ایام فاطمیه، روزهای تجدید میثاق با آرمان‌های والای کوثر قرآن، حضرت فاطمه زهرا(س) است؛ بانویی که سیره زندگانی‌اش، نقطه پرگار عقلانیت، جهاد تبیین و دفاع از حقانیت دین مبین اسلام به شمار می‌رود. همزمان با فرارسیدن این ایام سوگواری، بازخوانی فرازهای مهم تاریخی و پاسخ‌گویی به دغدغه‌ها و شبهه‌های مطرح‌شده از سوی شبکه‌های وهابی و برخی از افراد نظیر سلیمانی اردستانی، درباره رویدادهای پس از رحلت پیامبر اعظم(ص)، اهمیتی دوچندان می‌یابد. در این میان، تحلیل مستند و به دور از هیجانات یا تعصبات و منطبق بر منابع معتبر شیعه و اهل‌سنت می‌تواند مسیر معرفت‌افزایی را برای نسل جوان و جویای حقیقت هموارتر کند. برای بررسی ابعاد تاریخی، شواهد قرآنی و درس‌های معرفتی سیره فاطمی، خواندن این گفت‌وگو با دکتر جعفر آقایانی چاوشی، دانشیار دانشگاه شریف؛ پنجره‌ای نو به تبیین مستند این رویداد مهم تاریخی می‌گشاید.
با فرارسیدن ایام فاطمیه، بار دیگر توجه جامعه به بازخوانی سیره و رویدادهای تاریخی مربوط به شهادت حضرت زهرا(س) جلب می‌شود. از منظر پژوهشی، چرا بازخوانی مستند این واقعه برای مخاطب امروز، یک ضرورت معرفتی است؟
تاریخ چراغ راه آینده است. ایام فاطمیه و حوادث پس از ارتحال رسول خدا(ص)، یکی از بزنگاه‌های سرنوشت‌ساز در جهان اسلام است. امروز مخاطب هوشمند و نسل جوان ما، پرسش‌هایی دارد و به دنبال پاسخ‌های عقلانی، مستند و عاری از تعصب می‌گردد. اگر ما نتوانیم تاریخ را به شکل صحیح، علم‌محور و متکی بر اسناد دست‌اول روایت کنیم، تحریف‌ها یا خوانش‌های سطحی جای حقیقت را می‌گیرند. بازخوانی سیره حضرت صدیقه طاهره(س) از آن جهت اهمیت دارد که به ما نشان می‌دهد چگونه می‌توان در سخت‌ترین شرایط، با اقدام بهنگام هم از مبانی دینی و حقانیت ولایت دفاع کرد و هم مصالح عالیه امت اسلامی و وحدت بر مدار حق را مد نظر قرار داد. الگوی رفتاری حضرت زهرا(س)، ترکیبی از روشنگری، مظلومیت و شجاعت اخلاقی و کنشگری اجتماعی بوده که برای جامعه امروز ما فوق‌العاده درس‌آموز است.
گاهی در فضای مجازی یا محافل عمومی، شبهاتی درباره جزئیات تاریخی آن دوره مطرح می‌شود؛ مثلاً شبکه‌های وهابی یا افرادی نظیر سلیمانی اردستانی مدعی می‌شوند منازل مدینه در صدر اسلام اصلاً «در» نداشته‌اند که ماجرای هجوم یا آتش زدن رخ داده باشد. پاسخ علمی و مستند به این گونه ادعاها چیست؟
این دست ادعاها متأسفانه ناشی از عدم مطالعه دقیق منابع تاریخی و حتی آیات صریح قرآن کریم است. برای پاسخ به این شبهه، اصلاً نیازی به تحلیل‌های پیچیده نیست؛ کافی است به خود متن قرآن و احادیث معتبر مراجعه کنیم.
اولاً، خداوند متعال در آیه۶۱ سوره مبارکه نور درباره غذا خوردن از برخی خانه‌ها، می‌فرماید: «أَوْ مَا مَلَکْتُم مَّفَاتِحَهُ» (یا خانه‌هایی که کلیدهای آن در اختیار شماست). کلمه «مفاتح» جمع «مفتاح» به معنای کلید است. از منظر عقلانی و لغوی، آیا می‌توان تصور کرد منازلی وجود داشته باشد که کلید داشته باشد اما درب چوبی یا ساختار ورودی قفل‌شونده نداشته باشد؟ کلید بدون درب بی‌معناست.
ثانیاً، در کتاب‌های حدیثی و تاریخی معتبر اهل‌سنت، شواهد فراوانی وجود دارد که ثابت می‌کند خانه‌های مدینه دارای در، قفل و کلید بوده‌اند. به عنوان نمونه، «دکین بن سعید المزنی» نقل می‌کند همراه گروهی نزد پیامبر(ص) رفتیم و درخواست طعام کردیم. پیامبر(ص) به عمر دستور دادند به آنان غذا بدهد. راوی می‌گوید او ما را به اتاق بالا برد، سپس کلید را از کمربندش بیرون آورد و در اتاق را باز کرد (سنن ابی‌داوود، جلد۴، صفحه ۳۶۱) یا اینکه پیامبر(ص) دستور می‌دادند شب‌ها در خانه‌ها را قفل کنند. (صحیح مسلم، جلد۳، ص۱۵۹۳) افزون بر اینکه خانه امیرالمؤمنین(ع) دارای در چوبی و میخ آهنین بود (الدرة الثمینة فی تاریخ المدینة، ص ۲۰۵) و همین خانه را آتش زدند. (الشافی فی الامامة، جلد ۳، صفحه ۲۴۱)
بنابراین، وجود در برای خانه امیرالمؤمنین(ع) و حضرت زهرا(س) یک امر کاملاً قطعی و اثبات‌شده است. علمای بزرگی نظیر علامه مجلسی و در عصر ما آیت‌الله العظمی سبحانی در آثار پژوهشی خود مانند کتاب «یادگار رسالت»، متواتر بودن نقل‌های مربوط به ماجرای هجوم، وجود در و آتش زدن آن را با سندهای معتبر شیعه و سنی به اثبات رسانده‌اند.
یکی از پرسش‌های مهم مخاطبان این است که راز رفتار و موضع حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) در آن مقطع حساس چه بود؟ چرا ایشان دست به اقدام مسلحانه نزدند و به صبر روی آوردند؟
این پرسش بسیار مهمی است و درک آن، کلید فهم عقلانیت اهل‌بیت(ع) است. پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، جامعه اسلامی در یک بحران عمیق فرو رفت. از یک سو خطر جنگ‌های رده و تهدیدهای امپراتوری‌های بیرونی مانند روم و ایران وجود داشت و از سوی دیگر، احتمال بروز جنگ داخلی و شقاق کامل میان مسلمین در مدینه بسیار بالا بود. اگر در آن فضای ملتهب، دست به شمشیر برده می‌شد، جامعه دچار تفرقه شده و شاکله نوزاد اسلام در خطر نابودی قرار می‌گرفت.
حضور حضرت فاطمه زهرا(س) پشت در یا مواجهه ایشان با رویدادها، تلاشی آگاهانه بود برای اینکه حرمت پیامبر(ص) و خاندانشان یادآوری شود تا شاید بدون وقوع درگیری و خون‌ریزی، مسیر منحرف‌شده اصلاح شود. امیرالمؤمنین(ع) نیز بر اساس وصیت پیامبر(ص) و برای حفظ اصل اسلام، صبر پیشه کردند. این صبر، نه از روی ضعف یا پذیرش اقدام مهاجمان، بلکه بزرگ‌ترین فداکاری تاریخ برای ماندگاری کلمه توحید بود. ایشان مصلحت کل امت را بر حق شخصی و تصدی حکومت ترجیح دادند. (الاستیعاب، جلد۲، صفحه ۴۹۷)
آیا در منابع دست‌اول و معتبری همچون نهج‌البلاغه، ابعاد مظلومیت خاندان پیامبر(ع) و رنج‌هایی که بر حضرت زهرا(س) وارد آمد، با صراحت و لحنی شایسته بازگو شده است؟
بله، کاملاً. نهج‌البلاغه گنجینه‌ای بس گرانبها از معارف و عالی‌ترین سند تاریخی در تبیین رنج‌ها و در عین حال عظمت روحی اهل‌بیت(ع) است. یکی از تأثیرگذارترین و محکم‌ترین فرازهای نهج‌البلاغه، خطبه ۲۰۲ است؛ کلامی که امیرالمؤمنین علی(ع) در لحظات خاکسپاری پیکر مطهر صدیقه طاهره(س) و در نجوا با روح مطهر پیامبر اعظم(ص) بیان فرموده‌اند.
امام(ع) در این خطبه تاریخی، با لحنی آکنده از حزن، احترام و شکوه روحی، خطاب به رسول‌الله(ص) می‌فرمایند: «السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَ عَنِ ابْنَتِکَ النَّازِلَةِ فِی جوَارِکَ... فَقَدِ اسْتُرِجِعَتِ الْوَدِیعَةُ وَ أُخِذَتِ الرَّهِینَةُ... وَ سَتُنَبِّئُکَ ابْنَتُکَ بِتَظَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَی هَضْمِهَا، فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ وَ اسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ...» (سلام بر تو ای رسول خدا، از جانب من و از جانب دخترت که هم‌اکنون در جوار تو آرام گرفته است... امانت پس گرفته شد و گوهر گرانبها به صاحبش بازگشت... به زودی دخترت تو را آگاه خواهد ساخت که چگونه امتت در ستم بر او همدست شدند؛ پس احوال او را به‌دقت پرس‌وجو کن و خبر ماجرا را از او بخواه...).
این کلام والا در نهج‌البلاغه، نه‌تنها اوج ادب، معرفت و پیوند عمیق امام علی(ع) با پیامبر(ص) را به نمایش می‌گذارد، بلکه روشن‌ترین گواهی است بر مظلومیت حضرت زهرا(س) و فشارهایی که بر بیت وحی وارد شد. امام(ع) با واگذار کردن داوری به محضر رسول خدا(ص)، عمق رنج‌های فاطمه اطهر(س) را ثبت کردند تا برای همگان ثابت شود که تحولات آن دوران، هرگز بر پایه رضایت اهل‌بیت(ع) نبوده است.
حضرت زهرا(س) در آن ایام خطبه‌ها و سخنرانی‌های مهمی ایراد کردند. الگوی کنشگری اجتماعی و گفتمانی بانوی دو عالم برای جامعه امروز، به‌ویژه زنان و فعالان اجتماعی چیست؟
حضرت زهرا(س) بنیان‌گذار یک کنش گفتاری اعتراضی منطقی، آگاهانه و کاملاً اخلاقی در تاریخ اسلام هستند. ایشان در شرایطی که سکوت و بی‌تفاوتی سنگینی بر جامعه سایه افکنده بود، از ابزار روشنگری استفاده کردند که برجسته‌ترین جلوه آن، ایراد خطبه شریفه فدکیه در مسجد پیامبر(ص) و همچنین گفت‌وگو با بانوان مهاجر و انصار بود.
خطبه فدکیه صرفاً یک مطالبه حقوقی درباره یک ملک یا حق شخصی نبود؛ بلکه منشوری جامع از معارف اسلامی، جهان‌بینی قرآنی و تبیین حکمت احکام بود. حضرت در این خطبه تاریخی، با استناد صریح به آیات قرآن، به آسیب‌شناسی جامعه پس از رسول‌الله(ص)، تبیین جایگاه ولایت و هشدار نسبت به بازگشت رفتارهای جاهلی پرداختند. ایشان علاوه بر این خطبه ماندگار، در گفت‌وگو با زنان مدینه نیز با ادبیاتی بسیار فاخر، بی‌تفاوتی مردان در برابر نادیده گرفتن وصایای پیامبر(ص) را نقد کرده و عواقب اجتماعی بی‌اعتنایی به عدالت را گوشزد کردند. این سیره به ما می‌آموزد یک زن مسلمان می‌تواند در اوج عفاف و حیای اسلامی، پرچم‌دار جهاد تبیین، مطالبه‌گری عقلانی و دفاع از حق باشد. حضرت فاطمه(س) به ما یاد دادند در برابر انحرافات دینی و اخلاقی نباید منفعل بود، بلکه باید با زبان منطق، استدلال قرآنی و اخلاق، حقایق را برای جامعه روشن کرد.
به عنوان پرسش پایانی، چگونه می‌توان پیام ایام فاطمیه را در عصر حاضر به عامل پیوند، وحدت و معرفت‌افزایی میان مسلمانان تبدیل کرد؟
پیام فاطمیه؛ پیام عقلانیت، محبت و حق‌طلبی است. اگر فاطمیه به درستی و بر پایه اسناد معتبر تاریخی تبیین شود، عامل بصیرت و تعمق در آموزه‌های اسلامی و وحدت بر مدار حق است. برخورد علمی با وقایع تاریخی و پرهیز از تعصبات بی‌جا، جامعه را به سمت دانایی سوق می‌دهد.
حضرت فاطمه زهرا(س) متعلق به همه مسلمانان و بلکه همه آزادگان جهان است. پیامبر اکرم(ص) ایشان را «سیدة نساء العالمین» نامیدند. ما باید فاطمیه را فرصتی برای تقویت معرفت دینی، بصیرت افزایی جامعه، ترویج سبک زندگی اسلامی، الگوبرداری از ایثار و فداکاری آن حضرت در راه حفظ اصل دین و دست‌گیری از نیازمندان قرار دهیم. اگر رویکرد ما در فاطمیه، رویکرد پژوهش‌محور، مستند، آرام و اخلاقی باشد، هم پاسخ شبهات داده می‌شود و هم دغدغه وحدت امت اسلامی پاس داشته خواهد شد.