اگر برای استفاده از اینستاگرام و یوتیوب پولی پرداخت نمیکنیم، پس این شرکتها چگونه هزینههای میلیاردی خود را تأمین میکنند؟ توجه، زمان و اطلاعات شما در این شبکهها، همان چیزی است که دیگران بابتش پول میپردازند.
تا به حال به این فکر کردهاید که چرا استفاده از شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، فیسبوک، یوتیوب و تیکتاک کاملا رایگان است؟
این ابزارها امکانات و خدمات گستردهای را به صورت کاملا رایگان در اختیار کاربران قرار میدهند. سرورهایی که این برنامهها روی آنها اجرا میشوند، میلیاردها دلار هزینه دارند. مهندسانی که در این شرکتها کار میکنند، دستمزدهای چند رقمی دریافت میکنند. پس این هزینهها چگونه تامین میشوند؟
پاسخ سادهتر از چیزی است که تصور میکنید: در این چرخه، شما مشتری نیستید، شما خودتان بخشی از محصول به شمار میآیید. به خاطر همین هم است که شما برای استفاده از این برنامهها هزینهای پرداخت نمیکنید.
مدل درآمدی شبکههای اجتماعی؛ تبلیغات هدفمند
یکی از مهمترین منابع درآمد شرکتهای بزرگ فناوری، تبلیغات است. البته تبلیغات موضوع جدیدی نیست. سالهاست که شرکتها محصولات خود را از طریق تلویزیون، مجلات، روزنامهها و بیلبوردهای تبلیغاتی معرفی میکنند. در تبلیغات سنتی، اطلاعات محدودی درباره ویژگیها و علایق مخاطبان واقعی وجود دارد، پس نرخ هدررفت سرمایه هم بالاست.
اما شبکههای اجتماعی سالهاست که امکان نمایش تبلیغات شخصیسازیشده را فراهم کردهاند. این پلتفرمها با استفاده از دادههای کاربران و فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، تبلیغاتی متناسب با علایق، رفتارها و نیازهای احتمالی هر فرد نمایش میدهند.
برای مثال، اگر درباره خرید کفش ورزشی جستوجو کنید یا ویدئوهای مرتبط با ورزش را تماشا کنید، معمولا در ادامه تبلیغات مربوط به کفش، لباس ورزشی یا تجهیزات تناسب اندام را مشاهده کنید. در واقع، تبلیغکنندگان برای دسترسی به مخاطبانی که احتمال بیشتری دارد به محصولاتشان علاقهمند شوند، به این پلتفرمها پول پرداخت میکنند.
مثلا متا به صورت کلی درآمد اینستاگرام را گزارش نمیکند اما در یکی از پروندههای دادگاهی خود، درآمد حاصل از فروش تبلیغات اینستاگرام برای سال ۲۰۲۱ را، حدود ۳۲.۴ میلیارد دلار اعلام کرد. بعضی منابع هم درآمد اینستاگرام از تبلیغات در سال ۲۰۲۵ را حدود ۷۱ میلیارد دلار تخمین زدهاند. برای درک بهتر این موضوع به این نکته توجه کنید: درآمد شرکت خودروسازی فراری (برند نامآشنای ماشینسازی) در سال ۲۰۲۵، حدود ۸ میلیارد دلار بوده است.
اطلاعات ما چگونه به درآمد تبدیل میشوند؟
هر فعالیتی که در شبکههای اجتماعی انجام میدهیم، اطلاعات ارزشمندی درباره رفتار و علایق ما در اختیار پلتفرمها قرار میدهد. مثلا:
- چه ویدئوهایی را تماشا میکنیم؟
- روی کدام پستها کلیک میکنیم؟
- چه مدت روی یک تصویر یا ویدئو توقف میکنیم؟
- چه موضوعاتی را جستوجو میکنیم؟
- به چه صفحاتی علاقه نشان میدهیم؟
- چه محتوایی را لایک، ذخیره یا بازنشر میکنیم؟
- با چه نوع حسابهایی تعامل بیشتری داریم؟
به این ترتیب، هرچه بیشتر از یک پلتفرم استفاده کنیم، فرصت بیشتری برای جمعآوری دادههای رفتاری و نمایش تبلیغات به وجود میآید.
این ردیابی گاهی فراتر از خود شبکه اجتماعی نیز میرود. برای مثال، ابزارهای ردیابی فیسبوک و برخی سرویسهای گوگل که در وبسایتهای مختلف استفاده میشوند، اطلاعاتی درباره فعالیت کاربران در فضای اینترنت جمعآوری میکنند. همچنین برخی شرکتهای فناوری، دادههایی مانند موقعیت مکانی، سابقه خرید و اطلاعات جمعیتی را از شرکتهای دلالی جمعآوری داده دریافت میکنند.
ترکیب این اطلاعات به شرکتها امکان میدهد که پروفایلهای رفتاری بسیار دقیقی از کاربران بسازند. این پروفایلها فقط علایق ما را مشخص نمیکنند، بلکه برای پیشبینی رفتار خرید، موضوعات مورد علاقه، وضعیت احتمالی روابط، نگرانیهای شخصی و حتی واکنشهای احساسی ما به محتوا مورد استفاده قرار میگیرند.
جنگ بر سر توجه ما
حتماً برای شما هم پیش آمده است که پس از تماشای یک ویدئو در اینستاگرام یا یوتیوب، ناگهان متوجه شوید چندین دقیقه یا حتی چند ساعت گذشته است. این اتفاق تا حد زیادی به عملکرد الگوریتمهای پیشنهاد محتوا مربوط میشود. الگوریتمهایی که با تحلیل رفتار و علایق کاربران، محتوایی را به آنها نمایش میدهند که به احتمال بیشتری، توجهشان را جلب میکند و آنها را به تماشای بیشتر ترغیب میکند.
دلیل این موضوع ساده است: هرچه کاربران زمان بیشتری را در یک پلتفرم سپری کنند، فرصت بیشتری برای نمایش تبلیغات و در نتیجه کسب درآمد فراهم میشود. در واقع، در اقتصاد توجه، هرچه کاربران بیشتر درگیر محتوا شوند، ارزش اقتصادی بیشتری برای پلتفرم ایجاد میکنند.
همین مسئله شرکتهای فناوری را به سمت طراحی الگوریتمهایی سوق میدهد که بتوانند کاربران را تا حد امکان درگیر نگه دارند. برای مثال، اگر ویدئوهای آموزشی آشپزی را بیشتر تماشا کنید، در صفحه پیشنهادهای شما محتوای بیشتری درباره غذا، دستور پخت و آشپزی ظاهر میشود.
از سوی دیگر، همه محتواها به یک اندازه توجه کاربران را جلب نمیکنند. محتوای هیجانی، جنجالی و تحریککننده معمولاً واکنشهای بیشتری برمیانگیزد و کاربران را به لایک کردن، نظر دادن و به اشتراک گذاشتن تشویق میکند. بر اساس برخی پژوهشها، محتوای دارای بار احساسی بین ۱۷ تا ۲۴ درصد بیشتر از محتوای فاقد این ویژگی تعامل ایجاد میکند. بنابراین، الگوریتمهای شبکههای اجتماعی که به دنبال افزایش تعامل هستند، چنین محتواهایی را بیشتر به کاربران پیشنهاد میدهند (حتی اگر نادرست باشند).
کاربران؛ نیروی کار رایگان شبکههای اجتماعی
اینستاگرام بیش از ۳ میلیارد کاربر فعال ماهانه و حدود ۲ میلیارد کاربر فعال روزانه دارد؛ میلیونها نفری که مخاطب تبلیغات و مشتریان بالقوه کسبوکارها محسوب میشوند. اما نکته جالب اینجاست که کاربران شبکههای اجتماعی فقط مصرفکننده محتوا نیستند، بلکه خودشان نیز نقش مهمی در تولید محتوای این پلتفرمها ایفا میکنند.
به بیان ساده، ما بدون دریافت دستمزد، محتوایی تولید میکنیم که به رشد و درآمدزایی این شرکتها کمک میکند.
برای درک بهتر حجم این فعالیت، کافی است بدانیم که بر اساس برخی منابع، کاربران اینستاگرام در هر ثانیه، حدود ۱۰۰۰ محتوا به اشتراک میگذارند. در یوتیوب نیز هر ثانیه حدود ۵۰۰ دقیقه ویدئو بارگذاری میشود. این حجم عظیم از محتوای تولیدشده توسط کاربران، یکی از مهمترین سرمایههای اقتصادی شبکههای اجتماعی است.
و در پایان
جمله معروفی میگوید: «اگر برای محصول هزینه نمیکنید، خود شما محصول هستید.»
رایگان بودن ساخت حساب کاربری و استفاده از بسیاری از امکانات شبکههای اجتماعی، به معنای رایگان بودن واقعی این خدمات نیست. ما بهجای پول، با زمان، توجه، اطلاعات رفتاری و محتوایی که تولید میکنیم، هزینه حضور در این شبکهها را پرداخت میکنیم.
در این میان، توجه ما یکی از مهمترین منابع اقتصادی شبکههای اجتماعی است. هر دقیقهای که در این پلتفرمها سپری میکنیم، هر ویدئویی که تماشا میکنیم و هر محتوایی که تولید میکنیم، به ارزش تجاری شبکههای اجتماعی اضافه میکند.
