصل ۱۹۹۱-۱۹۹۰ تنها حضور موفق یک باشگاه ایرانی در فینال این رقابت‌ها نبود. سرخ‌پوشان در فصل ۱۹۹۳–۱۹۹۲ نیز به دیدار نهایی رسیدند، اما این بار مقابل یوکوهاما مارینوس ژاپن شکست خوردند. بازی رفت در توکیو با تساوی یک بر یک پایان یافت و پرسپولیس در دیدار برگشت در ورزشگاه آزادی یک بر صفر مغلوب حریف ژاپنی شد. به این ترتیب، پرسپولیس با یک قهرمانی و یک نایب‌قهرمانی، موفق‌ترین باشگاه ایرانی تاریخ جام در جام آسیا لقب گرفت.
استقلال نیز دو بار تا مرحله نیمه‌نهایی این مسابقات پیش رفت، اما نتوانست به فینال برسد و در نهایت حاصلی غیر از کسب عنوان چهارمی نداشت.
نکته مهم این است که قهرمانی پرسپولیس در جام در جام، با قهرمانی استقلال در جام باشگاههای آسیا در سال ۱۳۷۰ فاصله زمانی زیادی نداشت. استقلال در تابستان همان سال قهرمان آسیا شد و پرسپولیس نیز در پاییز جام در جام را فتح کرد. به این ترتیب، فوتبال ایران در فاصله چند ماه، دو جام مهم باشگاهی قاره را به دست آورد.
کدام کشورها قدرت اصلی جام در جام بودند؟
بررسی ۱۲ دوره این رقابت‌ها نشان می‌دهد که عربستان سعودی و ژاپن، دو قدرت اصلی جام در جام آسیا بودند. باشگاههای این دو کشور روی‌هم ۱۱ قهرمانی از ۱۲ دوره را به دست آوردند.
-
عربستان سعودی (۶ قهرمانی)؛ الهلال دو بار و القادسیه، النصر، الاتحاد و الشباب هر کدام یک بار
-
ژاپن (۵ قهرمانی)؛ نیسان اف‌سی، یوکوهاما مارینوس، یوکوهاما فلوگلز، بل‌مار هیراتسوکا و شیمیزو اس‌پالس
-
ایران (یک قهرمانی)؛ پرسپولیس در فصل ۹۱-۹۰
در میان باشگاه‌ها، الهلال عربستان و یوکوهاما مارینوس ژاپن هر کدام دو بار قهرمان شدند و مشترکا در صدر فهرست پرافتخارترین تیم‌های تاریخ این رقابت‌ها قرار دارند. عنوان‌های نیسان اف‌سی و یوکوهاما مارینوس در آمار باشگاهی به یک مجموعه فوتبالی مرتبط‌اند؛ نیسان با نام پیشین خود در نخستین قهرمانی ژاپنی‌ها در سال ۱۹۹۲ به میدان رفت.
از نظر حضور در فینال نیز پرسپولیس یک قهرمانی و یک نایب‌قهرمانی ثبت کرد. النصر عربستان هم یک بار قهرمان شد و یک بار شکست خورد. کره جنوبی با وجود حضور در سه فینال، هرگز نتوانست جام در جام آسیا را فتح کند.
آخرین دوره؛ الهلال جام پایانی را هم برد
آخرین دوره جام در جام آسیا در فصل ۲۰۰۲-۲۰۰۱ برگزار شد. در این فصل ۲۶ تیم حضور داشتند و مسابقات در نهایت با قهرمانی الهلال عربستان به پایان رسید.
الهلال در دیدار نهایی که در دوحه قطر برگزار شد، مقابل جئونبوک هیوندای موتورز کره جنوبی قرار گرفت و با نتیجه ۲ بر یک، پس از وقت اضافه به پیروزی رسید. این دومین قهرمانی الهلال در تاریخ جام در جام بود و این باشگاه با همان عنوان، نام خود را به‌عنوان آخرین قهرمان رقابت‌ها ثبت کرد.
الشباب عربستان، قهرمان دوره پیشین نیز در این فصل حضور داشت اما نتوانست از عنوان خود دفاع کند و در مرحله دوم مقابل السد قطر حذف شد.
پایان جام در جام به معنای پایان رقابت‌های قاره‌ای باشگاهی نبود. کنفدراسیون فوتبال آسیا در سال ۲۰۰۲ ساختار مسابقات باشگاهی خود را بازآرایی کرد و جام باشگاههای آسیا، جام در جام آسیا و سوپرجام آسیا را در قالب ساختار جدید لیگ قهرمانان آسیا ادغام کرد. به همین دلیل، فصل ۲۰۰۲–۲۰۰۱ آخرین فصل برگزاری مستقل جام در جام بود.
سوپرجام آسیا؛ ارتباط جام در جام با جام باشگاه‌ها
جام در جام آسیا تنها یک رقابت مستقل نبود و قهرمان آن در سوپرجام آسیا نیز فرصت رقابت پیدا می‌کرد. این مسابقه میان قهرمان جام در جام و قهرمان جام باشگاههای آسیا برگزار می‌شد و به نوعی رویارویی قهرمانان دو تورنمنت مهم باشگاهی قاره بود.
به این ترتیب، ساختار فوتبال باشگاهی آسیا در آن سال‌ها چند مسیر متفاوت برای قهرمانی قاره‌ای داشت: قهرمان لیگ داخلی از مسیر جام باشگاههای آسیا می‌آمد و قهرمان جام حذفی در جام در جام حضور پیدا می‌کرد؛ سپس سوپرجام آسیا امکان رویارویی دو قهرمان را فراهم می‌ساخت.
با ادغام این رقابت‌ها در سال ۲۰۰۲، جام در جام دیگر به‌صورت مستقل برگزار نشد و نام آن به‌تدریج از تقویم رسمی فوتبال آسیا کنار رفت.
قهرمانی با بودجه ۱۵میلیون تومانی؟
یکی از روایت‌های جالب درباره قهرمانی هم‌زمان استقلال و پرسپولیس در سال ۱۳۷۰، به بودجه این دو باشگاه مربوط می‌شود.
حسن غفوری‌فرد، رئیس وقت سازمان تربیت بدنی در مصاحبه‌ای تلویزیونی در تابستان ۱۳۹۱ مدعی شد که بودجه سالانه هر یک از دو باشگاه استقلال و پرسپولیس در سال قهرمانی آسیایی‌شان ۱۵میلیون تومان بوده است؛ یعنی مجموعا ۳۰ میلیون تومان برای دو باشگاه. به گفته غفوری‌فرد، این بودجه فقط برای خرید بازیکن نبود و تمام هزینه‌های باشگاه را شامل می‌شد. او البته اضافه کرده بود که گاهی در سفرهای خارجی، کمک‌های محدودی برای تهیه بلیت هواپیما در اختیار دو تیم قرار می‌گرفت.
این رقم، با توجه به تفاوت شدید ارزش پول و هزینه‌های فوتبال در سه دهه گذشته، تصویری از شرایط اقتصادی باشگاههای ایرانی در آن مقطع به دست می‌دهد؛ قیمت دلار در آن سال ۱۴۰ تومان در بازار آزاد (نرخ رسمی: ۶ تومان) بوده که یعنی پرسپولیس و استقلال هریک با بودجه‌ای حدود ۱۰۷ هزار دلار (۲٫۵میلیون دلار با ارز دولتی) بسته شده بودند. البته که این ارقام را باید به‌عنوان نقل‌قولی تاریخی از رئیس وقت سازمان تربیت بدنی در نظر گرفت، نه برآوردی مستقل و حساب‌رسی‌شده از تمام هزینه‌های دو تیم پرطرفدار پایتخت.
جامی که دیگر برنمی‌گردد
جام در جام آسیا در مجموع ۱۲ دوره برگزار شد و در تاریخ فوتبال قاره، جایگاهی مشخص در کنار جام باشگاههای آسیا داشت. این رقابت‌ها فرصتی برای قهرمانان جام‌های حذفی کشورهای مختلف بود تا بدون نیاز به قهرمانی در لیگ داخلی، برای یک عنوان قاره‌ای رقابت کنند.
در نهایت ۶ قهرمانی به عربستان، ۵ قهرمانی به ژاپن و یک قهرمانی به ایران رسید. الهلال عربستان و یوکوهاما مارینوس ژاپن با دو عنوان پرافتخارترین باشگاههای این تورنمنت شدند و پرسپولیس نیز نخستین قهرمان تاریخ و تنها قهرمان ایرانی آن باقی ماند.
