در شرایط افزایش فشار هزینههای انرژی و محدودیت تأمین برق و گاز، بازیافت حرارت اتلافی میتواند بخشی از انرژی هدررفته کارخانهها را به برق یا گرمای قابلاستفاده تبدیل کند.
به گزارش تجارت نیوز، در بسیاری از کارخانههای سیمان، فولاد و صنایع شیمیایی، بخشی از انرژی مصرفشده در فرایند تولید به شکل گاز داغ، بخار، هوای گرم یا حرارت سطح تجهیزات از دست میرود. این انرژی معمولاً برای تولید محصول اصلی مصرف نمیشود و بخشی از آن همراه جریان خروجی به محیط منتقل میشود؛ در حالی که با نصب تجهیزات مناسب میتوان بخشی از آن را بازیابی کرد.
بازیافت حرارت اتلافی یا Waste Heat Recovery به معنای جمعآوری این گرما و استفاده دوباره از آن برای تولید برق، گرمکردن آب و هوا، تأمین بخار یا پیشگرمکردن مواد اولیه است. در برخی کارخانهها، این روش میتواند مصرف سوخت و برق خریداریشده را کاهش دهد؛ موضوعی که در شرایط ناترازی انرژی ایران، علاوه بر مزیت اقتصادی، اهمیت عملیاتی نیز دارد.
با این حال، هر منبع حرارتی برای بازیافت مناسب نیست. گرمایی که دمای بالا و جریان پایدار دارد، معمولاً ارزش بیشتری برای استفاده صنعتی دارد؛ اما بازیابی گرمای کمدما یا متناوب ممکن است به تجهیزات پیچیدهتر و هزینه بیشتری نیاز داشته باشد. بنابراین، سؤال اصلی این نیست که آیا بازیافت حرارت مفید است یا نه، بلکه این است که در کدام کارخانه، با چه فناوری و با چه هزینهای میتوان به صرفهجویی واقعی رسید.
آمار جهانی ۲۰۲۶؛ بازیافت حرارت از مرحله ایده عبور کرده است
در سال ۲۰۲۶، پژوهشهای صنعتی همچنان بر نقش بازیافت حرارت در کاهش مصرف انرژی و انتشار کربن تأکید دارند. گزارش نهایی برنامه همکاری فناوری و سامانههای انرژی صنعتی آژانس بینالمللی انرژی (IEA IETS) که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، بر یکپارچهسازی بازیافت حرارت با فرایندهای تولید، همافزایی میان صنایع و انتقال تجربه پروژههای عملی تأکید میکند. این برنامه، پروژههای انجامشده در حدود ۵۰ طرح ملی را بررسی کرده است.
این تجربهها نشان میدهند که بازیافت حرارت زمانی بیشترین اثر را دارد که بهعنوان بخشی از طراحی و مدیریت کل سامانه انرژی کارخانه دیده شود، نه صرفاً تجهیزی جداگانه در انتهای خط تولید.
از سوی دیگر، مقالهای که در ژوئیه ۲۰۲۶ در نشریه Chemical Engineering & Technology منتشر شد، فناوریهای بازیافت حرارت سرباره در صنعت فولاد را بررسی میکند. بر اساس نتایج این مرور علمی، برخی روشهای گرانولسازی گریز از مرکز میتوانند سرباره را با ظرفیت حدود ۶۰ تا ۸۰ تن در ساعت پردازش کنند و در شرایط بررسیشده، به بازده بازیافت حرارت حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد برسند. این ارقام به فناوری و شرایط فرایند مورد مطالعه مربوطاند و نباید به تمام کارخانههای فولاد تعمیم داده شوند.
در کارخانههای سیمان نیز تمرکز بر بازیافت گرمای گازهای خروجی پیشگرمکن و خنککن کلینکر است. این جریانها به دلیل دمای نسبتاً بالا و تداوم فعالیت خط تولید، میتوانند منبع مناسبی برای تولید برق باشند. در صنایع دیگر، از جمله پالایشگاهها، شیشه، کاغذ و مواد شیمیایی، استفاده مجدد از گرمای فرایندی ممکن است به شکل تولید بخار یا پیشگرمایش مواد اولیه انجام شود.
کارخانه سیمان؛ آیا سرمایهگذاری چندساله ارزش دارد؟
صنعت سیمان یکی از گزینههای شناختهشده برای بازیافت حرارت است؛ زیرا کورههای دوار، گازهای خروجی پیشگرمکن و هوای داغ خنککن کلینکر، جریانهای حرارتی قابلتوجهی تولید میکنند. در سامانههای بازیافت حرارت، این گرما میتواند برای تولید بخار و راهاندازی توربین برق استفاده شود و بخشی از برق موردنیاز کارخانه را تأمین کند.
مطالعهای که در مارس ۲۰۲۵ در نشریه علمی Energy منتشر شد، امکان ترکیب بازیافت حرارت با سامانه تولید همزمان برق، گرما و سرمایش را در صنعت سیمان بررسی کرده است. نتایج مدلسازی این پژوهش، دوره بازگشت سرمایه را حدود ۶٫۱۸ سال برآورد میکند. این عدد نتیجه یک مطالعه فنیـاقتصادی مشخص است، نه میانگین همه کارخانههای سیمان جهان.
در نمونهای دیگر، شرکت سیمان ریاض عربستان در سال ۲۰۲۳ قراردادی به ارزش ۳۴٫۸ میلیون دلار برای احداث سامانه بازیافت حرارت با ظرفیت حدود ۱۲٫۶۴ مگاوات امضا کرد. بر اساس گزارش منتشرشده در مه ۲۰۲۶، اجرای آزمایشی این پروژه برای سهماهه دوم همان سال برنامهریزی شده بود و بهرهبرداری کامل آن برای نیمه دوم سال پیشبینی میشد.
این پروژه نشان میدهد که بازیافت حرارت در مقیاس صنعتی میتواند به سرمایهگذاری چنددهمیلیوندلاری نیاز داشته باشد. با این حال، ظرفیت تولید برق بهتنهایی برای تعیین سودآوری کافی نیست؛ برای محاسبه دوره بازگشت سرمایه باید مقدار برق واقعاً تولیدشده، هزینه نگهداری، ساعات توقف و ارزش اقتصادی برق جایگزینشده نیز مشخص باشد.
در نتیجه، برای کارخانهای که مصرف برق بالایی دارد و در بیشتر ساعات سال با ظرفیت مناسب کار میکند، بازیافت حرارت ممکن است توجیه اقتصادی داشته باشد. در مقابل، اگر تولید ناپیوسته باشد یا تجهیزات بهطور مکرر از مدار خارج شوند، درآمد حاصل از صرفهجویی کاهش پیدا میکند و دوره بازگشت سرمایه طولانیتر میشود.
فولاد؛ بازگشت سرمایه به نوع فناوری وابسته است
در کارخانههای فولاد، منابع گرمایی متعددی وجود دارد؛ از گازهای خروجی کورههای پیشگرم، تا گرمای سرباره و جریانهای داغ حاصل از فرایند احیا و ذوب. تفاوت این منابع باعث میشود یک فناوری واحد برای همه واحدهای فولادی مناسب نباشد.
پژوهشی که در اوت ۲۰۲۵ در International Journal of Hydrogen Energy منتشر شد، امکان بازیافت حرارت از کوره نورد مجتمع فولاد آذربایجان را بررسی کرد. در سناریوی بهینه این مطالعه، سامانه بازیافت حرارت با فرض ۵۰۰۰ ساعت کارکرد سالانه، توان تولید حدود ۵ گیگاواتساعت برق در سال را داشت. هزینه همسطحشده برق تولیدی نیز حدود ۲۶٫۶ دلار به ازای هر مگاواتساعت محاسبه شد.
با وجود این، نتیجه اقتصادی پژوهش یکسان نبود. محققان اعلام کردند که در شرایط واقعی قیمت برق و مصرف این مجتمع، استفاده از برق تولیدشده برای مصرف مستقیم کارخانه الزاماً توجیه اقتصادی نداشت. در سناریویی دیگر که برق در ساعات مناسب به تولید هیدروژن اختصاص داده میشد و هیدروژن در فرایند احیای مستقیم آهن مورد استفاده قرار میگرفت، دوره بازگشت سرمایه حدود شش سال برآورد شد.
این تفاوت نشان میدهد که حتی تولید انرژی از حرارت اتلافی نیز بهطور خودکار سودآور نیست. قیمت برق شبکه، زمان تولید، نیاز داخلی کارخانه و امکان استفاده از محصولات جانبی میتوانند نتیجه مالی پروژه را تغییر دهند.
در برخی واحدهای فولادی، استفاده از حرارت برای پیشگرمکردن مواد اولیه یا آب و تولید بخار ممکن است از تبدیل آن به برق اقتصادیتر باشد؛ زیرا در تبدیل حرارت به برق، بخشی از انرژی در فرایند تبدیل از دست میرود. انتخاب فناوری باید بر اساس دما، فشار، حجم جریان حرارتی و نیاز واقعی کارخانه انجام شود.
محاسبه دوره بازگشت سرمایه؛ چه زمانی پروژه سودآور میشود؟
دوره بازگشت سرمایه سادهترین شاخص برای بررسی اولیه اقتصادی بودن یک پروژه بازیافت حرارت است. این شاخص نشان میدهد که با فرض ثبات صرفهجویی سالانه، چند سال طول میکشد تا منافع مالی پروژه با هزینه اولیه آن برابر شود.
فرمول پایه چنین است:
دوره بازگشت سرمایه = هزینه اولیه سرمایهگذاری ÷ صرفهجویی خالص سالانه
برای روشن شدن موضوع، فرض کنیم کارخانهای برای نصب سامانه بازیافت حرارت به ۱۰ میلیون دلار سرمایهگذاری نیاز داشته باشد و پس از کسر هزینههای سالانه بهرهبرداری و نگهداری، سالانه ۲ میلیون دلار صرفهجویی خالص ایجاد کند. در این صورت، دوره بازگشت سرمایه ساده پنج سال خواهد بود.
اگر همان پروژه بهجای دو میلیون دلار، سالانه یک میلیون دلار صرفهجویی خالص داشته باشد، دوره بازگشت سرمایه به ۱۰ سال افزایش مییابد. بنابراین، تغییر قیمت انرژی، ساعات کار کارخانه یا میزان برق تولیدشده میتواند جذابیت اقتصادی طرح را بهطور جدی تغییر دهد.
این محاسبه ساده، ارزش زمانی پول، هزینه تأمین مالی، مالیات، استهلاک، هزینه توقف تولید برای نصب تجهیزات و تغییرات احتمالی قیمت انرژی را در نظر نمیگیرد. برای تصمیم نهایی باید جریان نقدی سالانه، نرخ بازده داخلی و ارزش فعلی خالص پروژه نیز محاسبه شوند.
همچنین باید میان «صرفهجویی ناخالص» و «صرفهجویی خالص» تفاوت گذاشت. اگر کارخانه سالانه یک میلیون دلار از خرید برق صرفهجویی کند اما هزینه نگهداری و تعمیرات سامانه ۲۰۰ هزار دلار باشد، صرفهجویی خالص آن ۸۰۰ هزار دلار است؛ نه یک میلیون دلار.
در نتیجه، عدد دوره بازگشت سرمایه فقط زمانی معنا دارد که فرضهای محاسبه شفاف باشند. اعلام یک دوره بازگشت بدون توضیح درباره ساعات کار، قیمت انرژی و هزینههای عملیاتی میتواند تصویری بیش از حد خوشبینانه از سودآوری پروژه ایجاد کند.
ایران؛ ظرفیت بازیافت حرارت در کارخانههای سیمان و فولاد
برای ایران، بازیافت حرارت میتواند علاوه بر کاهش هزینه انرژی، راهی برای کاهش وابستگی کارخانهها به برق شبکه و سوخت فسیلی باشد. این موضوع با توجه به محدودیتهای تأمین انرژی در فصل سرد و گرم، اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ بهویژه در کارخانههایی که فرایند تولید آنها به حرارت پیوسته نیاز دارد.
یک مطالعه امکانسنجی درباره نصب سامانه بازیافت حرارت در کارخانه سیمان تهران، منابع اصلی اتلاف گرما را شامل سطح کوره، هوای داغ خنککن کلینکر و گازهای خروجی تجهیزات حرارتی معرفی کرده است. در این مطالعه، ظرفیت تولید برق و منافع اقتصادی بالقوه پروژه بررسی شدهاند. با این حال، نتایج این پژوهش قدیمیتر است و برای تصمیمگیری در سال ۱۴۰۵ باید هزینه تجهیزات، قیمت انرژی، شرایط فعلی کارخانه و امکان اتصال به شبکه برق دوباره ارزیابی شود.
در صنعت فولاد نیز پژوهشهای فنی درباره استفاده از گرمای کورههای نورد، فرایند احیای مستقیم و سرباره نشان میدهند که منابع حرارتی متنوعی برای بازیابی وجود دارد. با این حال، تفاوت فناوری تولید، دمای گازهای خروجی، ساعات فعالیت و وضعیت خطوط تولید باعث میشود نتوان یک برآورد واحد برای تمام کارخانههای کشور ارائه کرد.
یکی از موانع اجرای این طرحها، هزینه اولیه خرید تجهیزات و مهندسی است. مبدلهای حرارتی، بویلرهای بازیاب، توربینها، سامانههای کنترل، لولهکشی و تجهیزات جانبی ممکن است به سرمایهگذاری قابلتوجهی نیاز داشته باشند. در کارخانههای فعال نیز نصب تجهیزات گاهی مستلزم توقف موقت تولید است؛ هزینهای که باید در محاسبات اقتصادی لحاظ شود.
از سوی دیگر، تأمین مالی و دسترسی به فناوری مناسب اهمیت زیادی دارد. اگر نرخ تأمین مالی بالا باشد یا کارخانه نتواند منابع لازم را با شرایط مناسب فراهم کند، حتی پروژهای که از نظر فنی صرفهجویی مناسبی ایجاد میکند، ممکن است در کوتاهمدت جذابیت مالی کافی نداشته باشد.
چه عواملی موفقیت پروژه را تعیین میکنند؟
پیش از اجرای پروژه، کارخانه باید ممیزی انرژی انجام دهد تا مقدار، دما و پیوستگی حرارت اتلافی مشخص شود. سپس باید بررسی کند که استفاده مستقیم از گرما برای پیشگرمایش یا تولید بخار بهتر است یا تبدیل آن به برق. در بسیاری از موارد، استفاده مستقیم از گرما به تجهیزات سادهتری نیاز دارد و از اتلاف انرژی در فرایند تبدیل جلوگیری میکند.
عامل مهم دیگر، ساعات فعالیت کارخانه است. سامانهای که برای استفاده از حرارت پیوسته طراحی شده، در کارخانهای با توقفهای مکرر ممکن است کمتر از ظرفیت اسمی خود کار کند. بنابراین، محاسبات باید بر اساس تولید واقعی و برنامه تعمیرات انجام شوند، نه صرفاً ظرفیت نصبشده تجهیزات.
قیمت انرژی نیز بر نتیجه اثر مستقیم دارد. هرچه ارزش برق یا سوخت جایگزینشده بیشتر باشد، صرفهجویی مالی پروژه افزایش پیدا میکند. با این حال، در ارزیابی اقتصادی باید هزینههای نگهداری، افت عملکرد تجهیزات، توقفهای احتمالی و هزینه تأمین مالی نیز در نظر گرفته شوند.
در نهایت، اجرای آزمایشی در مقیاس محدود یا استفاده از دادههای یک کارخانه مشابه میتواند ریسک سرمایهگذاری را کاهش دهد. انتشار نتایج واقعی پروژهها، شامل هزینه اولیه، برق تولیدی، مصرف سوخت کاهشیافته و زمان بازگشت سرمایه، نیز به تصمیمگیری بهتر سایر صنایع کمک خواهد کرد.
بازیافت حرارت چه زمانی ارزش سرمایهگذاری دارد؟
بازیافت حرارت در کارخانههای سیمان و فولاد نه یک راهکار کمهزینه و فوری برای همه واحدهاست و نه فناوریای که صرفاً به دلیل هزینه اولیه بالا باید کنار گذاشته شود. پژوهشهای منتشرشده در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان میدهند که در برخی پروژهها، دوره بازگشت سرمایه حدود شش سال است؛ اما این نتیجه به نوع فناوری، شرایط عملیاتی و ارزش انرژی بازیابیشده بستگی دارد.
در کارخانههای سیمان، گازهای داغ خروجی و هوای گرم خنککن کلینکر میتوانند برای تولید برق استفاده شوند. در صنعت فولاد نیز بازیافت حرارت کورهها و سرباره، علاوه بر تولید برق، ممکن است در تأمین بخار، پیشگرمایش مواد یا تولید هیدروژن کاربرد داشته باشد. با این حال، هر گزینه باید با توجه به نیاز واقعی کارخانه و هزینه فرصت سرمایهگذاری بررسی شود.
در شرایط ناترازی انرژی ایران، مزیت این فناوری فقط کاهش مبلغ قبض برق یا گاز نیست؛ افزایش تابآوری تولید در برابر محدودیت عرضه و کاهش انتشار آلایندهها نیز اهمیت دارد. برای دستیابی به این مزایا، ممیزی دقیق انرژی، محاسبه شفاف دوره بازگشت سرمایه و ارزیابی عملکرد واقعی تجهیزات ضروری است.
در نهایت، معیار موفقیت بازیافت حرارت، مقدار گرمایی نیست که روی کاغذ قابلاستفاده اعلام میشود؛ بلکه میزان انرژی مفیدی است که در عمل بازیابی میشود و پس از کسر تمام هزینهها، صرفهجویی اقتصادی پایدار ایجاد میکند.
