جزئیات یک تغییر راهبردی
هم‌زمان با افزایش تحرکات دیپلماتیک کشورهای منطقه برای جلوگیری از تشدید تنش میان ایران و آمریکا، نشانه‌هایی از تغییر فضای سیاسی و دیپلماتیک در پرونده تهران و واشنگتن دیده می‌شود.
به گزارش دیروزبان، سفر نخست‌وزیر قطر به آمریکا و دیدار با دونالد ترامپ و جی‌دی ونس، یکی از مهم‌ترین تحولات اخیر در این زمینه بوده است؛ دیداری که پس از آن، رئیس‌جمهور آمریکا در پیامی اعلام کرد احتمال استفاده مجدد از گزینه نظامی علیه ایران چندان زیاد نیست.
در همین رابطه، کوروش احمدی، دیپلمات پیشین، به بررسی چشم‌انداز روابط ایران و آمریکا، احتمال بازگشت به جنگ و نقش میانجی‌گری قطر پرداخته است. او معتقد است مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، اقتصادی و منطقه‌ای باعث شده است که واشنگتن در شرایط فعلی ادامه فشار اقتصادی و محاصره دریایی را به ازسرگیری درگیری نظامی ترجیح دهد.
چرا احتمال بازگشت جنگ کاهش یافته است؟
احمدی با اشاره به افزایش رایزنی‌های دیپلماتیک و فعال شدن مجدد کانال میانجی‌گری قطر، معتقد است می‌توان تا حدودی به کاهش تنش‌ها امیدوار بود. به گفته او، ترامپ پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر اعلام کرد برخی کشورهای منطقه حفظ وضعیت موجود، یعنی ادامه محاصره دریایی ایران، را به بازگشت به جنگ ترجیح می‌دهند.
از نگاه این دیپلمات پیشین، واشنگتن از ابتدا با دو گزینه اصلی روبه‌رو بود: نخست، آغاز حملات نظامی جدید و دوم، ادامه راهبرد فشار اقتصادی و محاصره دریایی. به نظر می‌رسد ترامپ در نهایت گزینه دوم را انتخاب کرده است؛ زیرا آمریکا پیش‌تر راه نظامی را آزموده، اما نتوانسته به اهداف سیاسی موردنظر خود دست پیدا کند. بنابراین تکرار جنگ می‌توانست به تخریب بیشتر منجر شود، بدون آنکه تضمینی برای دستیابی به اهداف واشنگتن وجود داشته باشد.
عملیات دروازه آهنین؛ راهبرد جدید آمریکا
احمدی معتقد است راهبرد فعلی آمریکا بر سه محور اصلی استوار است: تداوم محاصره دریایی، افزایش فشارهای اقتصادی و اجرای عملیاتی با عنوان «دروازه آهنین»
هدف از عملیات دروازه آهنین، محدود کردن مسیرهای زمینی مورد استفاده ایران برای جابه‌جایی و انتقال کالا عنوان شده است. با این حال، هنوز مشخص نیست این طرح با چه سازوکار عملیاتی و در چه ابعادی اجرا خواهد شد.
به اعتقاد او، حتی اگر مذاکرات در کوتاه‌مدت به نتیجه نرسد، احتمال بازگشت به جنگ در یکی دو ماه آینده چندان زیاد نیست و محتمل‌ترین سناریو، ادامه محاصره دریایی و تشدید فشارهای اقتصادی علیه ایران خواهد بود.
توافق احتمالی بر سر چه موضوعاتی خواهد بود؟
این دیپلمات پیشین درباره محورهای احتمالی توافق میان تهران و واشنگتن می‌گوید چارچوب اصلی توافق می‌تواند بر مبنای موارد مطرح‌شده در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و طرح هفت‌بندی ایران شکل بگیرد.
بر اساس این چارچوب، ایران خواستار توقف جنگ در تمامی جبهه‌ها، پایان محاصره دریایی، لغو تحریم‌های نفتی، آزادسازی دارایی‌ها و سپرده‌های مسدودشده و لغو تحریم‌هایی است که پس از جنگ ژوئن علیه کشور اعمال شده‌اند.
همچنین به‌رسمیت شناختن ترتیبات مورد توافق ایران و عمان درباره تنگه هرمز از دیگر موضوعات موردنظر تهران است. در مقابل، ایران متعهد خواهد شد تنگه هرمز را بازگشایی کند.
البته همچنان درباره چگونگی بازگشایی این آبراه اختلاف نظر وجود دارد. مشخص نیست منظور بازگشت کامل تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ است یا بازگشایی آن بر اساس ترتیبات و شرایطی که ایران تعیین می‌کند.
اختلاف اصلی تهران و واشنگتن چیست؟
روزنامه دنیای اقتصاد در این باره می‌نویسد، به گفته احمدی، یکی از مهم‌ترین موانع توافق، اختلاف دو طرف بر سر ترتیب اجرای تعهدات است.
در چارچوب تفاهم‌نامه اسلام‌آباد قرار بود ابتدا آمریکا بخشی از تعهدات خود را اجرا کند و ایران نیز در مقابل تنگه هرمز را بازگشایی کند. پس از آن، طرفین در یک بازه زمانی ۶۰روزه وارد مذاکرات هسته‌ای شوند.
اما اکنون واشنگتن خواهان تغییر این روند است و تأکید دارد که مذاکرات هسته‌ای باید از همان ابتدا در دستور کار قرار بگیرد. به این ترتیب، آمریکا رفع تحریم‌ها و اجرای تعهدات اقتصادی خود را به پیشرفت مذاکرات هسته‌ای و امتیازدهی ایران در این حوزه مشروط می‌کند.
در مقابل، تهران بر اجرای چارچوب پیشنهادی خود و پرهیز از ورود به مذاکراتی فراتر از آن تأکید دارد.
فرمول قطر برای شکستن بن‌بست مذاکرات
قطر تلاش می‌کند با ارائه پیشنهادهای مرحله‌ای، مواضع دو طرف را به یکدیگر نزدیک کند. یکی از این پیشنهادها، اجرای تدریجی تعهدات است؛ به این معنا که آمریکا بخشی از خواسته‌های ایران را اجرا کند و تهران نیز در مقابل اقدام متناسبی انجام دهد.
هدف این فرمول، ایجاد تعادل در امتیازدهی و فراهم کردن زمینه توافق است. با این حال، تاکنون نشانه روشنی از پذیرش این پیشنهاد از سوی ایران منتشر نشده است.
احمدی در ادامه به دلایل فاصله گرفتن ترامپ از گزینه نظامی اشاره می‌کند. به اعتقاد او، محاسبات اولیه آمریکا در جنگ با ایران محقق نشد. ترامپ تصور می‌کرد حمله غافلگیرکننده، ترور مقام‌های سیاسی و نظامی و ایجاد شوک در ساختار قدرت ایران می‌تواند به فروپاشی سریع نظام سیاسی منجر شود؛ ارزیابی‌ای که تا حد زیادی تحت تأثیر تحلیل‌های بنیامین نتانیاهو و محاسبات اولیه اسرائیل قرار داشت.
با این حال، این هدف محقق نشد. از سوی دیگر، مخالفت افکار عمومی آمریکا با جنگ و هزینه‌های سیاسی آن، به‌ویژه پس از تضعیف موقعیت جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، محدودیت‌های بیشتری برای ترامپ ایجاد کرده است.
در کنار این عوامل، تقویت جریان مخالف جنگ در دولت آمریکا و مخالفت کشورهای منطقه با ازسرگیری درگیری‌ها نیز بر محاسبات کاخ سفید تأثیر گذاشته است.