ایلام - ایرنا - جنگل‌های بلوط ایلام میان خشکسالی، آفات، فرسایش خاک، آتش‌سوزی، چرای دام و گرد و غبار روزگار می‌گذرانند و هر سال بخشی از توان طبیعی خود را از دست می‌دهند، اما همین سرزمین هنوز با ۶۴۱ هزار هکتار جنگل، یک‌هزار گونه گیاهی و صدها هزار هکتار مرتع از ظرفیت بازگشت و احیا برخوردار است و اکنون بیش از هر زمان دیگری به تصمیم ملی برای افزایش تاب‌آوری نیاز دارد.
به گزارش خبرنگار ایرنا، ایلام نزدیک ۹ درصد از جنگل‌های کشور را در خود جای داده است و بخش قابل توجهی از این پوشش را جنگل‌های بلوط ایرانی تشکیل می‌دهند که در پایداری خاک، تنظیم چرخه آب، کاهش گرد و غبار و حفظ گوناگونی زیستی نقش مهمی ایفا می‌کنند.
جنگل‌های استان در شرایطی با فشارهای فزاینده طبیعی و انسانی روبه‌رو هستند که ۷۸۰ هزار هکتار از زمین‌های استان در اختیار دامداران و عشایر قرار دارد و حدود ۱۲ هزار بهره‌بردار از این عرصه‌ها استفاده می‌کنند و حضور دام و کوچ عشایر از استان‌های پیرامونی نیز فشار بر مراتع را افزایش می‌دهد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری ایلام می‌گوید: جنگل ۶۴۱ هزار هکتار از گستره استان را پوشش می‌دهد و یک‌هزار گونه گیاهی در ایلام شناسایی شده است که نزدیک به ۳۵۰ گونه از این گیاهان ارزش دارویی و اقتصادی دارند.
یاسم خان‌محمدیان تاکید می‌کند که حفاظت از سرمایه طبیعی زاگرس و افزایش تاب‌آوری این زیست‌بوم به توجه جدی و حمایت ملی نیاز دارد و ادامه روند کنونی بدون تقویت منابع مالی، تجهیزات و برنامه‌های حفاظتی می‌تواند توان طبیعی جنگل‌ها را با تهدید جدی رو به رو کند.
وی ادامه می‌دهد که آفات و بیماری‌ها، فرسایش خاک، گرد و غبار و فشار چرای دام از مهم‌ترین تهدیدهای جنگلی و منابع طبیعی استان به شمار می‌رود و مقابله با این عوامل به برنامه‌ای هماهنگ و مستمر نیاز دارد.
خان‌محمدیان هشدار می‌دهد اکنون ۱۰ درصد از جنگل‌های استان زیر تأثیر بیماری‌ها و آفات قرار گرفته‌اند و اگر برای کنترل این تهدید در کوتاه‌ترین زمان اقدام نشود، دامنه آسیب می‌تواند به بخش‌های بیشتری از جنگل‌ها گسترش پیدا کند.
وقتی بیماری به جان جنگل می‌افتد
آفات و بیماری‌های جنگلی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که عرصه‌های بلوط پس از سال‌ها خشکسالی و کاهش توان طبیعی با فشارهای متعدد روبه‌رو شده‌اند و هرگونه کاهش بیشتر پوشش گیاهی می‌تواند روند فرسایش خاک و آسیب‌پذیری زیست بوم را تشدید کند.
کارشناس منابع طبیعی استان ایلام در این باره تاکید می‌کند که مدیریت آفات و بیماری‌های جنگلی باید از مرحله شناسایی کانون‌های آسیب عبور کند و به پایش مستمر، شناسایی عوامل مؤثر، کارهای پیشگیرانه و اجرای عملیات احیا در عرصه‌های آسیب دیده منجر شود.
ولی‌الله طولابی تاکید می‌کند: بخش مهمی از مشکلات جنگل‌های زاگرس به کاهش توان طبیعی در برابر تغییرهای اقلیمی و فشارهای انسانی مربوط می‌شود و برنامه‌های حفاظتی باید همزمان عوامل مختلف اثرگذار بر جنگل را مورد توجه قرار دهند.
وی می‌گوید که تقویت پوشش گیاهی، مدیریت چرای دام، حفاظت خاک و اجرای طرح‌های آبخیزداری می‌تواند توان زیستی جنگل‌ها را افزایش دهد و زمینه بازگشت تدریجی عرصه‌های آسیب دیده را فراهم کند.
خاکی که آرام آرام از دامنه‌ها می‌رود
فرسایش خاک در ایلام به دلیل توپوگرافی خاص، شیب زمین و فشارهای وارد شده بر منابع طبیعی به یکی از تهدیدهای جدی برای پایداری جنگل‌ها و مراتع تبدیل شده است و ادامه این روند می‌تواند توان زیستی و تولیدی بخش‌هایی از استان را کاهش دهد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری ایلام توضیح می‌دهد که شرایط توپوگرافی و شیب‌های استان در کنار فشارهای وارد شده به طبیعت فرسایش خاک را تشدید کرده است و اجرای طرح‌های آبخیزداری و حفاظت خاک باید با جدیت بیشتری دنبال شود.
خان‌محمدیان پیشنهاد می‌دهد: اجرای عملیات آبخیزداری، تقویت پوشش گیاهی و کنترل روان آب‌ها می‌تواند از شسته شدن خاک جلوگیری کند و پایداری عرصه‌های طبیعی را افزایش دهد.
وی ادامه می‌دهد که گرد و غبار نیز یکی دیگر از تهدیدهای جدی منابع طبیعی استان است و بخشی از این گرد و غبار از کشورهای همسایه وارد ایلام می‌شود و تقویت پوشش گیاهی و حفاظت از جنگل‌ها می‌تواند از شدت آثار آن بکاهد.
گرد و غبار سال‌هاست که به چالش اصلی محیط زیست به ویژه فصل بهار ایلام تبدیل شده و تداوم آن می‌تواند بر پوشش گیاهی، کیفیت خاک، منابع آب و سلامت زیست بوم اثر بگذارد و ضرورت همکاری میان دستگاه‌های داخلی و کشورهای همسایه را افزایش دهد.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست که هفته جاری دو روز مهمان ایلام بود در نشست شورای اداری این استان تاکید کرد: دیپلماسی محیط زیستی با عراق باید برای مدیریت کانون‌های گرد و غبار تقویت شود و ایجاد منطقه زیستگاهی مشترک میان دو کشور می‌تواند بخشی از این تهدید را مدیریت کند.
شینا انصاری گفت که ایلام از زیستگاه‌های بکر و ظرفیت‌های طبیعی ارزشمندی برخوردار است و با توجه به همراهی مدیران استان می‌تواند به عنوان پایلوت و مرکز الگوی حفاظت از جنگل‌های زاگرس معرفی شود.
وی اظهار کرد: دانشگاه ایلام از ظرفیت علمی مناسبی برای هدایت برنامه‌های کاربردی حفاظت از جنگل‌های بلوط برخوردار است و معرفی ایلام به عنوان مرکز الگوی ملی می‌تواند زمینه استفاده از این توان علمی را فراهم کند.
انصاری ادامه داد: دانش و شناخت محیط زیستی مدیران استان از ظرفیت‌های طبیعی می‌تواند در مسیر توسعه پایدار مورد استفاده قرار گیرد و برنامه‌های حفاظت از منابع طبیعی را از مرحله اقدام‌های پراکنده به برنامه‌های هدفمند تبدیل کند.
همکاری مرزی برای حفاظت از زیستگاه‌ها
حفاظت از زیستگاه‌های مرزی در ایلام نیز به دلیل همسایگی استان با عراق اهمیت ویژه‌ای دارد و هماهنگی میان نیروهای حفاظت محیط زیست و مرزبانی می‌تواند امنیت زیستگاه‌ها و گونه‌های جانوری را افزایش دهد.
انصاری افزود: ۵۱ سازمان مردم‌نهاد فعال در حوزه محیط زیست استان فعالیت می‌کنند که این ظرفیت اجتماعی می‌تواند در حفاظت از جنگل‌ها و طبیعت، افزایش مشارکت عمومی و تقویت فرهنگ محیط زیستی نقش مؤثری ایفا کند.
وی اظهار کرد: تجهیزات و نیروی انسانی واکنش سریع در زمان بروز بحران‌های محیط زیستی ضروری است و تأمین اعتبار برای نوسازی تجهیزات و تقویت امکانات با همکاری سازمان برنامه و بودجه و مدیریت بحران باید دنبال شود.
انصاری ادامه داد: عدالت محیط زیستی یکی از محورهای اصلی برنامه‌های دولت چهاردهم است و توزیع عادلانه امکانات و حفاظت از منابع طبیعی برای نسل‌های آینده باید به عنوان حق همگانی مورد توجه قرار گیرد.
با وجود این، مدیریت جنگل‌ها و مراتع ایلام بدون توجه به فشارهای ناشی از چرای دام و کوچ عشایر امکان‌پذیر نیست و ساماندهی بهره‌برداری از مراتع باید همزمان با برنامه‌های احیای جنگل دنبال شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری ایلام اظهار می‌کند که ۷۸۰ هزار هکتار از زمین‌های استان مورد استفاده دامداران و عشایر قرار دارد و حضور عشایر و دام‌های استان‌های همسایه در فصل کوچ نیز فشار بر مراتع را افزایش می‌دهد.
خان‌محمدیان توضیح می‌دهد که مدیریت اصولی چرای دام، رعایت ظرفیت مراتع و همکاری بهره‌برداران می‌تواند از تخریب پوشش گیاهی جلوگیری کند و توان بازسازی طبیعی عرصه‌های منابع طبیعی را افزایش دهد.
مدیریت جنگل ساختار ملی می‌خواهد
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری پیشنهاد کرد: با توجه به گستردگی جنگل‌ها و رویشگاه زاگرس و نقش این پهنه در کنترل گرد و غبار، حفاظت خاک و حفظ تعادل زیست بوم، ایجاد دفتر تخصصی جنگل‌کاری و احیای جنگل‌های زاگرس در ساختار ملی منابع طبیعی ضروری است.
خان‌محمدیان افزود: رویشگاه زاگرس با نزدیک به شش میلیون هکتار گستره نقش مهمی در کنترل گرد و غبار، حفاظت خاک و حفظ تعادل محیط‌زیست کشور ایفا می‌کند و به همین دلیل ایجاد ساختار تخصصی برای حفاظت و احیای این پهنه ضروری است.
وی اضافه می‌کند: همان‌گونه که در برخی حوزه‌های جنگلی ساختارهای تخصصی ایجاد شده است، زاگرس نیز به دفتر تخصصی نیاز دارد تا برنامه‌های جنگل‌کاری، احیا، حفاظت و پایش این پهنه با تمرکز بیشتری دنبال شود.
خان‌محمدیان تاکید می‌کند: ایلام با توجه به ظرفیت‌های علمی، اجرایی و شیفتگی و عشق مردم استان به طبیعت می‌تواند برای اجرای این برنامه به به عنوان پایلوت برنامه‌های محیط زیستی و احیای جنگل‌های زاگرس انتخاب شود
آتش‌سوزی جنگل‌ها یکی از تهدیدهای جدی جنگل‌ها و مراتع ایلام و زاگرس به شمار می‌رود و سرعت عمل در شناسایی و مهار این عامل می‌تواند میزان خسارت به عرصه‌های طبیعی را به شکل محسوسی کاهش دهد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری ایلام در این یادآور شد با همکاری استاندار، نمایندگان مجلس، فرمانداران، اجرا و تقویت برنامه‌های پیشگیرانه میزان آتش‌سوزی جنگل‌ها در سال جاری حدود ۹۰ درصد نسبت به سال گذشته کاهش یافته است.
وی ادامه می‌دهد: با وجود این کاهش، ایلام همچنان به تجهیزات تخصصی خاموشی آتش نیاز دارد و استقرار دائمی بالگرد می‌تواند زمان دسترسی به مناطق سخت گذر را کاهش دهد و امکان مهار سریع‌تر آتش را فراهم کند.
خان‌محمدیان تاکید می‌کند: مناطق زیر مدیریت محیط زیست و منابع طبیعی نیز به توجه بیشتر، ردیف اعتباری مشخص و تجهیزات حفاظتی مناسب نیاز دارند و تقویت این امکانات می‌تواند توان مقابله با بحران‌ها را افزایش دهد.
ایلام می‌تواند نقطه آغاز باشد
انتخاب ایلام به عنوان پایلوت حفاظت و احیای جنگل‌های زاگرس می‌تواند مطالبه‌ای استانی را به برنامه‌ای ملی تبدیل کند و ظرفیت‌های علمی، اجرایی و اجتماعی استان را در مسیر مشترک قرار دهد.
رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در این باره تاکید کرد که ایلام با برخورداری از زیستگاه‌های بکر، ظرفیت‌های علمی دانشگاه و همراهی مدیران استان می‌تواند به مرکز الگوی حفاظت از جنگل‌های زاگرس تبدیل شود و اجرای برنامه‌های کاربردی در این زمینه می‌تواند از ایلام آغاز شود.
انصاری افزود: ظرفیت علمی دانشگاه ایلام، حضور سازمان‌های مردم‌نهاد و مشارکت مردم در حفاظت از طبیعت، زمینه مناسبی برای اجرای برنامه‌های پایلوت فراهم کرده است و استفاده از این ظرفیت‌ها می‌تواند به الگوی موفقی برای دیگر استان‌های زاگرس‌نشین تبدیل شود.
کارشناس منابع طبیعی ایلام هم تاکید می‌کند: حفاظت از زاگرس باید از اقدام‌های جسته و گریخته و مقطعی عبور کند و به برنامه‌ای مستمر با منابع مالی پایدار، مسئولیت‌های روشن، شاخص‌های قابل اندازه‌گیری و نظام پایش مشخص تبدیل شود.
طولابی افزود: مدیریت چرای دام، تقویت آبخیزداری، حفاظت خاک، پایش آفات و بیماری‌ها، احیای پوشش گیاهی و توسعه مشارکت جوامع محلی باید در قالب برنامه‌ای واحد دنبال شود تا اقدام‌های دستگاه‌های مختلف در مسیر یکسان قرار گیرد.
مدیرکل پیشین و کارشناس محیط‌زیست ایلام هم تاکید می‌کند که ایجاد یک مرکز تخصصی احیای جنگل‌ها و محیط‌زیست زاگرس در ایلام می‌تواند ظرفیت دانشگاه، دستگاه‌های اجرایی، تشکل‌های مردم‌نهاد و جوامع محلی را در قالب ساختاری منسجم گرد هم آورد و امکان اجرای برنامه‌های علمی و عملیاتی را فراهم کند.
علیرضا محمدی می‌گوید: تبدیل پیشنهاد پایلوت شدن ایلام به برنامه اجرایی نیازمند تعریف اعتبار مشخص، تعیین متولی، تدوین برنامه زمان‌بندی و تعیین شاخص‌های ارزیابی خواهد بود و بدون این الزام‌ها، نمی‌توان به نتیجه پایدار و موثر رسید.
وی اظهار می‌کند: حفاظت از محیط‌زیست و جنگل‌های زاگرس زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که پایش آفات و بیماری‌ها، مدیریت چرای دام، حفاظت خاک، اجرای طرح‌های آبخیزداری، تقویت تجهیزات مهار آتش‌سوزی، مشارکت جوامع محلی و دیپلماسی محیط زیستی با عراق در قالب برنامه منسجم دنبال شود.
محمدی بر این باور است که ایلام با برخورداری از ۶۴۱ هزار هکتار جنگل، تنوع گیاهی چشمگیر، ظرفیت علمی دانشگاه، حضور تشکل‌های مردم‌نهاد و تجربه مشارکت و علاقمندی مردم در حفاظت از طبیعت می‌تواند یکی از نقاط آغاز این برنامه ملی باشد و اکنون تصمیم‌گیری برای استفاده از این ظرفیت، بیش از همیشه به اراده و حمایت ملی نیاز دارد.