استادان و صاحب‌نظران عرصه تاریخ هنر، در دومین پیش‌نشست تخصصی نخستین همایش ملی علمی پژوهشی با حضور در تالار شیخ طوسی، به تبیین بازتاب هندسه ابدیت و مفاهیم قرآنی در شاهکارهای معماری حرم مطهر پرداخته و از مجاهدت‌های هنری استاد آینه‌چیان تجلیل کردند.
به گزارش روزنامه قدس، تالار شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در بیست و پنجمین روز از مهرماه، کانون برپایی دومین پیش‌نشست تخصصی نخستین همایش ملی علمی پژوهشی «هنر و معماری حرم مطهر رضوی و نقش آن در اعتلای هنر و معماری اسلامی - ایرانی» شد؛ نشستی به دبیری علمی میثم جلالی (عضو هیئت علمی بنیاد) که با همکاری پژوهشکده امام رضا(ع)، بنیاد بین‌المللی فرهنگی و هنری امام رضا(ع) و دانشگاه هنر اصفهان، همراه با تجلیل از جایگاه هنری زنده‌یاد استاد محمدناصر آینه‌چیان شکل گرفت.
بارگاه منور شمس‌الشموس(ع) در طول سده‌های متمادی، کانون تجلی پیوند ناگسستنی میان «باورهای ایمانی» و «شاهکارهای کالبدی» بوده است؛ فضایی که در آن هر طاق، ایوان، کتیبه و مقرنس، ترجمانی بصری از حکمت توحیدی و عوالم متعالی به شمار می‌رود. دومین پیش‌نشست تخصصی هنر و معماری حرم مطهر رضوی نیز با تمرکز بر همین راز ماندگاری برپا شد تا با کاوش در ظرایف مسجد گوهرشاد و صحن‌های متبرک، نحوه بازنمایی حقیقت بهشت و انطباق ساحت‌های معنایی بر هندسه بناها را از منظر دانشگاهیان و صاحب‌نظران به واکاوی بگذارد.
در این نشست علمی، زاویه دیدهای متنوعی درباره نسبت میان حکمت دینی و کالبد فضایی آستان قدس مطرح شد و صاحب‌نظران به طرح دیدگاه‌های خود پرداختند
ماندگاری تصویر طبیعت در لحظه کمال با زبان نقوش اسلیمی
علیرضا خواجه احمدعطاری، رئیس دانشگاه هنر اصفهان، مبحث خود با عنوان «بازنمایی بهشت در معماری و تزئینات مسجد گوهرشاد» را با تبیین پیوند عمیق میان کالبد مسجد و برانگیختن آرامش و اتصال قلبی به پروردگار آغاز کرد. وی با بیان اینکه رنگ‌بندی، تناسبات حجمی و حضور زائران این فضا را به منبعی از سکینه تبدیل می‌کند، به دو ساحت قرآنی بهشت پرداخت و گفت: در حالی که وجه عینی آن شامل عناصری همچون آب، درخت و باغ است، ساحت باطنی بر مؤلفه‌هایی نظیر کرامت، آرامش پایدار، رضایت و ابدیت تمرکز دارد.
وی توازن، نظم در هندسه و استمرار طرح‌های سنتی را ابزار تجلی این حقایق برشمرد و تأکید کرد: هم‌نشینی خطوط خوشنویسی و نقوش ختایی و اسلیمی، فضایی متصل به بی‌نهایت خلق می‌کند. رئیس دانشگاه هنر اصفهان از صحن به منزله کانون هم‌گرایی زمین، آب، آسمان و دیواره‌های الوان یاد کرد و افزود: آب علاوه بر کارکرد طهارت، طراوت حیات را بازتاب می‌دهد و خط سیر چشم را از صحن تا ایوان و محراب امتداد می‌بخشد؛ مزیتی که در قیاس با ناپایداری گل و گیاه در عالم مادی، سرسبزی طبیعت را در کمال‌یافته‌ترین تصویر خود در مسجد گوهرشاد جاودانه کرده است.
همپوشانی صحن‌ها، گنبدها و گلدسته‌ها در مدار یک معنای واحد
در ادامه، مریم قاسمی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان، در سخنرانی مجازی‌اش با عنوان «بازشناسی چگونگی تجلی وحدت در کثرت در معماری حرم رضوی»، نگرش توحیدی را پایه اصلی ادراک سازه‌های آستان دانست و یادآور شد: تمامی عناصر متکثر بنا در هماهنگی کامل، معنایی یگانه را تقویت می‌کنند. وی پیوند تاریخی دوره‌های مختلف گسترش حرم مطهر را مورد توجه قرار داد و بیان کرد: عناصری چون رواق‌ها، شبستان‌ها، ایوان‌ها، گلدسته‌ها و صحن‌ها اگرچه دارای تکثرند، اما درون نظامی به‌هم پیوسته انسجام یافته‌اند.
وی بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) را محور توسعه کالبدی و هویت فرهنگی مشهد در طول اعصار خواند و ضمن گلایه از فاصله گرفتن شهرسازی معاصر اطراف حرم منور از مفاهیم توحیدی، تصریح کرد: این بارگاه کماکان اصیل‌ترین پناهگاه برای صیانت از هنرهای ایرانی و اسلامی محسوب می‌شود؛ فضایی که با حضور پیوسته نور، ذکر و تناسب مادی و معنوی، تجربه حضور را تعالی می‌بخشد.
مرمت آینه‌کاری‌های روضه منوره
محسن صباغیان طوسی، مشاور سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، دیگر سخنران این محفل بود که به واکاوی سیره کاری و اخلاقی زنده‌یاد استاد محمدناصر آینه‌چیان پرداخت. وی به نقش کلیدی این چهره هنری در جریان طرح‌های توسعه آستان اشاره کرد و یادآور شد: آفرینش‌های او در بناهایی نظیر تالار اجتماعات و کتابخانه مرکزی، سطح کیفی تزئینات معماری را ارتقا بخشید.
وی به شکل ویژه به همت استاد در بازسازی آینه‌کاری‌های روضه منوره متعاقب حادثه بمب‌گذاری اشاره کرد و تعامل صمیمانه با استادکاران، توان بالا در حل مسائل کارگاهی، پشتکار مثال‌زدنی و پرهیز جدی از هیاهوی رسانه‌ای و مصاحبه را از دلایل توفیق ماندگار وی در بارگاه منور برشمرد.
ضرورت ثبت تصویری صدها تابلو نقاشی در بستر دیجیتال
در این بخش، فرزند استاد آینه‌چیان به جایگاه پرشمار آثار پدرش در حرم مطهر اشاره کرد و ایجاد بستری برای مستندسازی دیجیتال را ضرورتی فوری برای بهره‌مندی جامعه دانشگاهی دانست.وی یادآور شد: صدها تابلو نفیس از نقاشی‌های این هنرمند به‌جا مانده که معرفی شناسنامه‌دار و واقعی آن‌ها نیازمند ثبت نظام‌مند است.
انتشار دستاوردهای علمی در فصلنامه‌های پژوهشی معتبر
در پایان برنامه، فرشید فلاح لاله‌زاری، مدیرعامل بنیاد بین‌المللی فرهنگی و هنری امام رضا(ع)، مشارکت اهالی اندیشه در تبیین هنر رضوی را رویکرد اصلی این مجموعه دانست و از اختصاص صفحات نشریات پژوهشی بنیاد برای داوری و نشر مقالات همایش خبر داد. وی هنرآفرینی استادکاران حرم منور را عاملی اثرگذار در تعمیق زیارت زائران دانست. محمود ملکی، معاون علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی نیز بر استمرار همکاری مراکز علمی و فرهنگی در اجرای برنامه‌های مشترک تأکید کرد. سیدمهدی سیدین‌نیا، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی اصفهان هم به‌صورت برخط بر ضرورت هم‌افزایی نهادهای دانشگاهی اشاره کرد.
این رویداد با نمایش مستندی از ادوار حیات استاد آینه‌چیان، اجرای شعر رضوی و قدردانی رسمی از بازماندگان این هنرمند خادم پایان یافت.
گفتنی است؛ تأکید صاحب‌نظران در این گردهمایی بر امتداد نگاه توحیدی از کالبد حرم مطهر به حریم شهری، حاوی هشداری صریح به برنامه‌ریزان شهری و معماران معاصر است؛ آنجا که مسجد گوهرشاد و صحن‌های متبرک به عنوان الگوهای زنده بازنمایی بهشت و هندسه ابدیت معرفی می‌شوند، هم‌افزایی نهادهای پژوهشی چون بنیاد پژوهش‌های اسلامی با دانشگاه‌های هنر کشور نقشی کلیدی در بازتولید این الگوهای کمال‌یافته در معماری نوین ایرانی ـ اسلامی خواهد داشت و مستندسازی دیجیتال میراث به‌جا مانده از استادان پیشکسوت، نخستین پیش‌شرط ورود به این افق تازه است.
خبرنگار: وحدانه آخوند شریف