پیش از آنکه حکیم توس، سرایش کتاب گرانسنگ شاهنامه را آغاز کند، دو سه شاهنامه دیگر در جغرافیای وسیع خراسان‌زمین به قلم ادیبان خراسانی، فراهم آمده بود؛ مثل «شاهنامه ابومنصوری» که در همین ستون، سطرهایی از مقدمه بازمانده از آن را خواندیم یا شاهنامه دقیقی توسی، که در آغاز سرایش، سراینده‌اش که دقیقی توسی باشد، کشته شده.
از شاهنامه ابومنصوری، بخشی از مقدمه آن به‌جا مانده و از شاهنامه دقیقی توسی، هزار و چند بیت، که فردوسی در شاهنامه خود، جا داده است. در این میان، شاهنامه دیگری هم بوده که در فراز و فرودهای تاریخ، از میان رفته است؛ شاهنامه‌ای که در سوی دیگر خراسان، در بلخ نوشته شد.
از زندگی «ابوالمؤید بلخی» چیزی نمی‌دانیم جز اینکه ادیب و تاریخ‌دان بوده و در نیمه نخست قرن چهارم، کتاب‌هایی نوشته که از میان رفته است.
او از جمله نخستین نویسندگان زبان فارسی است که داستان‌های اسطوره‌ای و حماسی ایران‌زمین را در قالب شاهنامه گرد آورده و کوشیده تا میراثی از گذشتگان به آیندگان برساند و چنان‌که پیداست دراین مهم، موفق هم بوده؛ تا آنجا که در چندین کتاب دیگر به آثار ابوالمؤید بلخی اشاره شده؛ از جمله به همین شاهنامه او که از آن به عنوان «شاهنامه بزرگ» یاد شده.
«تاریخ سیستان» یکی از آن کتاب‌هاست که به شاهنامه بزرگ بلخی اشاره کرده. این کتاب، خودش هم قصه دارد. از این کتاب، تنها و تنها یک نسخه باقی است. نیز به‌نظر می‌رسد این کتاب، در طول چند سده و به قلم چند نویسنده نوشته شده است؛ نویسندگانی که تقریباً چیزی از آن‌ها نمی‌دانیم. اما کتاب حاوی دانسته‌های فراوان، از جغرافیای سیستان است؛ و می‌دانیم که خراسان و سیستان، در همه تاریخ، پهلو به پهلوی هم بوده‌اند و تقریباً یک سرزمین واحد را تشکیل می‌داده‌اند. تاریخ سیستان، کتاب مهمی است؛ آن‌قدر که استاد مرحوم «ملک‌الشعرای بهار» وقتی تصمیم می‌گیرد یکی دو اثر از آثار کهن را تصحیح کند، به سراغ همین کتاب می‌رود و با مرارت فراوان، به تصحیح آن می‌پردازد.
در این کتاب، نویسنده نامعلوم محترم، در بیان پیشینه یکی از بناهای تاریخی سیستان - که «آتشکده کرکوی» باشد در نزدیکی زابل، که هنوز هم با همه عظمت تاریخی‌اش، باقی است و متأسفانه رنجور و مهجور و ناشناخته باقی مانده - به بخشی از شاهنامه ابوالمؤید بلخی استناد می‌کند و فرازهایی از آن کتاب را می‌آورد. این بخش‌، در کنار یکی دو بخش دیگر، تنها بخش‌های باقیمانده از شاهنامه بزرگ بلخی است؛ دقیق‌تر بخش‌هایی از کتاب «گرشاسب‌نامه» او که بخشی از شاهنامه بزرگش بوده.
این فراز از شاهنامه ابوالمؤید بلخی را بخوانیم و از خواندن سطرهایی از یک کتاب گمشده، لذت ببریم. این سطرها قصه‌ای است درباره کیخسرو که به باور سیستانی‌ها آتشکده کرکوی را بنا نهاده است و اینکه او چگونه جادوی سیاه و تاریک افراسیاب تورانی را در هم می‌شکند.
«اکنون یاد کنیم سبب آتش کرکوی؛ بوالمؤید در کتاب گرشاسب گوید که چون کیخسرو به آذربادگان رفت و رستم دستان با وی، و آن تاریکی و پتیاره دیوان به فرّ ایزدتعالی بدید که آذرگشسب پیدا گشت و روشنایی بر گوش اسب او بود و شاهی او را شد با چندان معجزه؛ پس کیخسرو از آنجا بازگشت و به ترکستان شد به طلب خون سیاوش پدر خویش؛ و هر چه نرینه یافت اندر ترکستان، همی ‌کشت؛ و رستم و دیگر پهلوانان ایران با او.
افراسیاب گریز گرفت و به سوی چین شد و از آنجا به هندوستان آمد و از آنجا به سیستان آمد و گفت من بزنهار (پناه/ امان) رستم آمدم و او را به بنکوه (منطقه‌ای در حوالی زابل امروزی) فرود آوردند. چون سپاه او همی آمد فوج فوج، اندر بنکوه انبار غله بود؛ چنان‌که اندر هر جانبی از آن بر سه سو، مقدار صد هزار کیل (پیمانه) غله دایم نهاده بودندی. و جادوان (جادوگران) با او گرد شدند و او جادو بود، تدبیر کرد که اینجا علف هست و حصار محکم؛ عجز نباید آورد تا خود چه باشد. به جادویی بساختند که از هر سوی دو فرسنگ تاریک گشت.
چون کیخسرو به ایران شد و خبر او شنید، آنجا آمد؛ بدان تاریکی اندر نیارست شد (نتوانست وارد تاریکی بشود) و این‌ جایگه که اکنون آتشگاه کرکوی است، معبدجای گرشاسب بود؛ و او را دعا مستجاب بود بروزگار او؛ و او فرمان یافت، مردمان هم به امید برکات آنجا همی‌شدندی و دعا همی‌کردندی و ایزدتعالی مرادها حاصل همی‌کردی.
چون حال برین جمله بود، کیخسرو آنجا شد و پلاس پوشید و دعا کرد. ایزدتعالی آنجا روشنایی فرادید آورد که اکنون آتشگاه است. چون آن روشنایی بر آمد برابر تاریکی، تاریکی ناچیز گشت؛ و کیخسرو و رستم به پای قلعه شدند و به منجنیق، آتش انداختند و آن انبارها همه آتش گرفت چندین ساله که نهاده بود؛ و آن قلعه بسوخت؛ و افراسیاب از آنجا بجادویی بگریخت؛ و دیگر کسان بسوختند و قلعه ویران شد...».

پیش از آنکه حکیم توس، سرایش کتاب گرانسنگ شاهنامه را آغاز کند، دو سه شاهنامه دیگر در جغرافیای وسیع خراسان‌زمین به قلم ادیبان خراسانی، فراهم آمده بود.

زمان مطالعه: ۳ دقیقه

منبع: روزنامه قدس