حوزه /مراقبت از دوستی‌های نوجوانان تنها با کنترل مستقیم ممکن نیست؛ نظارت غیرمستقیم، برنامه‌ریزی برای تفریح سالم و آموزش شیوه‌های فریب، مانند اعتمادسازی با تکیه بر جمعیت یا صحنه‌سازی احساسی، از راهکارهای مهم پدران برای پیشگیری از آسیب است.

به گزارش خبرگزاری حوزه، در شرایطی که پیچیدگی‌های اجتماعی و کمرنگ شدن آموزه‌های دینی در روابطِ نسل جدید، بستر بروز انحرافات بسیاری را فراهم کرده است، آگاهی والدین نسبت به دنیای دوستی نوجوانان ضرورتی حیاتی محسوب می‌شود. در این نشست، ضمن بررسی سنخ‌شناسی انگیزه‌های دوستی و درک نوجوان از این روابط، راهکارهای عملی پدران برای هدایت و صیانت از فرزند تبیین شده است. این مطالب حاصل دومین نشست از سلسله جلسات «رابطه پدر و پسر در آیینه علم و دین» با سخنرانی حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی فاطمی‌پور، کارشناس و مشاور خانواده است که تقدیم نگاه شما مخاطبین گرامی می‌گردد.

نقش پدران در روابط دوستی پسران

در این گفت‌وگو قصد داریم درباره «نقش پدران در روابط دوستی پسران» صحبت کنیم. این بحث در سه بخش اصلی ارائه می‌شود:

1. بخش اول: سنخ‌شناسی روابط دوستی پسران (پسران با چه انگیزه‌هایی وارد دوستی می‌شوند و در چه دسته‌هایی قرار می‌گیرند؟)

2. بخش دوم: نگاه و برداشت پسران از دوستی (نوجوانان از دوستی چه درکی دارند و در آن دنبال چه چیزی هستند؟)

3. بخش سوم: نقش تبیینی و مراقبتی پدر (پدر چه اقداماتی باید انجام دهد تا فرزندش در روابط اجتماعی دچار آسیب نشود و در صورت بروز خطر، چگونه آن را برطرف و درمان کند؟)

بخش اول: سنخ‌شناسی پسران در روابط دوستی

اگر از نگاهی کلی و تحلیلی به روابط دوستی پسران بنگریم، می‌توان آن‌ها را بر اساس انگیزه‌هایشان دسته‌بندی کرد:

۱. سنخ قدرت‌گرا

این دسته از نوجوانان به‌دنبال کسب قدرت و مقبولیت‌اند و ملاک اصلی‌شان جمعیت و تعداد است. آن‌ها نگاه می‌کنند که اکثریت بچه‌های کلاس یا مدرسه چه پوشش، اخلاق یا رفتاری دارند؛ سپس برای پذیرفته‌شدن در آن جمع، رفتارهای خود را شبیه آنان می‌کنند.

نوجوانان قدرت‌گرا که معمولاً از حس ضعف در شخصیت یا کمبود اعتمادبه‌نفس رنج می‌برند، با پیوستن به گروه اکثریت، احساس قدرت و پذیرش می‌کنند. این افراد معمولاً به‌دنبال دوستانی می‌روند که محبوب، پرطرفدار و پرجمعیت‌اند و کمتر تمایل دارند با افراد گوشه‌گیر یا تنها دوست شوند.

۲. سنخ موقعیت‌گرا (منفعت‌طلب)

در این دسته، انگیزه اصلی دوستی، بهره‌مندی از موقعیت، منفعت یا امکاناتی است که دوست در اختیار دارد.برای این دسته از نوجوانان، منافع و موقعیت‌هایی که از طرف دوست عایدشان می‌شود اهمیت محوری دارد؛ یعنی انگیزه اصلی‌شان گاهی بر پایه طمع و دست‌یابی به یک امکان خاص شکل می‌گیرد. برای نمونه، نوجوانی با فرزند یکی از افراد سرشناس یا مسئول در مدرسه دوست می‌شود تا از طریق او بتواند با پدرش ارتباط بگیرد و موقعیت یا آینده شغلی خود را تأمین کند.

* انگیزه ترس و لذت

گاهی نیز انگیزه‌های دیگری مانند «ترس» (ترس از تحقیر، تمسخر یا از دست دادن شرایط موجود)، «لذت‌جویی و فریب» و یا حتی «منافع مادی و رفاهی» موجب شکل‌گیری این دوستی‌ها می‌شود؛ مثلاً چون دوستشان تمکن مالی خوبی دارد، هزینه‌های رفت‌وآمد و خوراکشان تأمین می‌شود.

ویژگی بارز سنخ موقعیت‌گرا این است که در بحران‌ها، سختی‌ها و چالش‌ها، به‌سرعت رابطه را رها می‌کنند و کنار می‌کشند؛ زیرا تعهدی به پایبندی در دوستی ندارند و تنها تا زمانی که منفعت برقرار است، همراه می‌مانند.

۳. سنخ استقلال‌طلب و هویت‌جو

با نزدیک‌شدن نوجوان به سن بلوغ و سال‌های پس از آن، میل به استقلال و هویت‌پذیری در او پررنگ‌تر می‌شود. نوجوان در این سن برای نشان دادن بزرگ‌شدن، جدایی از وابستگی محض به خانواده و اثبات استقلال فردی، اقدام به انتخاب دوست می‌کند.

آسیب و چالش اصلی در این گروه آن است که نوجوان به‌شدت تحت تأثیر دوست خود قرار می‌گیرد؛ به‌طوری‌که دوست برای او در نقش یک مشاور، راهنما و تصمیم‌ساز اصلی در زندگی ظاهر می‌شود.

۴. سنخ سطحی‌نگر و زودباور

این دسته از نوجوانان به‌شدت تحت تأثیر ظاهر، گفتار و رفتارهای بیرونی افراد قرار می‌گیرند. برای آن‌ها بسنده‌کردن به حرف‌های قشنگ، ظاهری آراسته، تمجید کلامی و دادن احساس امنیت و حمایت کلامی (مثل «من هوایت را دارم») کافی است تا اعتماد کنند.

از آنجا که این افراد سنجش عمیقی نسبت به باطن افراد ندارند، به‌راحتی فریب خوش‌بیانی یا ظاهر آراسته دیگران را می‌خورند. در متون تربیتی نیز هشدار داده شده که بسیار پیش می‌آید افرادی تحت پوشش و لباس دوستی به این نوجوانان نزدیک شده، از احساساتشان سوءاستفاده کنند و به آنان ضربه بزنند.

۵. سنخ وفادار و آرمان‌گرا

این دسته از دوستی‌ها اگرچه کمیاب‌ترند، اما بستر شکل‌گیری دوستی‌های واقعی، عمیق و پایدار هستند. در این نوع رابطه، نوجوان دوست خود را صرفاً «به‌خاطر خودش» می‌خواهد و ارزش‌هایی مانند صداقت، روراستی، یک‌رنگی ظاهر و باطن و نبودِ فریب‌کاری برایش در اولویت قرار دارد.

پدران چگونه فرزندان خود را در برابر «گرگ‌هایی در لباسِ دوست» مصون کنند؟

همان‌طور که دیدید، برخی از بچه‌ها وقتی روابط دوستی‌شان را کنار می‌گذارند، می‌گویند: «مامان، صادق نبود؛ به من خنجر زد؛ جلوی من یک‌جور برخورد می‌کند و پشت سرم حرف‌های دیگری می‌زند.» این مسائل برایشان بسیار مهم است. یعنی سنخ بچه‌هایی که وفادار و آرمان‌گرا هستند، دوستی‌هایشان پایدار است. در دوستی دنبال کسی هستند که از نظر شخصیتی و ویژگی‌های خلق‌وخویی مثل آن‌ها باشد، جنس دغدغه‌هایشان نزدیک به هم باشد، شخصیت خودشان برای دوستشان مهم باشد و پای رفاقتشان بایستند. اگر جایی اشتباه، کمک یا نقصی در آن شخصیت ببینند، یا لازم باشد به او کمک کنند، هوایش را داشته باشند.

این دسته پنجم است که در سنخ‌شناسی دوستی‌ها قرار می‌گیرد. ارتباط‌هایشان معمولاً دیر شکل می‌گیرد و به‌راحتی با هر کسی ارتباط نمی‌گیرند؛ برعکس بعضی از دسته‌های دیگر که خیلی سریع با افراد ارتباط برقرار می‌کنند و دل می‌بندند. مثلاً سطح چهارم یا سنخ چهارم، افرادی بودند که سطحی‌نگر بودند و زود هم فریب می‌خوردند؛ زود با آدم‌ها رفیق می‌شوند، زود دل می‌بندند، اما جنس دوستی‌هایشان پایدار نیست.

در سنخ پنجم، بچه‌هایی که آرمان‌گرا و وفادارند، دوستی‌های دیر، زمان‌بر و عمیق دارند؛ دیر با هم رفیق می‌شوند، دیر با هم مچ می‌شوند و به هم پیوند می‌خورند، اما جنس دوستی‌هایشان پایدار، عمیق و ماندگار است.

بخش دوم: نگاه پسران به دوستی و مسئولیت پدر

حالا که سنخ‌شناسی کردیم و گفتیم پسران در روابط دوستی‌شان به چه دسته‌ها و گروه‌هایی تقسیم می‌شوند، از اینجا به بعد می‌خواهیم تعریف پسران از دوستی و روابط دوستی را توضیح دهیم.

چرا این بخش را وارد می‌شویم؟

به جهت فهم مشترک؛ ما به‌عنوان پدر، مربی و فعال فرهنگی و تربیتی که می‌خواهیم وارد ملاک‌دادن یا جهت‌دهی به پسرها یا حتی دخترخانم‌ها در روابط دوستی‌شان بشویم، لازم است نگاه بچه‌ها را نسبت به دوست و دوستی بشناسیم.

این با دسته قبلی متفاوت است. تفاوتش هم این است که در دسته قبلی، همه بچه‌ها را جلو گذاشتیم و دسته‌بندی‌شان کردیم و گفتیم معمولاً در روابط دوستی‌شان چگونه‌اند: کدام‌شان زود ارتباط می‌گیرند، کدام‌شان دیر ارتباط می‌گیرند، کدام‌ها رفاقت‌هایشان پایدار است و کدام‌ها پایدار نیست، کدام‌ها به جذابیت ظاهری وارد دوستی می‌شوند، کدام‌ها به طمع یا ترس یا هوس وارد دوستی می‌شوند، و کدام‌ها به خاطر اینکه شخصیت‌هایشان به هم می‌خورد وارد دوستی می‌شوند. در سنخ‌شناسی، این موارد را بررسی می‌کردیم.

الان می‌خواهیم وارد نگاه نوجوان‌ها، پسرها و حتی جوان‌ها به مسئله دوستی بشویم؛ یعنی بگوییم نگاهشان چیست. دغدغه ما در این قسمت دوم و بخش دوم، فهم مشترک است. یعنی می‌خواهم پدرها، یا حتی مادرانی که صوت یا تصویر این جلسه را می‌بینند و مربیانی که از این جلسه استفاده می‌کنند، به این مسئله برسند که نوجوان یا جوان پسر، حالا با یک اشتراکاتی بین پسرها و دخترها و یک افتراقاتی، چه چیزی را در دوستی مهم می‌داند. من الان به حسب موضوع جلسه‌مان روی پسرها تمرکز کردم: پسرها در روابط دوستی و رفاقت و دوست‌یابی‌شان چه چیزی برایشان مهم است؟ پس این با مسئله قبلی متفاوت شد.

چه چیزهایی برای پسرها در دوستی مهم است؟

یک، نگاه احساسی در پسرها وجود دارد و در دخترها شدیدتر است و آن این است که دوست را به مثابه کسی می‌بینند که همدرد باشد، دغدغه‌اش با او یکی باشد، جنس مسئله‌ها یا دغدغه‌هایش یکی باشد؛ یعنی دنبال کسی است که همدرد او باشد و شبیه به او باشد. بنابراین در فهم از دوستی، دنبال پیدا کردن کسی یا شخصیت‌هایی است که مثل او باشند. برای چه؟ برای اینکه اشتراک‌ها به آدم‌ها اطمینان می‌دهد. انگیزه‌اش یک اطمینان قلبی و یک احساس امنیت است که به واسطه این دوستی برایش ایجاد می‌شود. این یک نیاز روانی و زیستی در همه آدم‌هاست که دوست دارند با کسانی که مشابه خودشان‌اند ارتباط برقرار کنند، دوستی داشته باشند و حرف بزنند. ما همه نیاز به گفتگو، نیاز به انس و نیاز به تعریف کردن برخی از اتفاق‌های زندگی‌مان داریم. این بچه‌ها یا این نگاه نسبت به دوستی، هویت او را امتداد هویت خودش می‌داند، آبروی او را آبروی خودش می‌داند؛ پس دوستی را به مثابه همدردی نگاه می‌کند.

نگاه دوم این است که دوستی را به‌عنوان رفع تنهایی و پناهی در برابر تنهایی‌ها و فرار از تنهایی می‌دانند. سخته برای آدم‌ها تنها بودن؛ بنابراین آدم‌ها وقتی احساس تنهایی می‌کنند نیاز دارند به همدم، به کسی که حمایتشان کند و به کسی که بتوانند با او تعامل داشته باشند. این دسته از آدم‌ها یا این نوع نگاه در دوستی، دوستی را کسی می‌داند که او را از تنهایی‌ها، غربت و بی‌کسی نجات می‌دهد؛ پس دوستی یعنی رفع تنهایی.

اگر پدر این نگاه‌ها را بداند، این دفعه می‌تواند درک متقابل و فهم متقابل نسبت به پسرش پیدا کند. چون بعضی وقت‌ها نگاه ما به دوستی چیز دیگری است: ما دوست را کسی می‌دانیم که مقرب انسان به خدا باشد، کسی که رشددهنده انسان‌ها باشد. خب این نگاه ماست؛ آیا نوجوان ما هم این‌گونه نگاه می‌کند؟ خیر. در این قسمت دوم دارم می‌گویم نوجوان چگونه نگاه می‌کند.

نگاه سوم: نگاه ابزاری و منفعت‌طلبانه

نگاه سوم، نگاه ابزاری و منفعت‌طلبی است. بچه‌ها در دوستی‌ها دنبال این نیستند که کسی یادآور خدا در لحظه‌لحظه زندگی‌شان باشد، یا لزوماً کسی باشد که تذکردهنده خطاها و اشتباهاتش باشد. نگاهشان ابزاری و منفعت‌طلبانه است: او چه کمکی می‌تواند به من بکند و من چه کمکی می‌توانم به او بکنم؟ درسش خوب است و به درد شب امتحان می‌خوریم؛ پایه است و جاهایی که می‌خواهم بروم همراهم است؛ رفیقم خوب حرف می‌زند؛ جایی لازم باشد از من دفاع می‌کند.

نگاه چهارم، دوستی ابزاری برای استقلال‌طلبی

نگاه دیگری که در دوستی وجود دارد و درکشان از دوستی است، این است که دوستی ابزاری برای استقلال‌طلبی است؛ یعنی دوستی به من کمک می‌کند رفاقت برقرار کردن با افراد متعدد به من کمک می‌کند مستقل باشم و محتاج خانواده نباشم. حالا ما به‌عنوان والدین گاهی می‌خواهیم او را وابسته به خانواده بار بیاوریم یا در مقابل دوستی‌هایش مقاومت کنیم، در حالی که دقیقاً نقطه مقابل ماست. او برای اینکه از ما جدا شود و فاصله بگیرد، سراغ دوستانش می‌رود؛ چون چقدر تنهایی می‌تواند برود بیرون و چقدر تنها می‌تواند باشد؟ اگر تنها باشد، همیشه در خانه است. دیدید پدر و مادرها گلایه می‌کنند و می‌گویند: «بچه ما دوست ندارد، رفیق صمیمی ندارد، اکثراً در خانه است، اکثراً پای گوشی است، اکثراً خوابیده.» خب چرا؟ چون دوستی ندارد؛ و دوستی که ندارد، وابستگی‌اش به محیط خانواده، اعضای خانواده و پدر و مادر زیاد می‌شود. بچه‌ها برای اینکه از این فضا بیرون بیایند، بتوانند خودشان را ثابت کنند و توانمندی‌شان را نشان دهند و از فضای خانواده مستقل شوند، سمت دوستی می‌روند. یعنی نگاهشان به دوستی ابزاری است؛ فضایی که می‌تواند بلوغ، استقلال و روی پای خود ایستادنش را ثابت کند و به بقیه نشان بدهد.

بخش سوم: نقش پدر در مدیریت دوست‌یابی پسر

حالا که در مورد فضای دوستی و نگاه بچه‌ها نسبت به دوست و دوست‌یابی حرف زدیم و توضیح دادیم چه دسته‌ها یا گروه‌هایی به چند سنخ تبدیل می‌شوند، می‌توانیم وارد قسمت دوم بشویم که قسمت کاربردی و ادامه گفتگوی ماست.

با توجه به این حرف‌ها، دلالتش در رفتارهای پدر چیست؟ پدر چه کارهایی باید بکند، چه رفتارها و برخوردهایی باید داشته باشد و چگونه به پسرش کمک کند که درگیر دوست ناباب نشود؟ یکی از مسئله‌های پرتکرار و خیلی سؤال‌شده این است که «ما پسرمون وارد رفاقت و دوستی با کسی شده که اهل سیگار است»، «وارد دوستی با کسی شده که خودش توزیع‌کننده فیلم‌های نابجاست»، «وارد دوستی با کسی شده که پول حلال و حرام برایش مهم نیست» و مسئله‌های دیگر. اینجا پدر چه کار باید بکند، هم قبل از اینکه وارد این نوع دوستی‌ها بشود و هم بعد از اینکه وارد شد؟

پس ما از اینجا به بعد و در بخش دوم گفتگو می‌خواهیم در مورد این صحبت کنیم که پدر چگونه می‌تواند پسرش را در مقابل خطرات بیرونی و آسیب‌های دوستان ناباب حفظ کند و به او کمک کند؟

تأکیدم و نکته‌هایی که در این بخش ارائه می‌دهم، برگرفته از داستان حضرت یعقوب و حضرت یوسف و همچنین برگرفته از نکات حضرت لقمان حکیم به فرزندش است؛ الهام‌گرفته از این دو داستان قرآنی. می‌خواهم اشاره‌هایی بکنم و به راهکارهایی بپردازم که پدران عزیز می‌توانند آن‌ها را اجرا کنند و به اصطلاح مدیریت غیرمستقیم، جهت‌دهی درست و مواجهه تربیتی صحیح نسبت به مسئله دوست‌یابی و روابط دوستی پسرانشان داشته باشند.

راهکار اول: ایجاد رابطه صمیمی و گفتگوی دوستانه

اولین راهکاری که می‌خواهم به آن اشاره کنم، این است که پیش‌شرط گفتگو، پیش‌شرط پذیرش حرف پدر و پیش‌شرط اثرگذاری بقیه کارهایی که پدر می‌خواهد انجام دهد، ایجاد یک رابطه صمیمی و گفتگوی دوستانه، متقابل و دوطرفه بین پدر و پسرش است.

طبیعتاً اینجا در مورد این حرف می‌زنیم که پدر باید جایگاه داشته باشد در ذهن پسر. بعضی وقت‌ها پدرها این جایگاه را خراب کرده‌اند؛ یا به واسطه اینکه خودشان گفته‌اند «ما آدم موفقی در زندگی نیستیم»، یا به حسب گلایه‌ها، شکایت‌ها و ناراحتی‌های بسیاری که در خانه انجام داده‌اند، یا به دلیل اختلاف‌هایی که با همسرشان داشته‌اند، یا به هر دلیل دیگری. پدر الان جایگاه ویژه و خاصی برای پسر ندارد. اگر داشته باشد، که این اتفاق مثبت افتاده و درست است و می‌توانیم وارد گفتگوی صمیمی و راهکارهای بعدی شویم. اما اگر این اتفاق نیفتاده و پدر الان به‌عنوان یک شخصیت موفق نزد پسر نیست، اینجا چه کاری باید انجام دهد؟

ظرافت در گفتگو و صدا زدن پسر با القاب خاص

اولین کار این است: ظرافت در گفتگو و صدا زدن پسر با القاب خاص. وقتی پسر پدرش را موفق نداند، در نوع گفتگو هم خیلی محترمانه با پدرش صحبت نمی‌کند؛ مثلاً تعبیر «پدر جان»، «بابا جان» و حتی الفاظ و القاب و عناوینی که خیلی محترمانه باشد را استفاده نمی‌کند، یا با اسم کوچک پدرش را صدا می‌زند، یا از القابی مثل «تو» ممکن است استفاده کند. خلاصه، برخورد پسر با پدر گاهی محترمانه نیست.

اینجا پدر باید چه کار کند؟ باید بیاید این خلأ و این شکاف عاطفی را که بین او و پسرش ایجاد شده از بین ببرد. شما تعابیر قرآنی را ببینید؛ نسبت به فرزند چگونه برخورد می‌کند؟ مثلاً در تعابیر قرآن می‌بینید «یا بُنَیَّ»؛ «پسران عزیزم»، «میوه دلم». اینجا پیشنهاد می‌کنم که حتماً پدرها و مادرها کتاب «نامه‌های بلوغ» را حداقل چند خط اول هر نامه را بخوانند و ببینند این اندیشمند تربیتی، استاد صفایی حائری، نسبت به فرزندانش چگونه خطاب می‌کند؛ چقدر خطاب‌ها لطیف است.

پس ما اینجا باید چه کار کنیم؟

باید بیایم این تضاد رفتاری را که ممکن است ایجاد کنیم، بین رفتار پدر و رفتار پسر: پسر از یک طرف با بی‌احترامی و بد برخورد کردن با پدر مواجه می‌شود، پدر از یک طرف با رفتاری عاطفی، محبت، القاب و عناوین ظریف و لطیف و مودبانه و محترمانه با پسرش مواجه می‌شود؛ «یا بُنَیَّ» را به کار می‌برد که تعبیر قرآنی است. حالا لازم نیست ما بگوییم «یا بُنَیَّ»؛ تعبیر «پسرم»، «عزیزم»، «محمد جان»، «تو ثمر زندگی من هستی» یا الفاظ و عناوین دیگر. اینجا یک شوکی برای پسر ایجاد می‌کند و گارد دفاعی‌اش را می‌شکند. یعنی این کار نشان می‌دهد که پدر به دنبال رابطه و تعامل و صحبت با اوست، نه به دنبال تقابل؛ رابطه است، نه تقابل؛ دوستی است، نه جنگ.

پس اولین کاری که کمک می‌کند گارد دفاعی پسرمون را بشکنیم، القاب خاص، ظرافت در کلام و نوع صدا زدن است. این کمک می‌کند چرخه‌ای که در آن پسر پدر را تحقیر می‌کند، شکسته شود و جایی متوقف شود؛ با تضاد رفتاری که پدر ایجاد می‌کند: پسر یک‌جور برخورد می‌کند، پدر گونه‌ای دیگر. این یکی از کارهایی است که برای ایجاد رابطه عاطفی و صمیمانه می‌تواند انجام دهد.

ظرافت در مدیریت واکنش‌ها

کار دیگری که پدر می‌تواند انجام دهد، ظرافت در مدیریت واکنش‌هایش است. ما می‌گوییم اگر پسر شروع کرد به توهین کردن و بد برخورد کردن، تعبیر قرآن چیست؟ «حتی اگر پدر و مادر شما سن و سالی ازشان گذشته و پیر شده‌اند»، آنجا حتی کوچک‌ترین توهین‌ها و تحقیرها؛ حتی «اف» هم اجازه نداری به او بگویی. به پدر و مادر اجازه نداری «اف» بگویی. این دستور برای پسر است، برای دختر است، برای فرزندان است.

اما گاهی اوقات بچه‌ها برخورد نامناسبی دارند؛ از «اف» که هیچی، کلی جلوتر هم می‌روند. اینجا رفتار ما چگونه باید باشد؟ اگر پسر با بی‌احترامی و تحقیر با پدر برخورد می‌کند، از در می‌آید و شروع می‌کند به غر زدن و گلایه کردن که همه بچه‌ها موتور دارند «تو برای من موتور نمی‌خری»؛ با همین تعبیر «تو برای من موتور نمی‌خری»، «این زندگیه برای من ساخت»، «ای کاش اصلاً من تو این خونه به دنیا نیومده بودم»، «ای کاش شما پدر و مادر من نبودید». ممکن است پسر شروع کند با بی‌ادبی صحبت کردن.

اینجا پدر باید چه کار کند؟ سکوت کند؟

ما می‌گوییم خیر.

آیا پدر باید ناراحت شود و نشان دهد که ناراحت شده؟ باز هم خیر.

آیا پدر باید قهر کند و برود؟ باز هم خیر.

آیا پدر باید جواب بدهد و مقابله کند تا بچه گستاخ‌تر و پرروتر نشود؟ باز هم می‌گوییم خیر.

پس نگاه کنید، ما در چرخه‌ای قرار گرفتیم که پدر نباید سکوت کند، نباید قهر کند، نباید نشان دهد ناراحت است، نباید مقابله‌به‌مثل کند. پس چه کار کند؟ هر کدام از این‌ها را پدر انجام دهد، نشان داده که من از برخورد بد تو و از حرف‌های تو ناراحت شدم و به هم ریختم. خود این به‌هم‌ریختگی، نشان کوچکی و عدم موفقیت پدر در زندگی و در تعامل است.

اینجا باید چه کار کند؟ ما می‌گوییم اینجا پدر نباید برخورد منفعلانه داشته باشد، باید برخورد فعالانه داشته باشد. برخورد فعالانه‌اش چیست؟ «قول کریم». ما در تعابیر قرآنی «قول کریم» را به چه معنا می‌بینید؟ به معنای سخن بزرگوارانه، سخن سنجیده، بدون غلظت، بدون فریاد زدن و اخم کردن.

امام حسن مجتبی علیه‌السلام، جان همه ما فدایشان مرد شامی آمد و شروع کرد به توهین کردن، تحقیر کردن و بد برخورد کردن. امام اصلاً سکوت نکردند، نشان ندادند ناراحت‌اند، جا نگذاشتند بروند، مقابله‌به‌مثل نکردند؛ حضرت با یک لبخند و برخورد لطیفی شروع کردند به سؤال کردن: «گرسنه‌ای؟ جا نداری؟ غریبی؟ تشنه‌ای؟ بیا بریم خونه ما.»

قول کریم و مدیریت فعالانه واکنش

حضرت با «قول لین»، «قول لطیف» و «قول کریم» یعنی سخن بزرگوارانه و سنجیده، بدون غلظت، بدون اخم، بدون ناراحتی و بدون تندی با او حرف زدند.

پس این ظرافت در برخورد و این‌گونه مدیریت واکنش به احساسات و تحریکی که توسط پسر انجام شده، خودش چه چیزی است؟ تذکردهنده است. چون اگر قهر کند یا سکوت کند، این تنبیه است. ما می‌خواهیم بگوییم پدر آنجا بچه‌اش را تنبیه نکند؛ با آرامش و متانت با فرزندش و پسرش مواجه شود و به‌صورت عملی به پسرش نشان دهد که رفتار من و برخورد من وابسته به تأیید یا رد تو نیست؛ وابسته به این نیست که تو وقتی چند حرف نادرست و ناسزا بار من کنی، من به هم می‌ریزم. من شخصیتم بزرگ‌تر از این حرف‌هاست. پدر باید این را نشان دهد که من آن‌قدر بزرگ شده‌ام که شخصیتم تابع حرف‌های تو نیست؛ پس با بی‌احترامی تو کوچک نمی‌شوم.

پدران چگونه فرزندان خود را در برابر «گرگ‌هایی در لباسِ دوست» مصون کنند؟

نکته دیگر: ظرافت در مشورت‌خواستن از پسر

نکته دیگری در ایجاد رابطه صمیمی، برگرفته از آیه ۱۰۲ سوره مبارکه صافات است. خداوند می‌فرماید: «فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قَالَ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَرَی فِی الْمَنَامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَیٰ»

«پس هنگامی که با او به سعی و تلاش رسید، گفت: ای پسرک من، من در خواب می‌بینم که تو را ذبح می‌کنم؛ پس نظر تو چیست؟»

اینجا حضرت ابراهیم با وجود مقام پیامبری و با اینکه خدا به او الهام کرده، از حضرت اسماعیل سؤال می‌کند: «نظر تو چیست؟» یعنی می‌خواهم بگویم ظرافت در مشورت‌خواستن، این حس ارزشمندی را به بچه‌ها منتقل می‌کند و حس بزرگی منتقل می‌کند.

یکی از دلایلی که نوجوان‌ها به سمت بی‌احترامی به والدینشان می‌روند، به سمت برخوردهای تند و به سمت [برخورد با والدین می‌روند، همین است که احساس ارزشمندی و بزرگی نمی‌کنند] این حس ارزشمندی به بچه‌ها منتقل می‌کند، حس بزرگی منتقل می‌کند. یکی از دلایلی که نوجوان‌ها به سمت بی‌احترامی به والدینشان می‌روند، به سمت برخوردهای تند با والدینشان می‌روند، حس نادیده‌انگاری است؛ یعنی احساس می‌کنند پدر و مادرشان آن‌ها را نمی‌بینند و به آن‌ها اعتنا نمی‌کنند.

پدر چگونه می‌تواند این را حل کند و برطرف کند؟ با مشورت‌خواستن. دستور خدا آمده برای پیامبر خدا؛ حضرت ابراهیم، حضرت اسماعیل را هم شریک می‌کند و از او نظر می‌پرسد. این ظرافت مهمی است.

البته خیلی مهم است که ما ببینیم کجا، در چه موقعیتی و چگونه از بچه‌هایمان مشورت بگیریم. حتماً در مسائلی که مرتبط با خود اوست باید از او مشورت گرفت: می‌خواهیم تصمیمی در مورد او بگیریم، می‌خواهیم چیزی برای او تهیه کنیم. یا در تصمیم‌هایی که گروهی و مرتبط با کل خانواده است. یعنی حداقل من الان دو موقعیت را معرفی می‌کنم که حتماً پدر باید در آن‌ها ظرافت در مشورت‌گرفتن از پسر داشته باشد:

۱. جایی که مسئله مرتبط با خود پسر است؛

۲. جاهایی که مرتبط با جمع خانواده و مسئله خانوادگی است.

حتماً در این دو جا باید مشورت بگیرد. حضرت ابراهیم مشورت گرفت. این مشورت‌گرفتن حس ارزشمندی می‌دهد، حس احترام می‌دهد، حس دیده‌شدن می‌دهد. بچه‌ها اگر از سر لجبازی بیفتند، مخصوصاً پسرها، خیلی بد برخورد می‌کنند، خیلی بی‌احترامی ممکن است بکنند، حیاها شکسته می‌شود، قبح‌ها می‌ریزد. پدر می‌تواند با مشورت‌گرفتن، این حرمت را نگه دارد و جایگاه بالای خودش را هم حفظ کند.

راهکار دوم: آموزش طبقه‌بندی اطلاعات

اما بعد از ایجاد رابطه صمیمی و دوستانه، برویم سراغ راهکار دوم که آموزش طبقه‌بندی بندی اطلاعات است.

راهکار دوم، آموزش طبقه‌بندی اطلاعات است. ما باید طبقه‌بندی اطلاعات را به بچه‌ها یاد بدهیم؛ یعنی به بچه‌ها توضیح بدهیم، برایشان نشان بدهیم و با نکته‌هایی که الان می‌گویم، این را در بچه‌ها تثبیت کنیم که:

· یک سری حرف‌ها راز است؛

· یک سری حرف‌ها محرمانه است؛

· یک سری حرف‌ها نباید بیرون از خانه برود؛

· یک سری حرف‌ها هم عمومی است و می‌شود گفت.

اهمیت آموزش طبقه‌بندی اطلاعات: درس از داستان حضرت یعقوب

کلیت این مسئله را نگاه کنید؛ خداوند متعال در قرآن تعریف می‌کند و در داستان حضرت یعقوب به حضرت یوسف، بعد از آن خوابی که حضرت یوسف می‌بیند، حضرت یعقوب چه می‌فرماید؟ می‌فرماید: «خوابت را برای برادرانت بازگو نکن.»

یعنی یک سری از اتفاق‌ها اصلاً عمومی هم ممکن است باشد، مسئله خیلی شخصی هم ممکن است نباشد، مسئله‌ای نباشد که آبروی کسی بخواهد برود، ولی نباید به بقیه گفت. اینجا چرا حضرت یعقوب به حضرت یوسف می‌گوید خوابت را تعریف نکن؟ چون زمینه توطئه می‌شود، زمینه حسادت برادران حضرت یوسف می‌شود.

پس ما چه درسی را می‌خواهیم برای فرزندمان جا بیندازیم؟ اینکه یک سری اسرار، اسرار خانوادگی است؛ رازهای خانوادگی و رازهای شخصی توست که اگر به دوستانت بازگو کردی، وسیله‌ای می‌شود برای سرکوب تو، وسیله‌ای می‌شود برای سوءاستفاده از تو، برای به بیگاری گرفتن تو. بعضی از فضایل، بعضی از اتفاقات مثبت، بعضی از خوشی‌هایی که در خانواده‌مان شکل می‌گیرد، یا بعضی از اتفاقات ناگوار، استعدادهای خاصی که بچه‌هایمان دارند، این‌ها را نباید در جمع دوستان گفت. چرا؟ چون زمینه حسادت دیگران را فراهم می‌کند.

این یک وظیفه تربیتی است که پدران باید بعضی از استعدادهای خاص فرزندانشان را کتمان کنند؛ در فضای جمع، بعضی‌هایشان را هم بگویند، ولی آن چیزهایی که خیلی خاص می‌شود و زمینه حسادت را فراهم می‌کند ملاکش زمینه حسادت و زمینه توطئه است اگر جایی به این سمت می‌رود، باید حفظ کرد و اجازه نداد بازگو شود. این مسئله هم مسئله مهمی است که می‌خواهم مقداری به آن توجه شود.

راهکار سوم: پذیرش استقلال‌طلبی نوجوان همراه با نظارت غیرمستقیم

یعنی نکته سومی که پدرها باید در دوستی و دوست‌یابی پسرانشان به آن توجه کنند. نکته سوم، بحث استقلال است.

هرچه پسرها به سن نوجوانی نزدیک‌تر می‌شوند، میزان استقلال‌طلبی‌شان بیشتر می‌شود. در کودکی هم هست؛ شما بچه چهار پنج ساله هم می‌بینید که دوست دارد مستقل باشد و مصداق‌هایش متعدد است و می‌شود در موردش گفتگو کرد. اما هرچه به سن نوجوانی نزدیک‌تر می‌شود، استقلال‌طلبی بیشتر می‌شود.

پدر می‌تواند مواجهه‌اش این باشد که استقلال ندهد و استقلال فرزندش را سرکوب کند؛ یا می‌تواند استقلال بدهد، ولی همراه با نظارت غیرمستقیم. من می‌خواهم بگویم پدر اگر احساس استقلال بچه‌اش را محترم نشمرد و به او استقلال ندهد، این باعث می‌شود فرزندش طغیان کند، لجبازی کند و علیه او بشورد.

پس پدر باید چه کار کند؟ باید احساس استقلال بچه را جدی بگیرد، به او حس مستقل بودن بدهد، ولی نظارت دورادور و غیرمستقیمش را هم داشته باشد. پدر اگر بخواهد محافظه‌کار باشد، فرزندش را به لجبازی و طغیان می‌کشاند.

حضرت یعقوب علیه‌السلام با وجود نگرانی شدید و دلهره‌ای که نسبت به آینده، عاقبت و سرانجام حضرت یوسف داشت، دلهره‌ای از این که نکند یوسف را گرگ بخورد و گرگ نماد یک شیطان بیرونی و یک خطر بیرونی است، یعنی تعمیمش و عمومیت‌بخشی‌اش به دوره امروز این است که همه ما می‌ترسیم بچه‌هایمان دچار آسیب‌هایی شوند، آفت‌هایی شوند: مواد مخدر، همجنس‌بازی، موسیقی، الگوهای نامناسب و مسئله‌های این‌چنینی که این‌ها همه گرگ زمان‌اند؛ گرگ‌هایی که حضرت یعقوب از آن‌ها می‌ترسید.

حضرت یعقوب (ع) با وجود نگرانی شدید و احساس خطری که نسبت به گرگ دارد، یوسف را همراه برادرانش می‌فرستد. چرا؟ تا یوسف کم‌کم احساس استقلال پیدا کند و بتواند روی پای خودش بایستد، و آن بچه‌ها برادران یوسف، هم احساس وابستگی نکنند. این جدایی تدریجی از حمایت‌های پدر، حتی به قیمت اینکه بعضی از مشکلات و آسیب‌ها را بچه‌هایمان ببینند ولی آسیب‌های مدیریت‌شده و کنترل‌شده چیز مناسبی است. نباید بچه‌ها را عزیزدردانه تربیت کرد؛ نباید بچه‌ها را بیگانه با اتفاقات، مشکلات و چالش‌های زندگی بزرگ کرد. اگر این‌طور باشد، شکنندگی‌شان بالا می‌رود. بنابراین باید همراه با نظارت، استقلالشان را تقویت کرد.

راهکار چهارم: برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت و تفریح حلال

نکته چهارم: یکی از نیازهایی که نوجوان‌ها، پسرها و حتی دخترها دارند، نیاز طبیعی به تفریح، خوش‌گذرانی، لذت و بازی است. می‌خواهم بگویم نکته چهارم و راهکار چهارم، برنامه‌ریزی پدران برای پر کردن اوقات فراغت، تفریح و لذت‌های حلال پسرانشان است.

اگر این بخش را جزئی از برنامه‌های زندگی‌مان برای بچه‌ها نبینیم، بیرون می‌رود و آن را پر می‌کند: سینما می‌رود و پر می‌کند، گیم‌نت می‌رود و پر می‌کند، و کارهای دیگری ممکن است انجام دهد. اینجا شما می‌گویید حتی اگر سینما هم بخواهیم برویم، بچه‌مان نمی‌آید؛ گیم‌نت هم بخواهیم با او برویم، نمی‌آید. می‌گویم برگردید به راهکار اول. یادتان هست؟ گفتم پیش‌شرط گفتگو و پذیرش، ایجاد رابطه صمیمی و محترمانه است. آنجا باید آن چرخه تحقیر و چرخه تکرار نادرست را شکست. برگردید به آن بخش از راهکارها.

اما اینجا، اگر آن مقدمات انجام شده باشد، وقتی پدر برای اوقات فراغت بچه‌اش، تفریح سالم پسرش و لذت و خوش‌گذرونی پسرش برنامه‌ریزی می‌کند، با او سینما هم می‌رود، با او گیم‌نت هم می‌رود، با او در خانه هم می‌نشیند و پلی‌استیشن بازی می‌کند، حاضر است با او اردو، تفریح و سفر هم برود. اصلاً بچه‌ها این‌ها را دوست دارند، به شرطی که خودمان خرابش نکنیم.

تأکید بر نیاز به تفریح: مدل ارضای نیاز، نه حذف آن

پس شما به‌عنوان یک پدر و به‌عنوان مربی، اگر برای تفریح، خوش‌گذرانی و لذت حلال بچه‌ها برنامه‌ریزی داشته باشید، این قسمت را دست می‌گیرید و مدیریت می‌کنید. اگر برنامه‌ای برایش نداشته باشید، دیگران این کار را می‌کنند. این یک نیاز است و این نیاز کنار نمی‌رود. دقت کنید: نیاز حذف نمی‌شود، مدل ارضای نیاز جابه‌جا می‌شود. اگر شما درست ارضا کردید، این نیاز جور دیگری نمی‌رود ارضا شود. اگر صحیح و حلال به این نیاز توجه کردید، نمی‌رود با حرام پرش کند.

پدران چگونه فرزندان خود را در برابر «گرگ‌هایی در لباسِ دوست» مصون کنند؟

پس ما باید این را ببینیم. گاهی اوقات بعضی از پدرها اصلاً به این بخش توجه ندارند، اصلاً برای این بخش برنامه‌ریزی نمی‌کنند، اصلاً این بخش را قبول ندارند. این نیاز طبیعی آدم‌هاست. شما در داستان حضرت یوسف می‌بینید که برادران آمدند و از نیاز بچه کوچک‌تر، پسر حضرت یعقوب برای حضرت یعقوب گفتند: «یَرْتَعْ وَیَلْعَبْ»؛ بیاید بازی کند، بدو بدو کند، خوش بگذراند، بیاید در طبیعت. یعنی دارد یک نیازی را به ما نشان می‌دهد که پسرها، آقایان، خانم‌ها، دخترها، کوچک و بزرگ یک نیاز دارند و «وَاللَّهُ» به این نیازش توجه کنیم و برایش برنامه‌ریزی و مدیریت کنیم.

پدر باید هم برنامه تفریحی با پسرش بچیند و هم اجازه برنامه‌های تفریحی با دوستانش را به پسرش بدهد، اما با نظارت و با شرط‌گذاری.

حضرت یعقوب شرط گذاشت: «شما نگهبانش هستید؟ محافظش هستید، حواستان بهش هست.» یک عهد و تعهد از آن‌ها گرفت. آن‌ها گفتند: «آره، خیالت راحت، ما مواظبش هستیم، نمی‌گذاریم گرگ او را بخورد.»

پس پدر بزرگوار نباید منع کند؛ نه تفریح و خوش‌گذرانی را. هم خودش باید برنامه داشته باشد و هم این را قبول داشته باشد. اصلاً یکی از دلایلی که ما مقبولیت‌مان را از دست می‌دهیم، این است که ممانعت‌هایمان زیاد است، شرط‌گذاشتن‌مان زیاد است، مخالفت‌کردن‌مان زیاد است، نهی‌کردن‌مان زیاد است. نه، اجازه بده: «تو سر می‌تونی بری تفریح با دوستانت، ولی نگاه کن، تفریحت این نکته را داشته باشد.» ما مخالفت سخت می‌کنیم، بعد بچه می‌رود و دیگر به شرط‌های ما هم توجه نمی‌کند و دیگر بقیه حرف‌ها را هم اصلاً نمی‌توانیم بزنیم. نه، اجازه بده، ولی شرط را هم بگذار؛ یک شرط هم بگذار. شرط را هم با «قول لین»، «قول کریم» و سنجیده توضیح بده.پس تفریح نیاز است و باید برایش برنامه‌ریزی کرد.

راهکار پنجم: هوشیاری و آگاهی‌بخشی نسبت به فریب‌ها و توطئه‌های دوستان

راهکار پنجم و کار پنجمی که پدرها باید انجام بدهند، هوشیاری و دقت‌دادن بچه‌ها به فریب‌ها و توطئه‌هایی است که ممکن است دوستانشان برایشان داشته باشند؛ یعنی حسن ظن بی‌دلیل نداشتن، و ایجاد تیزی، زیرکی و زرنگی در بچه‌ها.

پدر باید این را در ذهن و الگوریتم ذهنی بچه‌اش ایجاد کند که بعضی وقت‌ها دوستان اصرار می‌کنند: «إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ» ما نگهبانش هستیم. برای اینکه یک نقشه و توطئه‌ای دارند. اگر دوستانت روی یک چیزی اصرار کردند، تو باید یک‌کم حواست را بیشتر جمع کنی. اصلاً اصرارها گاهی اوقات باید خیلی مورد توجه قرار بگیرند.

آن‌ها چه گفتند؟ در آیه ۱۲ سوره مبارکه یوسف: «أَرْسِلْهُ مَعَنَا»؛ «او را با ما بفرست»؛ «غَدًا یَرْتَعْ وَیَلْعَبْ»؛ «فردا بیاید در دشت و صحرا بگردد و بازی کند»؛ «وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»؛ «ما حافظ و نگهبانش می‌شویم، خیالت راحت پدر جان.»

نوجوان، پسر یا دختر، باید این حساسیت‌ها را از پدر دریافت کند تا با زیرکی مواجه شود. پدر هم باید با زیرکی این مسئله را در ذهن بچه‌اش جا بیندازد؛ نه اینکه بنشیند و برایش توضیح بدهد، چون بچه‌ها از امر و نهی مستقیم و نصیحت مستقیم فراری‌اند.

حضرت یعقوب چه کار کرد؟ به جای اینکه مستقیم بگوید «بابا می‌روید پسر من را می‌بینید گرگ بخورد، یک بلایی سرش می‌آورید» به جای این جمله‌های مستقیم و «نه، اجازه نمی‌دهم» چه کار کرد؟ به جای اینکه حسادت بچه‌های دیگر را فعال کند و آن‌ها را مقابل خودش قرار دهد، آمد از نگرانی‌اش حرف زد: «من نگرانم، نکند گرگ بیاید یوسف را بخورد، نکند شما مشغول بازی بشوید و غفلت کنید و حواستان به یوسف نباشد.» می‌خواست چه کار کند؟ می‌خواست لجاجت بچه‌ها را فعال نکند، می‌خواست گارد دفاعی برادران یوسف را فعال نکند که این‌ها به مقابله وایستند. پس چه کار کرد؟

آمد غیرمستقیم حرفش را زد، با یک توجه و با زیرکی حرفش را مطرح کرد.

من می‌خواهم اینجا مقداری در این مسئله حرف بزنیم که چگونه ما بچه‌هایمان را نسبت به فریب‌هایی که ممکن است از دوستانشان ببینند، سوءاستفاده‌هایی که ممکن است از دوستانشان بشوند و توطئه‌هایی که ممکن است دوستانشان برای بچه‌ها و این پسر و این خانواده داشته باشند، چگونه متوجه کنیم و چگونه آگاهشان کنیم؟

اولین نکته: دشمن در لباس دشمنی وارد نمی‌شود

اولین نکته ذیل این بحث و ذیل این راهکار این است که هیچ‌وقت دشمن در لباس دشمنی وارد نمی‌شود؛ همیشه دشمن در لباس دوست و در لباس دلسوزی وارد می‌شود. اگر ضربه مهلکی آدم بخورد، اگر آسیبی ببیند، اگر خطری متوجهش شود، به دلیل این است که فکر نمی‌کرده این آدم بهش ضربه بزند؛ فکر نمی‌کرده این آدم بخواهد آسیب و خطری برایش داشته باشد.

شما در این جریانات تاریخی می‌بینید که اگر کسی می‌خواهد آسیبی بزند، از در دوستی وارد می‌شود. آمده تحت عنوان کمک: «ما می‌خواهیم کمک‌های بشردوستانه داشته باشیم.» آمده تحت عنوان تفریح سالم: «خب، بچه‌های شما مشغولیت ندارند، بیکارند، من برایشان تفریح سالم ایجاد می‌کنم.» بعد تفریح سالمش چیست؟ بازی‌های پرآسیب رایانه‌ای و اینترنتی. تفریح سالمش چیست؟ خوش‌گذرانی و پارتی‌های نامناسب. تفریح سالمش چیست؟ «من می‌خواهم حمایت کنم از حقوق شما.» یعنی شعارها را نگاه کنید؛ شعارهای به‌ظاهر زیبا برای فریب‌دادن.

پس پدر می‌خواهد چه کار کند؟ می‌خواهد نشان بدهد که هر کسی در لباس دوست ظاهر شد، دوست تو نیست. تو باید اول از علامت‌ها، نمودها و نشانه‌ها تشخیص بدهی که این کسی که از سر دلسوزی با تو وارد می‌شود، آیا واقعاً دوستت است؟ این نیاز به آزمون دارد، نیاز به آزمایش دارد.

حکمت تأکید دین بر آزمودن دوستان

چرا این‌قدر در مفاهیم دینی ما تأکید شده روی اینکه دوستانتان را بیازمایید؟ یکی از حکمت‌هایش این است که ببینید واقعاً دوست شماست یا نه؛ دلسوزی‌اش واقعی است یا نه. پس اینجا نیاز به سنجش است.

پس پسرم، هر کسی که در لباس دوستی آمد، دوست نیست. گاهی اوقات این لباس، فریب است؛ گاهی اوقات پنهان‌کردن خودش است برای اینکه تو را غافلگیر کند؛ خنجری را پشت پنهان می‌کند تا در بزنگاه، در جای خودش، از اصل غفلت استفاده کند و تو را فریب بدهد، تو را آسیب بزند و تو را به خطر بیندازد.

نکته دوم: تکنیک‌های فریب، سؤال‌ها و جمله‌های تحریک‌آمیز

دومین نکته ذیل این مسئله این است که پدر چگونه می‌تواند زیرکی و زرنگی را در پسرش ایجاد کند نسبت به توطئه‌ها و فریب‌هایی که کسانی که می‌خواهند آدم را فریب بدهند و توطئه‌ای علیه آدم‌ها دارند، به کار می‌برند.

معمولاً این آدم‌ها از یک سؤال‌ها یا یک جمله‌هایی استفاده می‌کنند. برادران حضرت یوسف چه کار کردند؟ به حضرت یعقوب گفتند: «چرا ما را امین نمی‌دانی؟» می‌خواهد شما را در یک بن‌بست قرار بدهد. گفتند: «چرا به خیرخواهی ما شک داری؟ چرا به پسرانت اعتماد نداری؟»

پسرم، اگر کسی آمد و گفت «به من اعتماد کن، بیا، تو چرا به ما اعتماد نداری، بیا بریم با هم این کار را بکنیم، من می‌دانم خیلی نفع تو در آن است» — این‌ها جمله‌های ترسناکی است. یعنی این روش که تحریک روانی در آن هست و می‌خواهد گارد دفاعی، سپر دفاعی و سپر تقابلی شما را بشکند، خطرناک است. معمولاً وقتی یک دوستی این‌جوری می‌گوید که «به من اعتماد کن، آسیب نمی‌بینیم، ضربه نمی‌بینیم، بیا بریم، پای من، به حساب من» این‌ها خطرناک است. اصلاً آدم‌ها گاهی این کار را انجام می‌دهند برای اینکه شما فکر نکنید در فضای احساسی تصمیم می‌گیری.

یعنی پسرم، هر جا جمله‌ای شنیدی مثل «تو به ما اعتماد نداری»، «ما همه مثل همیم»، «ببین این همه افراد آمدند دارند این کار را انجام می‌دهند»، یادت هست شرکت‌های هرمی وقتی می‌خواستند آدم‌ها را فریب بدهند چگونه عمل می‌کردند؟ تعداد زیاد را نشان می‌دادند؛ گویی تعداد زیاد به آدم‌ها یک امنیت خاطر و اطمینان می‌دهد.

پسرم، هر جا بهت گفتند «همه دارند این کار را می‌کنند، نگاه کن چقدر تعدادمان زیاد است، همه بچه‌های کلاس تصمیم گرفتند این کار را بکنند»، اینجا تو فکر کن. اگر یک الگو و قاعده‌ای را پدر بتواند ساختار ذهنی فرزندش و پسرش بکند، و آن هم چیست؟ اینکه تو در تصمیم‌گیری‌هایت هر جا احساس کردی فضا دارد به سمت تصمیم‌های احساسی می‌رود، توقف کن و عاقلانه تصمیم بگیر.

فرزندش را نجات داده، در آن لحظه‌ای که تمسخرش می‌کنند که «تو بچه‌ای که نمی‌آیی لب به سیگار بزنی»، او تصمیم احساسی نمی‌گیرد، تصمیم عاقلانه می‌گیرد. پس هر جا می‌خواهند سپر دفاعی تو را بیندازند، هر جا می‌گویند «به ما اعتماد کن»، «چرا ما را امین نمی‌دانی» این‌ها تکنیک فریب‌دادن است. حالا من یک مصداقش را گفتم، شما مصداق‌های متعدد دیگر را از تکنیک‌های مختلفی که برای فریب و غفلت استفاده می‌شود، برای پسرتان پیدا کنید.

نکته سوم: تکنیک تعداد و گروه

نکته بعدی یا تکنیک بعدی که در صحبت قبلی‌ام هم اشاره‌ای به آن کردم، استفاده از تکنیک «تعداد و نشان‌دادن تعداد» است. یعنی می‌گویند «ما یک تعدادی هستیم، یک گروهیم.» برادران حضرت یوسف به حضرت یعقوب گفتند: «ما یک جمعی هستیم، یک تعدادی هستیم، قدرتمند؛ اگر گرگ بیاید می‌کشیمش، اگر گرگ بیاید فراری‌اش می‌دهیم.»

دشمنی که در لباس دوست می‌آید از تکنیک تعداد، نشان‌دادن افراد متعدد، گروه و جمعیت استفاده می‌کند برای اینکه اعتماد ما را جلب کند. پس اینجا هم باید توجه کرد و فریب این لحظه را نخورد. تعداد زیاد افراد، تعداد زیاد دوستان و آدم‌های متعددی که این کار را کرده‌اند، تضمین‌کننده نیست. آن‌ها برادران یوسف بودند و به حضرت یعقوب گفتند «إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»؛ جمع ما را می‌بینی، برادران یوسف را می‌بینی که چه توانا، چه جوان و چه پرقدرت‌اند، نمی‌گذارند گرگ بیاید. این را استفاده کردند به‌عنوان تکنیکی برای فریب و طعمه‌ای برای اینکه بتوانند یوسف را آسیب بزنند.

پس زیرکی و زرنگی به این است که به تعداد نگاه نکنیم؛ به اینکه «فلانی می‌گوید ما تعدادمان زیاده، کارمان درست است» یا «چه سابقه خوبی ممکن است داشته باشد» توجه نکنیم.

نکته چهارم: صحنه‌سازی و فضاهای احساسی

نکته دیگری که برای توجه‌دادن به فریب و نشانه‌های فریب باید دنبال کرد، توجه به صحنه‌سازی‌ها و ایجاد فضاهای احساسی است. کسی که بخواهد آدمی را فریب بدهد و از او سوءاستفاده کند، چه کار می‌کند؟ دست به یک صحنه‌سازی‌هایی می‌زند و فضاهایی ایجاد می‌کند که قدرت اختیار و قدرت تصمیم‌گیری را از آدم‌ها سلب کند. گاهی با گریه‌های نمایشی.

مثلاً در داستان برادران حضرت یوسف، این‌ها شب‌هنگام وقتی برگشتند سمت حضرت یعقوب، گریه می‌کردند، گریستن، گفتند: «گرگ آمد و او را خورد.» چرا گریستن؟ برای اینکه داستان و فریب خودشان را واقعی جلوه بدهند، برای اینکه دل حضرت یعقوب را قرص کنند که تقصیر ما نبود.

اینجا باید توجه داد که فریب این صحنه‌سازی‌ها را نباید خورد، یا بهانه‌تراشی‌های حساب‌شده. این‌ها به حضرت یعقوب گفتند: «ما مشغول بازی بودیم، داشتیم تفریح می‌کردیم، وسایل را گذاشته بودیم کنار یوسف، یوسف هم کنار وسایل بود، گرگ آمد و او را درید و خورد.» یعنی بهانه‌های طراحی‌شده که پدر را قانع کنند که توطئه‌ای در کار نبوده، همه چیز طبیعی است.

حالا دلالتش چیست؟ دلالتش این است که پدر باید در تعامل‌ها و رفتارها، اگر تغییر ناگهانی در فرزندش دید یا احساس کرد فضای دوستی پسرش دارد به سمت فضاهای احساسی می‌رود، آن را مورد توجه قرار دهد. اصلاً سناریوهای فریب را باید برای پسرش تبیین کند: آن کسی که نشان می‌دهد بی‌گناه است، آن کسی که نشان می‌دهد تقدیر و دست زمانه این‌جوری بوده، آن کسی که می‌خواهد صحنه‌سازی کند برای پوشاندن خطایش پسرم، به صحنه‌سازی‌ها دقت کن، به نشانه‌های فریب دقت کن.

این‌ها نیاز دارد که پدر سناریوها و خاطره‌هایی را تعریف کند.

راهکار پایانی: مصادیق امروزی و الگوی جهانی فریب

و در نهایت، آخرین راهکاری که می‌خواهم تقدیم کنم، مصادیق امروزی و نمونه‌های امروزی است. الگوی جهانی فریب، الگویی که دشمنان ما، آمریکا و اسرائیل، و قدرت‌های استعماری استفاده می‌کنند این است: با شعارهای کمک اقتصادی، شعارهای کمک بشردوستانه، شعارهای روابط فرهنگی، شعارهای «ما طالب صلح جهانی هستیم» و شعارهای این‌چنینی وارد می‌شوند، عناوین جذاب را به کار می‌برند، ولی بدترین ضربه‌ها را به ملت‌ها می‌زنند.

در مصادیق دوستی، گاهی اوقات دوست و رفیق تو می‌آید تو را دعوت می‌کند به تفریحاتی که در ظاهر جشن تولد، پارتی یا مهمانی شبانه است، برای اینکه می‌خواهد شادت کند برای اینکه می‌خواهد حالت را خوب کند، ولی در واقع می‌خواهد بکشاندت به این جنس مهمانی‌ها. اصلاً این مهمانی را ترتیب داده و تدارک دیده بود برای اینکه تو را با یک کس دیگری آشنا کند.

آن بچه‌هایی که معمولاً فریب خوردند، آن آدم‌هایی که جاسوس دشمن شدند را نگاه کنید: شروع رفاقت‌ها و ارتباطاتشان از یک مهمانی، از یک آشنایی، از رابطه‌ای که مثلاً در دانشگاه با آن دانشجو گرفته شده، از یک دعوت به یک چای‌خوردن یا یک کافه شروع شده. یا اگر می‌خواهند پیشنهاد خطرناکی به او بدهند، می‌آیند با عنوان «شجاعتت را ثابت کن»، «رفاقتت را به ما ثابت بکن» صحبت می‌کنند. من نمی‌خواهم رفاقتم را با این کار اشتباه و خطرناک ثابت بکنم.

یا یک ایده انحرافی و کار انحرافی را مثل مسئله حجاب را نگاه کنید می‌خواهند عمومی‌اش بکنند و جا بیندازندش. می‌آیند تحت عنوان آزادی فکر، آزادی بیان، آزادی عمل، یا تحت عنوان شکستن تابوها، شکستن ارزش‌ها، ضد ارزش، ضد سنت یا «این چیزها قدیمی شده». دیدید الان یک سری بچه‌ها وقتی می‌خواهند کاری انجام بدهند می‌گویند «این دیگه قدیمی شده»؛ به پدر و مادر می‌گویند «این فکرهای شما قدیمی است». ببینید، عنوان‌های جذاب را استفاده می‌کند برای اینکه خودش را بپوشاند.

نقش پدر: توضیح الگوی جهانی فریب با سناریو

خب، پدر چه کار کند؟ الگوی جهانی فریب را توضیح بدهد. پدرای عزیز و مادران بزرگوار، شما برای اینکه این حرف‌هایی که من گفتم را به فرزندتان منتقل کنید، نیاز به سناریو دارید. یادتان هست مکرر تکرار کردم که نباید رفت به سمت گفتگوهایی که بنشینیم مقابل فرزندمان و با صراحت و مستقیم این‌ها را بگوییم؟ اگر فرزند ما گوش شنوایی دارد، مشتاق است و دوست دارد بشنود، اشکال ندارد؛ می‌شود راحت در مورد این‌ها با او حرف زد. اگر گوش شنوایی ندارد و نمی‌خواهد بشنود، ما باید سناریو بسازیم که چگونه الگوی فریب را به او نشان بدهیم.

من ذیل چه محوری صحبت می‌کردم؟ ذیل این محور که اگر بخواهیم فرزندمان را از آسیب‌ها و خطراتی که ممکن است با آن‌ها مواجه شود فریب‌های دوستانش، توطئه‌ها و سوءاستفاده‌هایی که ممکن است دوستانش از او بکنند نجات بدهیم، باید به فرزندمان این را منتقل کنیم که به شعارها توجه نکن، به عنوان کار توجه نکن؛ به قصد و نیت آدم‌ها هم توجه کن.

چرا این کار را کرد؟ چرا این پیشنهاد را به تو می‌دهد؟ چرا چنین لطفی در حقت می‌کند؟ چرا این‌قدر راحت به تو پول می‌دهد؟ چرا در مقابل جابه‌جایی این وسیله یا این کار، کلی تو را تحویل می‌گیرد یا درآمد خوبی به تو می‌دهد؟ آدم‌ها معمولاً با این نگاه که «ما حامی هستیم، هوادارتیم، خواهانتیم» وارد می‌شوند.

هوشیاری و زیرکی که پدر می‌تواند برای فرزند و پسرش ایجاد کند این است که فقط نتیجه عمل را نگاه نکن، ادعای دوستی را نگاه نکن؛ چه را نگاه کن؟ نیت‌ها و غرض‌های پشت این رفتارها را. آن‌ها خیلی مهم‌اند. اگر به نیت‌ها و غرض‌ها توجه نکنی، در دام می‌افتی. نگاه کنی چه چیزی گیرت می‌آید، نگاه کنی چگونه با تو برخورد می‌کند، ولی نگاه نکنی به اینکه چرا این کار را می‌کند، چرا چنین لطفی در حقت می‌کند، همیشه از سر دوستی نیست. تو در جایی آسیب جدی می‌بینی و در جایی که می‌خواهی خودت را جمع کنی، در این زندگی دیگر خیلی سخت می‌شود.

جمع‌بندی: نقش پدر در درک نگاه فرزند، نه تعیین دوست

پس کار پدر این نیست که بگوید با کی دوست بشو و با کی دوست نشو. کار پدر این است که نوع نگاه فرزندش را نسبت به مسئله دوستی درک کند و تلاش کند این چند راهکار و چند قاعده‌ای که عرض کردم را در تعامل و گفتگو با فرزندش ایجاد کند.

یادتان نره: اگر حس می‌کنید این راهکارها در زندگی شما قابلیت اجرا ندارد، باید برگردید به راهکار اول که پیش‌شرط راهکارهای دیگر بود؛ یعنی ایجاد رابطه صمیمی و محترمانه را ایجاد و محقق کنید. آن‌وقت بقیه راهکارهایتان ایجاد می‌شود، کارآمد می‌شود و نتیجه‌بخش می‌شود.

و باز تکرار می‌کنم: این‌ها همه نیاز به سناریو دارد. اگر فرزند شما مستقیم‌گویی را نمی‌خواهد، باید برویم سراغ غیرمستقیم‌گویی. این حرف‌ها از طریق داستان، خاطره و سناریوچینی که پدر باید داشته باشد، منتقل می‌شود؛ که جای این جلسه نیست و باید در جلسات و گفتگوهای دیگر دنبالش بکنیم.

اگر هم شما مربی هستید و نوجوان‌هایتان این حرف‌ها را می‌شنوند و دوست دارند و خوششان می‌آید، بشنوند. اگر پدر و مادری هستید که نوجوانتان اهل شنیدن است، می‌شود در مورد این مسئله‌ها مستقیم هم با او حرف زد — البته تا جایی که منجر به لجبازی و طغیانش نشود. اگر این‌چنین شد، باید باز رفت سراغ سناریو و طراحی‌ها.

جمع‌بندی نهایی

در مجموع، اگر بخواهم عرضم را جمع‌بندی کنم: ما در سه بخش با هم گفتگو کردیم:

۱. بخش اول: سنخ‌شناسی روابط دوستی پسران؛

۲. بخش دوم: انگیزه‌های پسران در دوستی و نگاهشان به مسئله دوستی و فهم و درکی که نسبت به آن داشتند برای اینکه بتوانیم درک متقابل پیدا کنیم؛

۳. بخش سوم: راهکارهای مصون‌سازی که پدران می‌توانند به کار بگیرند تا پسران و فرزندانشان در روابط دوستی و تعاملات دچار خطا، آسیب و خطر نشوند.

جنس راهکارها بیش از آنکه راهکارهای گفتنی، آموزش‌دادنی و تعلیمی باشد، راهکارهای تربیتی بود؛ یعنی نحوه مواجهه پدر با این مسئله‌ها مشخص می‌کرد. این راهکارها هم در بخش پیشگیری و هم در بخش درمان می‌تواند کمک کند. البته مباحث اقتضای زمان جلسه بود و سعی شد تقدیم شود؛ مباحث مفصل دیگری در این حوزه قابلیت گفتگو دارد که خارج از زمان این جلسه است. امیدوارم مفید و فایده واقع شده باشد. موفق باشید.