محمد درویش در گفت‌وگو با فرارو مطرح کرد؛
بوی تعفن زرجوب و گوهررود پس از بارندگی، تنها به فاضلاب خانگی مربوط نیست. محمد درویش، کارشناس محیط‌زیست، از نقش شیرابه سراوان، پساب‌های کشاورزی و اولویت‌های بودجه‌ای در آلودگی منابع آبی گیلان می‌گوید.
فرارو- علت بوی تعفنی که در هوای رشت پس از هر باران می‌پیچید باور کردنی نیست. رودخانه‌های تاریخی «زرجوب» و «گوهررود»؛ دو رودخانه‌ای که علی‌رغم امروز روزگاری منبعی برای آب آشامیدنی و صیادی بودند. حالا اما کانونی برای آلودگی‌های زیست محیطی شده‌اند. اما آیا قضیه تنها مربوط به فاضلاب‌های خانگی است؟
به گزارش فرارو، تصویر متناقضی‌ست. پنجره‌ای که تا به هنگام بسته بودن یکی از زیباترین مناظر رشت با چشم‌اندازی از گوهررود را نشان می‌دهد. اما به محض اینکه آن پنجره باز می‌شود، بوی تعفنی در خانه می‌پیچد که صاحب خانه مجبور می‌شود قید استشمام عطر باران پاییزی را بزند. کاش ماجرا به همین یک خانه و یک محله ختم می‌شد. مدت‌هاست که هر کوچه و محله رشت، به هنگام بارش باران با چنین مشکلی دست به گریبان است.
باران که می‌بارد، بوی تعفن تمام رشت را برمی‌دارد
روشنا، از ساکنان شهرک امام حسین رشت است. اگر بر روی نقشه نگاه کنیم گوهررود دقیقا به موازات بلوار امام حسین حرکت می‌کند. این رودخانه سر کوچه خانه‌ای است که روشنا در آن ساکن است. او در مورد حال و هوای محله‌شان پس از هر بار بارندگی می‌گوید:
«در نگاه اول هرکس از شهر دیگری به دیدن ما می‌آید از منظره اطراف خانه ما شگفت زده می‌شود. اما با اولین قطرات باران بوی تعفن تمام محله را فرا می‌گیرد.»
او اشاره دارد بو آنقدری شدید است که انگار در سرویس بهداشتی باز شده، دری که به هیچ روشی بسته نمی‌شود.
زباله‌ها را کجا بریزیم؟
فرید، یکی دیگر از ساکنان رشت است که ضمن تایید بوی تعفن پس از هربار بارندگی به نکته قابل توجهی اشاره می‌کند:
«سیستم جمع‌آوری زباله در برخی روستاهای اطراف شهر معیوب است. مردم مجبور هستند آشغال‌هایشان را به شهر بیاورند. همین مساله سبب می‌شود که تصمیم بگیرند زباله‌هایشان را در رودخانه بریزند. و رودخانه یک جا نمی‌ماند!»
افسانه، یکی از افرادی که به تازگی به یکی از روستاهای اطراف رشت سفر کرده می‌گوید:
«مغازه‌دارها اجازه نمی‌دادند آشغال‌هایمان را در سطل زباله‌شان بریزیم. حق هم داشتند، چرا آن‌ها باید زباله‌های ما را تا شهر حمل کنند. نکته این است که می‌گفتند آن‌ها را یا در رودخانه رها کنیم یا در میدان شهر.»
این مساله به روایت افسانه باعث شده بود که سراسر این روستای کوچک و کم جمعیت پر از زباله و بوی تعفن شود.
گیلان از شرق و غرب تحت محاصره رودخانه‌های آلوده است
نکته این است که حوضه آبریز اکثر رودخانه‌های استان گیلان یکی است. برخی از گردشگرانی که به روستایی در املش سفر کرده بودند اشاره دارند:
«شلمان‌رود از میان روستایی که در آن ساکن بودیم رد می‌شد. اما بیش از آن که در آن آبی زلال ببینیم، زباله‌های رها شده می‌دیدیم. ابتدا تصور بر این بود که بی‌خیالی مربوط به محیط زیست است، اما بعدتر ساکنان محله گفتند از سال 98 سطل‌های زباله روستا جمع شده و مجبور هستیم خودمان زباله‌هایمان را به شهر ببریم.»
نکته این است که شلمان‌رود در شرق گیلان محدوده املش و لنگرود جریان دارد. در حالی که گوهررود و زرجوب در غرب و مرکز گیلان محدوده رشت جریان دارند. یعنی استان گیلان از شرق و غرب تحت محاصره رودخانه‌هایی است که به اشکال مختلف آلوده می‌شوند.
در نهایت این اشغال‌ها گریبانگیر کل مردم گیلان و حتی مازندران خواهند شد. با این وجود مساله نه فقط این آشغال‌هاست نه سهم اندکی که فاضلاب‌های خانگی در آن دارند بلکه ریشه‌های آن بسیار عمیق‌تر از آن چیزی است که در سطح شهر دیده می‌شود.
تا شیرابه سراوان مهار نشود، آلودگی رودخانه‌ها تمام نمی‌شود
۷۱ لوله فاضلاب خام به تالاب انزلی می‌ریزد
او با اشاره به ورود فاضلاب خام شهری به رودخانه‌های رشت افزود: «فاضلاب خود شهر رشت هم متاسفانه به‌صورت خام وارد این دو رودخانه می‌شود. در بندر انزلی نیز همین اتفاق رخ می‌دهد. من خودم شمرده‌ام که ۷۱ لوله فاضلاب به‌صورت خام وارد تالاب بین‌المللی انزلی می‌شود.»
کارمندان تصفیه‌خانه بازنشسته شدند، اما تصفیه‌خانه هنوز کامل نیست
تصفیه‌خانه بندر انزلی نیز به گفته او: «هنوز نیمه‌کاره مانده و به بهانه نبود بودجه، تکمیل نشده است. تصور می‌کنم این نخستین تصفیه‌خانه ایران است که اولین گروه از کارمندان آن بازنشسته شده‌اند، اما هنوز تصفیه‌خانه کامل نشده است. بودجه آن ۴۰۰ میلیارد تومان بوده است؛ درحالی‌که در بالادست، سد لاستک را با هزار میلیارد تومان می‌سازند، اما برای تکمیل این تصفیه‌خانه پول ندارند.»
برای سدسازی پول هست، برای تصفیه فاضلاب نه!
درویش با انتقاد از اولویت‌بندی اعتبارات گفت: «به‌طور کلی، مشکل استان گیلان، به‌ویژه در این حوزه، این است که برای تصفیه فاضلاب و مدیریت پسماند از مبدا، مدام تکرار می‌کنند که بودجه نداریم. منابع آب سطحی و زیرزمینی آلوده هستند و آن‌وقت برای جبران این وضعیت، سدهای زیادی ساخته می‌شود. در مجموع، استان گیلان دارد به کارگاه سدسازی تبدیل می‌شود.»
او ادامه داد: «برای ساخت سدهای شفارود، شهر بیجار و لاستک، چند هزار میلیارد تومان هزینه می‌شود و هزاران درخت هیرکانی از بین می‌رود؛ برای آن هزینه وجود دارد، اما برای این کارها پولی نیست. به نظر من، این مسئله به سازمان برنامه و بودجه برمی‌گردد که چنین اولویت‌هایی را برای تخصیص اعتبار تصویب می‌کند.»
این کارشناس محیط‌زیست با تاکید بر ضرورت تغییر اولویت‌های تخصیص منابع مالی اظهار کرد: «به نظر من، تا زمانی که مشکل فاضلاب و شیرابه در استان گیلان حل نشده است، نباید هیچ پولی به ساخت سدهای جدید اختصاص دهیم. این وضعیت نشان‌دهنده نوعی ناهماهنگی است و باید جلوی چنین ناسازگاری‌هایی گرفته شود.»
بیشترین سهم آلودگی آب گیلان از پساب‌های کشاورزی است
درویش در پاسخ به این پرسش که سهم فاضلاب خانگی، پساب صنعتی و شیرابه زباله سراوان در آلودگی منابع آبی چقدر است، گفت: «مسلما بیشترین سهم این ماجرا به پساب‌های کشاورزی استان گیلان برمی‌گردد. به هر حال، توسعه فعالیت‌های کشاورزی و استفاده از مواد شیمیایی در مزارع بسیار زیاد است. پساب‌های کشاورزی متاسفانه بدون تصفیه وارد منابع آب سطحی و زیرزمینی می‌شوند. پس از آن، شیرابه‌های زباله هستند که در حقیقت بحران جدی ایجاد کرده‌اند و بعد از آن نیز پساب‌های صنعتی قرار دارند.»
هزاران درخت هیرکانی قربانی سدسازی می‌شوند
او در توضیح علت تشدید بوی نامطبوع رودخانه‌ها هنگام بارندگی گفت: «بارندگی‌ها سبب می‌شوند جریان‌های سطحی بیشتری شکل بگیرند. جنگل‌ها را هم که بخش قابل توجهی از آن‌ها را از دست داده‌ایم، بنابراین روان‌آب‌ها بسیار بیشتر از گذشته شده‌اند. سیلاب‌هایی که اکنون در گیلان یا مازندران اتفاق می‌افتند، نیم قرن پیش با این شدت رخ نمی‌دادند؛ زیرا وسعت رویشگاه‌های هیرکانی ما نیز تقریباً به نصف کاهش پیدا کرده است.»
از هر سه شهروند انزلی، یک نفر درگیر ناراحتی گوارشی و سرطان روده است
این کارشناس محیط‌زیست ادامه داد: «حرکت روان‌آب‌ها روی بستر رودخانه‌ها حجم بسیار زیادی از انباشت زباله‌هایی را که در بستر خشک رودخانه‌ها باقی مانده‌اند، به حرکت درمی‌آورد. این زباله‌ها یک‌باره جابه‌جا می‌شوند و چنین فاجعه‌ای را به وجود می‌آورند.»
درویش درباره پیامدهای تداوم آلودگی منابع آبی و خاکی استان گیلان گفت: «پیامد این وضعیت، تشدید آلودگی منابع آب و خاک است که باعث می‌شود با افت شدیدتر کیفیت این منابع روبه‌رو شویم و حیات آبزیان به مخاطره بیفتد. اکنون آمارها نشان می‌دهند که از هر سه شهروند انزلی، یک نفر درگیر ناراحتی گوارشی است. این‌ها پیامدهای جبران‌ناپذیر آلوده شدن منابع آب و خاک استان گیلان هستند.»