فرونشست زمین دیگر فقط مسئله‌ای فنی و محدود به چند منطقه نیست؛ تصمیم‌های امروز شهرسازی می‌توانند پیامدهای بلندمدتی برای شهرها داشته باشند.
به نقل از ایلنا، فرونشست زمین به یکی از چالش‌های جدی شهرهای ایران تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که علاوه بر تهدید ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها، می‌تواند آثار تاریخی و آینده سکونتگاه‌ها را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در همین زمینه، علی بیت‌اللهی، رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، از ضوابطی انتقاد کرده است که به‌جای محدودکردن ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی، شرایط احداث ساختمان در این پهنه‌ها را مشخص می‌کنند.
بیت‌اللهی در گفت‌وگو با ایلنا گفت رویکردی که امکان ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی را با تعیین ضوابط فنی فراهم می‌کند، ممکن است ابعاد و پیچیدگی‌های این پدیده را کم‌اهمیت جلوه دهد. به اعتقاد او، اولویت باید کنترل عوامل ایجادکننده و تشدیدکننده فرونشست باشد، نه صرفا تعیین تعداد طبقات و نوع ساختمان‌هایی که می‌توان در این مناطق ساخت.
چرا ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی محل انتقاد است؟
به گفته بیت‌اللهی، پیش‌تر مصوبه‌ای از سوی شورای عالی شهرسازی و معماری برای ممنوعیت انبوه‌سازی، اجرای طرح نهضت ملی مسکن و توسعه ساخت‌وساز در پهنه‌های فرونشستی وجود داشت. بااین‌حال، پس از آن گروهی دستورالعمل‌هایی برای تعیین شرایط ساخت‌وساز در این مناطق تدوین کردند. او می‌گوید از ابتدا با این رویکرد مخالف بوده و به همین دلیل در جزئیات تدوین دستورالعمل نیز مشارکت نکرده است.
رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تفاوت زلزله و فرونشست را یکی از دلایل مخالفت خود می‌داند. زلزله پدیده‌ای خارج از اختیار انسان است و می‌توان با طراحی و ساخت ساختمان‌های مقاوم، خسارت‌های احتمالی آن را کاهش داد؛ اما فرونشست با عوامل انسانی، به‌ویژه برداشت از منابع آب زیرزمینی، ارتباط دارد. بنابراین، به باور او، نباید مسئله را به مقاوم‌سازی ساختمان‌ها محدود کرد.
او هشدار می‌دهد دستورالعمل‌هایی که برای مناطق دارای فرونشست کم، متوسط یا شدید شرایط ساخت‌وساز تعیین می‌کنند، ممکن است مسیر صدور مجوز در این پهنه‌ها را هموار کنند. حتی اگر در مناطق دارای فرونشست شدید محدودیت‌هایی باقی بماند، اصل این رویکرد به‌جای مهار پدیده، بر سازگارکردن ساخت‌وساز با شرایط فعلی زمین متمرکز است.
بیت‌اللهی همچنین تأکید می‌کند فرونشست پدیده‌ای پویا و متغیر است. ممکن است منطقه‌ای امروز نرخ مشخصی از فرونشست داشته باشد، اما در طول عمر ۵۰ساله یک ساختمان، سرعت و گستره این پدیده تغییر کند. به همین دلیل، نمی‌توان وضعیت فعلی زمین را تنها مبنای تصمیم‌گیری برای ساخت‌وساز قرار داد و تحولات احتمالی آینده را نادیده گرفت.
شهرسازی هم در تشدید فرونشست نقش دارد
بیت‌اللهی معتقد است کنترل فرونشست فقط وظیفه وزارت نیرو نیست و تصمیم‌های شهرسازی نیز می‌توانند این پدیده را تشدید یا مهار کنند. به گفته او، نحوه توسعه شهرها، میزان جمعیت‌پذیری و تأمین زیرساخت‌ها مستقیما بر میزان تقاضای آب و فشار بر منابع زیرزمینی اثر می‌گذارند.
وقتی جمعیت شهرها بدون توجه به ظرفیت منابع آب افزایش پیدا می‌کند، تقاضا برای آب نیز بالا می‌رود. وزارت نیرو برای تأمین این نیاز ناچار است از منابع موجود استفاده کند؛ از انتقال آب و احداث سد گرفته تا حفر چاه. در چنین شرایطی، برداشت بیشتر از منابع زیرزمینی می‌تواند به تشدید فرونشست منجر شود.
او برای توضیح این مسئله به تهران اشاره می‌کند. به گفته بیت‌اللهی، ظرفیت جمعیتی تهران حدود دو میلیون نفر در نظر گرفته شده بود، اما جمعیت بسیار بیشتری در این شهر مستقر شده است. این افزایش جمعیت، نیاز به آب را بالا برده و تأمین آن را دشوارتر کرده است. او همچنین از احداث سد ماملو در ورامین و برداشت آب از چاه‌ها در منطقه ۱۸ تهران به‌عنوان نمونه‌هایی مرتبط با مسئله فرونشست نام می‌برد.
از نگاه این مقام مسئول، مدیریت شهری باید توسعه شهرها و جمعیت‌پذیری آن‌ها را متناسب با ظرفیت‌های محیطی و منابع آب تنظیم کند. او همچنین بر اقداماتی مانند افزایش نفوذپذیری سطوح شهری، گسترش فضاهای سبز، استفاده از چاه‌های جذبی و تزریق آب خاکستری به زمین تأکید دارد. به باور او، مدیریت این اقدامات بر عهده بخش شهرسازی و مدیریت شهری نیز هست و نمی‌توان تمام مسئولیت کنترل فرونشست را به وزارت نیرو واگذار کرد.
۴۸۰ شهر ایران در پهنه‌های فرونشستی قرار دارند
رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی می‌گوید بر اساس مطالعات او، حدود ۴۸۰ شهر ایران در پهنه‌های فرونشستی قرار گرفته‌اند. این برآورد با استفاده از اطلاعات جمعیتی سال ۱۳۹۵ انجام شده است.
البته میزان درگیری شهرها با این پدیده یکسان نیست. در برخی شهرها فقط بخش‌هایی از محدوده شهری با فرونشست مواجهند؛ برای مثال، بیت‌اللهی به مناطق جنوبی تهران، بخش‌هایی از شمال غرب مشهد و جنوب شرق شیراز اشاره می‌کند. در مقابل، در بعضی شهرها فرونشست بخش عمده یا حتی تمام محدوده شهری را دربرمی‌گیرد.
بیت‌اللهی برآورد می‌کند حدود نیمی از جمعیت ایران در پهنه‌های فرونشستی زندگی می‌کنند. او می‌گوید اهمیت مسئله فقط به تعداد شهرهای درگیر محدود نمی‌شود؛ بخش قابل توجهی از این شهرها جمعیت زیادی دارند و به همین دلیل، افراد بسیاری در معرض پیامدهای این پدیده قرار می‌گیرند.
به گفته او، شهرهای بزرگ به دلیل تمرکز جمعیت به منابع آب فراوانی نیاز دارند. این نیاز فقط به آب آشامیدنی و بهداشت محدود نیست؛ تولید مواد غذایی، میوه و سبزیجات و فعالیت کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی نیز به آب وابسته است. از سوی دیگر، بخش زیادی از این محصولات در اطراف مراکز جمعیتی بزرگ تولید می‌شود و همین مسئله فشار بر منابع آب زیرزمینی را افزایش می‌دهد.
او بر ضرورت تمرکززدایی و کنترل جمعیت‌پذیری شهرهای بزرگ تأکید می‌کند و می‌گوید این سیاست‌ها نباید به چند شهر محدود بمانند. به باور او، اگر توسعه شهری بدون توجه به ظرفیت منابع آب ادامه پیدا کند، افزایش تقاضا به برداشت بیشتر از آب‌های زیرزمینی و تشدید فرونشست منجر خواهد شد.
نرخ فرونشست در منطقه ۱۸ تهران سه برابر شده است
بیت‌اللهی با اشاره به وضعیت منطقه ۱۸ تهران می‌گوید فرونشست در این محدوده از سال‌ها قبل آغاز شده، اما در دو سال اخیر و به‌دلیل کمبود آب، نرخ آن سه برابر شده است. او این تغییر را نمونه‌ای از ناپایداری شرایط زمین می‌داند و می‌گوید نمی‌توان هنگام طراحی ساختمان، فقط به نرخ فعلی فرونشست توجه کرد.
به گفته او، ساختمانی که امروز ساخته می‌شود ممکن است حدود ۵۰ سال مورد استفاده قرار بگیرد؛ درحالی‌که نرخ و گستره فرونشست در این مدت می‌تواند تغییر کند. بنابراین، تعیین ضوابط ساخت‌وساز بر اساس شرایط فعلی زمین، بدون درنظرگرفتن تغییرات آینده، راه‌حل کاملی برای این مسئله نیست.
رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در پایان تأکید می‌کند که مسئولیت اصلی در مواجهه با فرونشست، کنترل این پدیده و عوامل تشدیدکننده آن است. او هشدار می‌دهد تمرکز صرف بر تعیین روش ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی، ممکن است حساسیت تصمیم‌گیران را نسبت به ابعاد بحران کاهش دهد؛ درحالی‌که فرونشست می‌تواند محیط زیست، آثار تاریخی و آینده سرزمینی کشور را تهدید کند.