حوزه/ «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» حاصل سلسله سخنرانی‌های ماه رمضان سال ۱۳۵۳ شهید آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای در مسجد امام حسن(ع) است. این اثر با تکیه بر قرآن، مبانی اعتقادی اسلام را در پیوند با زندگی اجتماعی و مسئولیت انسان بررسی می‌کند.
خبرگزاری حوزه | معرفی کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی: در مقدمهٔ این کتاب چنین آمده است:
«طرح کلی اندیشهٔ اسلامی در قرآن»، پنجمین اثر مکتوب رهبری شهید، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای بود که پیش از انقلاب، در سال ۱۳۵۴ به چاپ رسید. این کتابچه مجموعهٔ همان پلی‌کپی‌هایی بود که در جلسات روزانهٔ ماه رمضان مسجد امام حسن (علیه‌السلام) در سال ۱۳۵۳ در اختیار حاضران قرار داده می‌شد.
کتاب حاضر دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی است. برخی از این ویژگی‌ها عبارت‌اند از:
۱. خارج کردن معارف اسلامی از ذهنیت محض و ناظر بودن آن‌ها به تکالیف عملی و زندگی اجتماعی
۲. مطالعهٔ هماهنگ و پیوستهٔ مسائل فکری اسلام به‌عنوان اجزای یک مجموعهٔ واحد، به‌منظور استنتاج یک ایدئولوژی کامل و متناسب با زندگی چندبُعدی انسان
۳. استنباط اصول اساسی اسلام از مدارک و متون اصلی دین، یعنی قرآن، و دوری از سلیقه‌ها و نظرهای شخصی
۴. ارائهٔ نمایی از اندیشهٔ اسلامی به جهانیان، نه فقط به مسلمانان
۵. ارائهٔ نگاهی جامع از تفکر توحیدی با در نظر داشتن شئون مختلف زندگی بشر
۶. ارائهٔ نگاهی نو به مفاهیم دینی همچون ولایت
و …
خلاصهٔ کتاب طرح کلی اندیشهٔ اسلامی
سیدعلی خامنه‌ای در ۳۵ سالگی، در ماه رمضان هر روز پس از نماز ظهر و عصر با موضوع «طرح کلی اندیشهٔ اسلامی در قرآن» سخنرانی می‌کرد. او مجموعهٔ عقاید اسلامی را از زبان قرآن به‌گونه‌ای بیان می‌کرد که مردم به فکر ایجاد جامعهٔ اسلامی نیز می‌افتادند.
ایمان، توحید، نبوت و ولایت، چهار موضوعی بودند که در این سلسله سخنرانی‌ها با رویکردی بدیع و منسجم مورد بحث قرار گرفته بود و علاوه بر تبیین کلی مبانی اندیشهٔ اسلامی، بن‌مایه‌های فکری مکتب امام خمینی (رحمه‌الله) و انقلاب اسلامی را نیز به‌خوبی نشان می‌داد.
مقام معظم رهبری، ایمان واقعی را ایمانی می‌دانند که آگاهانه و مسئولیت‌پذیر باشد و آن را ارزشمند می‌شمارند؛ ایمانی توأم با درک و شعور، ایمانی که از روی بصیرت، با چشم باز و بدون ترس از اشکال به وجود آمده باشد. سپس ایشان توحید را معرفی می‌کنند و می‌گویند نمود آن در زندگی فرد موحد این است که زیر بار سلطهٔ خدایان دروغین — اعم از ابلیس، طواغیت و هواهای نفسانی و … — نرود. آن‌گاه برخی از ویژگی‌های یک جامعهٔ موحد را بیان می‌کنند.
پس از توحید به سراغ نبوت می‌روند و از تعریف اصل نبوت و معرفی دشمنان آن، به تعهداتی که متوجه مسلمانان معتقد به اصل نبوت است، اشاره می‌کنند. در پایان نیز با توجه به تاریخ انبیا و آیات قرآن روشن می‌سازند که فرجام کار انبیا و پیروان آنان چیزی جز پیروزی نیست. ایشان در مبحث ولایت، ابتدا به شرح مفهوم ولایت و ابعاد آن (پیوند درونی جامعهٔ اسلامی، نحوهٔ ارتباط با جوامع غیرمسلمان و پیوند میان امام و امت) می‌پردازند و بعضی از زوایای آن را تبیین می‌کنند.
مقدمه
اساساً دین برای سامان‌دهی زندگی جمعی انسان‌ها آمده است. دین یعنی سیاست و سیاست یعنی شیوهٔ ادارهٔ زندگی مردم در ساحت‌های مختلف اعم از سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، علمی و … که در این مدیریت زندگی جمعی، رشد معنوی و اخروی انسان‌ها نیز رقم بخورد. دین تنها نگاه حداقلی دنیوی به انسان‌ها ندارد، بلکه نگاهش به انسان دارای دو بخش است: فیزیک و متافیزیک. در ادارهٔ زندگی انسان‌ها، هر دو بخش مد نظر دین است. به همین خاطر نوع خاصی از سیاست — به معنای ادارهٔ زندگی — را به مخاطب ارائه می‌دهد.
مقدمه‌ای که خود مؤلف در همان ابتدای چاپ کتاب مرقوم فرموده‌اند، در خط اول چنین است:
«مطرح کردن اسلام به‌صورت یک مسلک و شیوهٔ زندگی جمعی که دارای اصول منسجم و یک‌آهنگ و ناظر به زندگی جمعی انسان‌هاست، فوری‌ترین کار دینی است.»
و از قضا خود رهبری شهید همین کار را انجام دادند تا تجلی دین را در زندگی جمعی انسان‌ها به رخ مخاطب بکشند. پس امروزه مهم‌ترین کار دینی یک مسلمان این است که اسلام را آن‌گونه که بوده بفهمد و آن‌گونه که نازل و صادر شده ارائه دهد؛ یعنی اسلام را به‌عنوان مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته که برای شیوهٔ ادارهٔ زندگی انسان‌ها آمده است، به مخاطب معرفی کند.
در همین کتاب می‌خوانیم که حضرت آقای شهید توضیحاتی فرموده‌اند دربارهٔ اینکه چقدر کار کرده‌اند تا ذهن انسان‌ها — به‌ویژه مسلمانان — را به‌گونه‌ای شکل دهند که دین را اولاً به‌عنوان مسئله‌ای ذهنی نشان دهند و سپس آن را منحصر در اعمال فردی جزئی کنند. آن دینی که دشمنان دین در حقیقت به مخاطبان و مسلمانان ارائه داده‌اند، همان «افیون توده‌ها» است. گاهی از زبان برخی خاورشناسان و مستشرقان غربی گفته می‌شد که «دین افیون توده‌هاست». بله؛ آن دینی که خود غربی‌ها ساختند، افیون توده‌هاست؛ دینی که ابتدا ذهنی است و در مقام عمل نیز به چند عمل جزئی فردی منتهی می‌شود که بود و نبودش به حال امت اسلام و جامعهٔ اسلامی سودی ندارد. آن دین افیون توده‌هاست و بلکه نبودش بهتر از بودش است.
در این کتاب، معظم‌له در صددند بنیادی‌ترین مسائل زندگی بشر را مورد بررسی قرار دهند و از ایمان آغاز می‌کنند. ایمانی که زاینده باشد را مطرح می‌سازند و سپس به سراغ توحید، نبوت و در نهایت ولایت می‌روند. الحق و الانصاف، ما در این کتاب با شیوه‌ای جدی از بیان و ابلاغ مفاهیم عمیق دینی آشنا می‌شویم. حتی به خود حضرت آقای شهید نیز تذکر می‌دهند که چرا به سراغ ارائهٔ جدید دین آمده‌اند. ایشان فرموده‌اند که ارائهٔ دین به‌صورت مدیریت جمعی زندگی بشر کهنه شده است و مباحثات و تحقیقات پیش از این، فاقد دو ویژگی بوده است: اولاً دین به‌صورت اصول منسجم و یک‌آهنگ ارائه نمی‌شده و ثانیاً ناظر به زندگی جمعی نبوده، یا به بیان دیگر، دین از سیاست جدا بوده است؛ چنان‌که بنیان‌گذار انقلاب فرمودند: «والله اسلام همه‌اش سیاست است». آن سیاست به معنای سیاسی‌کاری نیست، بلکه به معنای عام، یعنی شیوهٔ ادارهٔ زندگی انسان به‌گونه‌ای که هم آبادانی و رفاه دنیوی برای مخاطب و مسلمان رقم بخورد و هم سعادت و رشد اخروی. منظور از سیاست همین است.
در انتهای مقدمهٔ این کتاب می‌فرمایند: اگر بخواهیم وظیفه‌ای برای گویندگان دینی وضع کنیم، باید به آن‌ها برسانیم که وقتی می‌خواهند مباحث دینی را ابلاغ کنند، باید دارای سه ویژگی منحصر باشد:
۱. مباحث شما نباید مجرد ذهنی باشد، بلکه دین را باید در تمام جاهایی که انسان‌ها اجتماع دارند، ببینیم.
۲. دین را نباید به‌صورت اجزای پراکنده و غیرمرتبط با یکدیگر نشان دهیم.
۳. باید به متون اساسی دین و مدارک اصلی آن، یعنی قرآن، بپردازیم و نباید به نظرات و سلایق شخصی اکتفا کنیم.
امین مختاری