کرمان – ایرنا – کالاها، آدم‌ها و فرهنگ‌ها در هزاران سال گذشته در مسیرهایی حرکت کرده‌اند که بخشی از تاریخ سرزمین‌ها در حاشیه آن شکل گرفته و اگرچه «جاده ابریشم» شناخته‌شده‌ترین نام در میان راه‌های تجاری تاریخی است اما در کنار آن، مسیر پررونق دیگری با عنوان «راه ادویه» نیز بوده که قرن‌ها شرق و غرب جهان را به یکدیگر پیونده می‌داده و امروز تقریبا گمنام مانده است.
به گزارش ایرنا، جاده ادویه از هند آغاز شده و با گذر از جنوب‌شرق ایران به‌ویژه از پهنه کرمان به سمت سرزمین‌های غربی ادامه داشته است.
مشخص نیست آخرین‌بار، زنگوله کدام کاروان در گوش این جاده پیچید و ردّ پای شترانی که بار فلفل و میخک و زنجبیل و جوز هندی و پارچه‌های گران‌بها و ابریشمین داشتند، تا کِی روی خاک این جاده ماند و بعد برای همیشه پاک شد.
هرچند کاروان‌ها از حرکت بازایستادند و گرد و غبار زمان راه‌های رفت و برگشت کاروانیان را پوشاند اما صفحات کتاب‌های تاریخ و ستون‌های استوار کاروانسراها همچون شاهدانی از آن روزگاران، میراث جاده ادویه را زنده نگاه داشته و یک برگ از تاریخ تجارت ایران را ماندگار کرده‌اند.
۲ تمدن کهن ایران و هند از هزاران سال پیش تاکنون روابط تجاری، سیاسی و فرهنگی گسترده‌ای داشته‌اند هرچند در روزگاران مختلف این روابط دستخوش فرازها و فرودهایی بوده است.
پیوند تاریخی ایران و هند
بنا به گفته پژوهشگر و معاون اداره کل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی که در سال‌های اخیر کوشش‌های فراوانی برای احیای برند جاده ادویه در کرمان داشته است، شواهد باستانی و تاریخی متعددی وجود دارد که نمایانگر ارتباطاتِ بین تمدنیِ ایران و هند است.
محمد جهانشاهی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا در این‌باره اظهار کرد: مثلا از کاوش‌های باستان‌شناسی در کُنارصندل جیرفت مُهر استوانه‌ای مرمرینی به دست آمد که نشانه‌های مخصوص مهرهای تمدن رود سِند در آن وجود دارد و نشان می‌دهد تبادلات تجاری بین این تمدن‌ها از آن روزگاران وجود داشته است. در سایت باستانی «تپه یحیی» واقع در ارزوئیه استان کرمان که از هزاره پنجم قبل از میلاد سکونتگاه بوده نیز کارگاه‌های ظروف کلرویت شناسایی شده در حالی که در بین‌النهرین و تمدن‌های رود سند هم نمونه‌هایی از این ظروف گزارش شده است و نشان می‌دهد شبکه توزیع کالا در مقیاس منطقه‌ای در آن دوران فعال بوده و کرمان در بین این ۲ جغرافیای تمدنی رود سند و بین‌النهرین نقش راهبردی داشته است.
وی تاکید کرد: شواهد باستان‌شناسی در محوطه‌های تمدن رود سند، دشت جیرفت و تپه یحیی در کرمان و شهر سوخته در سیستان‌وبلوچستان و مناطق باستانی جنوب غرب ایران تا بین‌النهرین گویای پنج هزار سال ارتباط و تبادل و تعامل بین این مناطق است.
جای خالی شواهد باستان‌شناسی
این ارتباطات از طریق جاده‌ها و راه‌هایی برقرار می‌شده است که از تمامی آن‌ها اطلاعات دقیقی در دست نیست. جاده ادویه یکی از این مسیرهاست که با شبکه‌ای از راه‌های زمینی و دریایی، شرق آسیا را به اروپا و آفریقا وصل می‌کرد. این جاده به‌واسطه تجارت ادویه اعم از فلفل و دارچین و زیره این نام را گرفته است.
اگرچه نام جاده ادویه زنده است اما درباره قدمت و مسیر دقیق آن اطلاعات موثقی نیست. برخی معتقدند جاده ادویه از دوران باستان و تا اوایل حکومت پهلوی اول یکی از شاهراه‌های اصلی تجارت جهانی بود که ایران و کرمان هم نقش پررنگی در آن داشت.
نادر علیدادی‌سلیمانی، دکترای باستان‌شناسی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا درباره قدمت دقیق جاده ادویه با تاکید بر اینکه منابع موثقی در این‌باره نداریم، اظهار کرد: جاده ابریشم از شمال‌شرق ایران و از سمت افغانستان وارد ایران شده و از جنوب دریای خزر به سمت ترکیه و اروپا می‌رفته است. زنده‌یاد استاد باستانی‌پاریزی برای نخستین‌بار از جاده‌های ادویه نام می‌برد و می‌گوید جاده‌هایی فرعی بودند که به جاده ابریشم متصل می‌شدند و کالاها را از طریق آن جابه‌جا می‌کردند.
وی افزود: اما آثار و شواهدی باستان‌شناسی در این‌باره نداریم. در دوره‌هایی با سرزمین ادویه یعنی هند مراوداتی داشته‌ایم. در دوره قاجاریه کرمان ارتباط قوی با شبه‌قاره هند داشت و اکنون هم کاروانسرای هندوها در مجموعه بازار تاریخی شهر کرمان را داریم که تاییدکننده روابط گسترده تجاری بین این مناطق در آن روزگار بوده است.
وی ادامه داد: درباره جاده ادویه، ما هیچ شواهد باستان‌شناسی و منابع کتابخانه‌ای نداریم و نمی‌توانیم دقیق بگوییم که از چه دورانی در این مسیر ترددهای تجاری وجود داشته است.
مسیر دریایی تجارت
در این‌باره، دکترای تاریخ، عضو هیات علمی و رئیس گروه تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان در گفت‌وگو با ایرنا بیان کرد: آنچه که باستان‌شناسان می‌گویند درست است چون داده‌های باستان‌شناسی شوربختانه در این خصوص بسیار کم است به این دلیل که پژوهش و گمانه‌زنی و کاوش چندانی انجام نشده است ولی منابع تاریخی این شکاف را پوشش می‌دهند.
جمشید روستا سپس درباره جاده ادویه اطلاعاتی را ارائه کرد که می‌تواند ردّی از این مسیر تاریخی را برای ما روشن کند.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا جاده ادویه از ابریشم قدیمی‌تر است یا این جاده، شاخه فرعی ابریشم (با قدمت بیش از ۲ هزار سال) بوده است؟ گفت: ما هم جاده ابریشم و هم ادویه را به‌عنوان مسیرهای باستانی داشته‌ایم. جاده ابریشم بیش‌تر در مسیرهای خاکی و زمینی بوده که از «خان بالِق» چین شروع می‌شده و بعد از گذر از مغولستان و آسیای مرکزی و نواحی ماوراء‌النهر به ایران می‌رسیده و از ایران عبور کرده و به نواحی ترکیه امروزی می‌رفته که به آن آسیای صغیر یا بلاد روم می‌گویند و در ادامه هم به بنادری در ایتالیا می‌رسیده است.
عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان افزود: به‌جز جاده ابریشم که بسیار کهن است و آن را مربوط به چین باستان و ایران باستان می‌دانیم، جاده ادویه هم مسیری قدیمی و باستانی دارد اما برخلاف جاده ابریشم که مسیر خاکی است، مسیری دریایی بوده و بخش عظیم آن از دریا عبور می‌کرده است.
روستا ادامه داد: جاده ادویه از نواحی شرق چین که در منابع به بندر زیتون معروف است آغاز می‌شده، از این بندر کالاهای تجاری به نواحی جنوب شرق آسیا می‌رسیده و از دریا گذر می‌کرده و از نواحی کهن سنگاپور و اندونزی امروزی گذر می‌کرده و به نواحی شرقی هند می‌رسیده و کالاهایی مانند فلفل، زنجبیل و میخک و بسیاری از ادویه‌های دیگر خوراکی و دارویی و یا ویژه رنگرزی بارگیری می‌شده و به بنادر جنوبی و غربی هند می‌رفته و در این مناطق هم، کالاهای دیگری بارگیری و سپس به نواحی داخلی ایران منتقل می‌شده است.
روستا با بیان اینکه این مسیر از سمت دریای عمان وارد ایران می‌شده است، اظهار کرد: ۲ نکته باید مورد توجه قرار گیرد؛ یکی اینکه بخشی از مسیر جاده ادویه از سمت دریا و بخشی از سمت خشکی ربطی به ایران و به‌ویژه کرمان دارد.
وی توضیح داد: لنج‌ها و کشتی‌ها از دریای عمان، کالاها را به ۲ بندرگاه در نواحی جنوبی ایران می‌رساندند. یکی از آن‌ها، بندر «تیس» بندرگاهی در هفت کیلومتری چابهار امروزی بوده است که کالاها در آن پیاده می‌شده و بندرگاه دیگر، بندر هرمز کهنه، در حوالی میناب امروزی است.
این دکترای تاریخ افزود: کالاهایی که در بندر تیس پیاده می‌شد از منطقه مکران (نواحی جنوبی سیستان و بلوچستان) به نواحی نرماشیر و بم در کرمان می‌رسید و سپس به سمت شهر کنونی کرمان می‌آمد که در دوران کهن به آن بردسیر یا به‌اردشیر می‌گفتند. این کالاها از این مسیر به کوهبنان و راور و از آنجا، بخشی به سمت یزد، اصفهان و مرکز و شمال‌غرب ایران و بخشی به سمت خراسان می‌رفت. می‌توان گفت این کالاها بعضا به جاده ابریشم متصل می‌شده که از نواحی شمال‌شرق وارد ایران می‌شد.
روستا بیان کرد: کالاهایی که در بندر هرمز کهنه پیاده می‌شد به سمت منوجان در کرمان روانه شده و بعد به جیرفت می‌رسید.
شهر تجاری تاریخی
وی افزود: یک شهر بارانداز تجاری در حوالی جیرفت ساخته بودند که به ویژه در دوران سلجوقیان در هزار سال پیش پررونق بوده و به آن کُمادین یا قُمادین می‌گفتند. کالاها در این شهر باراندازی شده و تاجران هم در آن رفت‌وآمد داشتند.
عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان با بیان اینکه یافته‌های باستان‌شناسی به‌دلیل عدم کاوش و پژوهش از این قضیه حمایت نمی‌کند اما در منابع تاریخی می‌توان شواهدی را یافت، گفت: مثلا در کتاب‌های «بدایع‌الازمان فی وقایع کرمان» و «عِقدُالعُلی للموقف‌الاعلی» نوشته ابوحامد کرمانی اشاره می‌کند که در منطقه‌ای در اطراف جیرفت، تاجرانی از هند و ارمن و زنگبار و چین و دیگر مناطق، در همین مسیر تجاری برای خود حجره خریده بودند و کالاهایی که از سمت چین و هند و زنگبار می‌آمد آنجا باراندازی می‌شد.
روستا اظهار کرد: نکته دیگری که گفته ما را درباره جاده ادویه تا حد بیش‌تری روشن می‌کند این است که نه فقط در دوران سلجوقیان بلکه در دوران قراختاییان و زمان حکومت ترکان‌خاتون و بعد در دوران صفویه و گنجعلی‌خان هم نمودهایی از رونق تجاری در کرمان داریم که کالاها در مسیرهای مختلف جابه‌جا و باراندازی می‌شد و به اقصی‌نقاط ایران می‌رفت.
وی افزود: شواهدی که بر این نظرات صحه می‌گذارد، کاروانسراهای دوره صفویه است. در این دوره که نسبت به سلجوقی و قراختایی به ما نزدیک‌تر است، اوضاع کرمان آرام است و تجارت رونق زیادی داشته است.
رئیس بخش تاریخ دانشگاه باهنر کرمان ادامه داد: شوربختانه از کاروانسراهای دوران سلجوقی و قراختایی در کرمان چیزی نمانده است اما از دوران صفویه به‌دلیل ساخت کاروانسراهای بیش‌تر، ثبات سیاسی و نزدیکی دوران صفویه به ما نسبت به سلجوقی و قراختایی، کاروانسراهایی برجای مانده است.
روستا با اشاره به تعدد کاروانسراها و تیمچه‌ها و سراها در مجموعه بازار تاریخی کرمان خاطرنشان کرد: در بازار تاریخی شهر کرمان بیش از ۱۰ کاروانسرای با قدمت صفویه و قاجاریه داریم که نشان می‌دهد رونق تجاری زیادی وجود داشته که این تعداد کاروانسرا احداث شده است.
وی اضافه کرد: این روندی است که به ما تا حد زیادی کمک می‌کند تا با بهره‌گیری از منابع تاریخی وجود تجارت و جاده ادولیه را تایید کنیم.
توسعه تجارت با سلطه بر کیش
عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان در بخش دیگری از این گفت‌وگو، به یک رخداد تاریخی مهم اشاره و بیان کرد: شاید جالب باشد که بدانید یکی از نخستین حکومت‌هایی که تلاش می‌کند برای نخستین‌بار به «کیش» در جنوب ایران به‌عنوان جزیره توجه کند و آن را به مسیر تجاری موجود پیوند بزند، سلجوقیان کرمان است.
روستا با بیان اینکه ملک تورانشاه پسر ملک قاورد سلجوقی، کیش که آن زمان به آن جزیره «قیس» می‌گفتند را فتح می‌کند، توضیح داد: وقتی که کیش را فتح می‌کند گروهی به نام بنی‌قیصر در آن جزیره زندگی می‌کردند که مردمان محلی بودند. ملک تورانشاه آن‌ها را مطیع خود کرده و ثروتی هم به کیش تزریق می‌کند و بدین‌ترتیب، این منطقه به یک جزیره تجاری تبدیل می‌شود.
وی افزود: در کنار بندرگاه‌های تیس و هرمز کهنه که شرح آن رفت، اضافه شدن این جزیره تحت سلطه کرمان، کمک می‌کند این منطقه در جاده ادویه و تجارت جهانی آن روزگار نقش بیش‌تری داشته باشد.
این دکترای تاریخ ادامه داد: از طرفی، سلجوقیان کرمان آن‌قدر قدرت داشتند که در قرن پنجم هجری‌قمری بنادر عمان هم زیر سلطه سلجوقیان قرار می‌گیرد. این بندرگاه‌ها در پیرامون کرمان، پازل تجارت این ایالت را تکمیل و اوضاع تجاری را به بهترین وجه رقم می‌زند.
ادویه زیر سایه ابریشم
نویسنده کتاب «جغرافیای تاریخی شهر کرمان در دوران میانه» در پاسخ به این پرسش ایرنا که آیا شواهدی تاریخی وجود دارد که مشخص کند جاده ادویه قدیمی‌تر از ابریشم بوده یا خیر؟ گفت: قطعا هر ۲ این جاده‌ها بسیار کهن و قدیمی هستند. درباره اینکه جاده ادویه قدیمی‌تر بوده یا نه؟ مدارک دقیقی نداریم.
وی افزود: درباره جاده ابریشم بسیار کار و تبلیغ شده اما جاده ادویه گمنام باقی مانده است. به همین دلیل، تا نام جاده‌های قدیمی می‌آید همه به سراغ ابریشم می‌روند. ما در اهمیت جاده ابریشم شک نداریم ولی در این هم تردیدی نیست که مسیر دریایی تجارت در روزگار گذشته نیز اهمیت فراوانی داشته است.
نام جاده تاریخی کرمان
نویسنده کتاب «تاریخ قراختاییان از آغاز تا فرجام» در پاسخ به این پرسش ایرنا که ادویه نامی است که ما به این مسیر تجاری می‌دهیم یا در دوران گذشته هم این واژه به‌کار می‌رفته است؟ اظهار کرد: آنچه که در منابع تاریخی آمده و من در منابع دوران سلجوقی به بعد می‌بینم، اشاره‌ای به این عنوان ندارند. مثلا ابوحامد کرمانی نمی‌گوید جاده ادویه بلکه می‌گوید جاده‌ای که تاجران در آن، از هند با خود ادویه و فلفل می‌آوردند.
روستا ادامه داد: باید ببینیم هیچ منبع قدیمی وجود دارد که از واژه ادویه یا ابریشم استفاده کرده باشد یا خیر؟ آنچه که کاملا مشخص است اینکه ۲ نوع کالای مهم یعنی ابریشم و ادویه در این مسیر جابه‌جا می‌شده است. حتما ده‌ها و صدها کالای تجاری دیگر نیز در این مسیر بوده است. مارکوپولو در سفرنامه خود می‌گوید سلاح از جمله نیزه و سرنیزه و شمشیر هم در طول این مسیر تجاری خریدوفروش می‌شد.
برند جاده ادویه منهای دانشگاه
وی در پاسخ به این پرسش ایرنا که در سال‌های اخیر در کرمان تلاش‌هایی پراکنده شده تا برند تجاری و فرهنگی جاده ادویه را احیا کنند. ارزیابی شما از این اقدامات چیست؟ گفت: اتفاق خوبی است و ما هم حامی آن هستیم اما تا جایی که اطلاع دارم در حد حرف و پیگیری مانده است.
عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان افزود: چند سال پیش و در دوران مدیریت اسبق میراث‌فرهنگی کرمان (سعید شاهرخی) قرار بود همایش جاده ادویه برگزار شود و ما مقاله هم برای آن ارسال کردیم ولی مسکوت باقی ماند و با تغییر مدیریت‌ها، دنبال نشد.
روستا ادامه داد: ما گروه تاریخ و ایران‌شناسی و استادان برجسته‌ای را در دانشگاه باهنر کرمان داریم اما حتی یک‌بار هم نشده در این چند سال مراجعه‌ای شود که درباره جاده ادویه نظر بدهید و کمک کنید.
وی تاکید کرد: اگر می‌خواهیم برند جاده ادویه را احیا کنیم، اقدامات نباید در حد حرف و اسم و نمایش باشد، باید واقعا قدمی اساسی برداشته شود تا همه وارد عمل شویم و باستان‌شناسان و استادان تاریخ و اقتصاد درباره این برند اظهارنظر کنند تا اطلاعات منسجم و علمی درباره آن جمع‌آوری و منتشر شود.
غبارزدایی از جاده ادویه
اگرچه قدمت این بنا مربوط به دوران قاجار است اما نقش‌آفرینی کرمان در مسیر تجارت جهانی در آن روزگار، نمی‌تواند از یک دوره مشخص مثل قاجار آغاز شود و حتما پیشینه‌ای طولانی داشته که در دوران قاجار، به چنان قوام و دوامی رسیده که تاجران هندی ساکن کرمان می‌شوند. همه این نقل و انتقالات کالاها و رفت‌وآمدهای آدم‌ها هم از طریق مسیرهایی انجام می‌شده که ادویه یکی از آن‌هاست.
شاید وقت آن رسیده باشد که کرمان جدی‌تر از گذشته به جاده ادویه بیاندیشد و با انجام تحقیق و پژوهش‌های علمی به شناسایی دقیق این مسیر تاریخی و معرفی آثار و یادگارهای برجای‌مانده از آن دوران بپردازد؛ این جاده تنها به مسیر عبور کاروان‌ها محدود نمی‌شود بلکه روایتگر روزگاری است که کرمان نه شهری در حاشیه جهان، بلکه یکی از حلقه‌های مهم پیوند تمدن‌ها و فرهنگ‌ها و دارای جایگاه مهمی در اقتصاد بود.