پشت جلدهای چرمی سرمه‌ای، راز تاراج کتابخانه‌های صومعه‌ای اروپا توسط ثروتمندترین مجموعه‌داران بریتانیایی پنهان مانده بود؛ امروز با کمک تصویربرداری چندطیفی، مشخص شد که گنجینه‌های کتابخانه‌های لندن و نیویورک وام‌دار بی‌عدالتی تاریخی و خرید زیر فشار راهبان مستأصل در عصر «جنون کتاب» است.
سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- الهه شمس: در سال ۱۷۹۰ میلادی، توماس پین، کتاب‌فروش سرشناس لندنی، نسخه‌ای از انجیل گوتنبرگ (Gutenberg Bible) – کهن‌ترین اثر صنعت چاپ بشر – را به قیمت ۳۷۰ پوند به جورج جان، ارل اسپنسر دوم واگذار کرد؛ رقمی نجومی که در مقیاس امروز ارزشی نزدیک به ۸۷۸ هزار پوند دارد. پین پیش از تحویل اثر، کتاب را با پوستی نفیس از بز به رنگ سرمه‌ای دوباره صحافی کرد تا در این فرآیند، تمامی یادداشت‌ها، حاشیه‌نویسی‌ها و مهرهای مالکان پیشین که می‌توانستند سرنخ‌های تاریخی کتاب را لو دهند، با وسواس کامل محو شوند.
پس از گذشت نزدیک به دو سده و سه دهه، فناوری تصویربرداری چندطیفی سرانجام پرده از کتیبه‌ها و دست‌نوشته‌های پاک‌شده برداشت. پژوهش‌های نویسنده نشان می‌دهد این انجیل در اصل به دیر راهبان آگوستینی در کولمار فرانسه تعلق داشته است؛ کتابخانه‌ای تاریخی که دارایی‌های آن هم‌زمان با انقلاب کبیر فرانسه به تاراج رفت. این یافته بخشی از کتابی تحقیقی با عنوان پرتره یک وسواس: چگونه بزرگ‌ترین کتابخانه خصوصی انگلستان از دل ویرانه‌های صومعه‌های اروپا ساخته شد (Portrait of an Obsession: How England’s Greatest Private Library was Built from the Ruins of Europe’s Monasteries) است؛ روایتی از شیوه دست‌اندازی ثروتمندان بریتانیایی به نفایس خطی و چاپی در روزگاری که صومعه‌های اروپا منحل، تخلیه و پایمال می‌شدند.
یک سال پیش از این معامله، دولت انقلابی فرانسه در حکمی انقلابی تمامی دارایی‌های کلیسا را اموال ملی اعلام کرد. پیرو این فرمان، دیرها مورد تفتیش قرار گرفتند، راهبان آواره شدند و مجموعه‌های گران‌بها مصادره گردید. دیر کولمار با ۱۹۰۰ جلد کتاب خطی در ۱۱ مه ۱۷۹۰ صورت‌برداری و در ژوئن ۱۷۹۱ برای همیشه مهروموم شد. در این فضای ناامن و پر از تهدید، کارگزاران بریتانیایی این شاهکار را از راهبانی خریدند که برای بقا در فضای ملتهب سیاسی چاره‌ای جز واگذاری میراث خود نداشتند.
بین سال‌های ۱۷۸۹ تا ۱۸۱۵ میلادی، مقارن با جنگ‌های ناپلئونی، رویدادی مشابه در سراسر قاره اروپا به راه افتاد. مصادره‌های حکومتی و تخریب‌های ناشی از جنگ، برای مجموعه‌داران لندنی سودی هنگفت رقم زد. اشراف انگلستان با گسیل داشتن دلالان خود به فرانسه، آلمان و ایتالیا، کتابخانه‌های در آستانه نابودی را رصد می‌کردند و با ارعاب، تطمیع، و در مواردی دزدی آشکار، کهن‌ترین نسخه‌ها را به چنگ می‌آوردند. این دوران سرآغاز پیدایش پدیده‌ای موسوم به «جنون کتاب» (Bibliomania) بود که در آن اشراف پول‌دار بریتانیایی برای بلعیدن تاریخ اروپا مبالغی خیره‌کننده صرف می‌کردند.
در کانون این تب‌وتاب، ارل اسپنسر ایستاده بود؛ اشراف‌زاده‌ای که طی ۴۰ سال کتابخانه‌ای عظیم با بیش از ۲۰ هزار جلد نسخه خطی و چاپی بنیان نهاد. هسته اصلی این گنجینه، کتب بدوی چاپ سربی موسوم به «اینکانابولا» (Incunabula) بود. بررسی اسناد و دفاتر مالی باقی‌مانده از اسپنسر در کتابخانه بریتانیا و تطبیق آن‌ها با نسخه فعلی انجیل در کتابخانه جان رایلندز منچستر، گواه زنجیره‌ای از معاملات اجباری، تهدید کتابداران و مفقود شدن رازآلود کتب از دیرها است.
امروزه این کتاب‌های غارت‌شده قفسه‌های معتبرترین کتابخانه‌های پژوهشی در لندن، نیویورک و کالیفرنیا را زینت بخشیده‌اند. مؤسسات فرهنگی برجسته جهان انگلیسی‌زبان بدهی سنگین و اذعان‌نشده‌ای به صومعه‌های تاریخی آلزاس، سوابیا و توسکانی دارند. در روزگاری که وجدان جهانی بر سر بازپس‌گیری و استرداد آثار باستانی غارت‌شده به خاستگاه اصلی‌شان بیدار شده است، نادیده گرفتن ریشه‌های مجرمانه، غیرقانونی و غیراخلاقی تصاحب کهن‌ترین کتاب‌های جهان دیگر ممکن نیست. هرچند نهادهای غارت‌شده سال‌هاست از میان رفته‌اند، اما زمان آن فرا رسیده که جامعه موزه‌داران و دانشگاهیان به این بی‌عدالتی تاریخی در شکل‌گیری امپراتوری‌های کتاب انگلیسی‌زبان اعتراف کنند.
منبع:theconversation