بجنوردی مینویسد: «مصاحبه با کسی که در جستوجوی گمنامی است، دشواریها و محدودیتهای بسیاری دارد؛ خصوصاً اگر بفهمد مصاحبه برای نوشتن خاطرات و زندگینامه اوست. ولی حیف بود که خاطرات سیدعبدالله انوار، فرهنگپژوه برجسته معاصر ثبت و ضبط نشود.»
سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – رضا دستجردی: «خاطراتی از سیدعبدالله انوار» که بههمت انتشارات روزنه منتشر شده، حاصل گفتوگوی مجید بجنوردی با دانشمند، فیلسوف، ریاضیدان، ادیب و مترجم ایرانی و از پیشکسوتان فقید نسخهشناسی در ایران است. مولف کتاب را با طرح پیشینهای از سیدیعقوب انوار و کودکی سیدعبدالله انوار آغاز کرده، با رویدادهای تاریخسازی چون انقلاب مشروطه، دوران سلطنت رضاشاه و سوم شهریور ۱۳۲۰ ادامه میدهد. خاطرات نسخهشناس شهیر معاصر از حزب توده، صادق هدایت، پیشهوری، جلال و نیما و بسیاری روایات دیگر، روایت بجنوردی را با جذابیتهای بسیار همراه میکند. «رسام ارژنگی در تبوتاب آذربایجان» دیگر اثر مجید بجنوردی است.
سیدعبدالله انوار، متولد ۱۳۰۳، فرزند سیدیعقوب انوار شیرازی، از چهرههای برجسته تاریخ معاصر ایران بود. کودکی و جوانی او در تهران گذشت که بعدها نه فقط محل زندگی، بلکه یکی از مهمترین موضوعات پژوهشی او شد. او در دبیرستان البرز و دانشسرای عالی تحصیل کرد و سپس در کتابخانه ملی و لغتنامه دهخدا به فعالیت پرداخت. سالهای بازنشستگی نیز برای او به معنای کنارهگیری از دانش و پژوهش نبود؛ خانهاش به محفلی برای گفتوگو، آموزش، نوشتن، ترجمه و تربیت شاگرد تبدیل شد.
«خاطراتی از سیدعبدالله انوار» حاصل گفتوگوهای مجید بجنوردی با اوست که در ابتدا با هدف نگارش زندگینامه یا گردآوری خاطرات آغاز نشده بود. آشنایی بجنوردی با انوار از مسیر علاقه و پژوهش او درباره تهران شکل گرفت. رفتوآمد به خانه انوار و گفتوگو درباره تاریخ و جغرافیای تهران، بهتدریج نویسنده را با خاطرات و دانستههایی مواجه کرد که به باور او ارزش ثبت و حفظ داشت. همین گفتوگوهای پراکنده بعدها به مصاحبههای موضوعی تبدیل شدند و در نهایت مجموعهای را پدید آوردند که امروز در قالب کتاب حاضر در دسترس خواننده قرار گرفته است.
این شیوه شکلگیری کتاب، به آن حالوهوایی متفاوت از یک زندگینامه رسمی میدهد. خواننده با روایتی مواجه نیست که از ابتدا بر اساس یک طرح منظم و از پیش تعیینشده نوشته شده باشد؛ بلکه با مجموعهای از خاطرات، تجربهها، دانشها و تأملات روبهروست که بهتدریج کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. به همین دلیل، تهران در سراسر کتاب حضوری پررنگ دارد که نه صرفاً در قالب یک شهر، بلکه بهعنوان بخشی از حافظه شخصی و تاریخی انوار نمود پیدا میکند. انوار خود را متعلق به نسلی میدانست که رشد سریع تهران و همزمان نابودی بسیاری از آثار و نشانههای شهر قدیم را به چشم دیده بود. همین تجربه او را به سوی پژوهش درباره تاریخ و آثار تهران سوق داد. وی برای شناخت شهر حتی روزانه تا سی کیلومتر پیادهروی میکرد و از نقاط و آثار مختلف یادداشت برمیداشت.
از این نگاه، تهرانپژوهی برای انوار صرفاً بازگویی تاریخ کلی شهر نبود. او تلاش میکرد به جزئیات برسد، خانهها، خیابانها و محلهها را بشناسد و آنچه را در معرض نابودی قرار داشت، ثبت کند. مقالههایی مانند «باغ سردار»، «باغ نگارستان»، «غرب خیابان لالهزار» و «غرب خیابان فردوسی جنوبی» نمونهای از همین رویکردند. به روایت بجنوردی، انوار در این آثار از کلیگویی فاصله میگرفت و حتی خانهبهخانه برخی خیابانهای تهران را بررسی میکرد. از همین روست که خاطرات انوار را میتوان روایتی از حافظه شهری تهران دانست. انوار دروازه دولت قدیم را دیده بود؛ همان دروازهای که در کودکی از زیبایی آن سخن میگفت و بعدها شاهد تخریب آن و بسیاری دیگر از آثار تهران شد.
اما اهمیت کتاب به تهران محدود نمیشود. بجنوردی در پیشگفتار کتاب، از انوار بهعنوان شخصیتی جامع یاد میکند که بر حوزههای گوناگونی تسلط داشت: تاریخ مشروطه، تاریخ جنبش چپ و نهضت ملی ایران، زبان و ترجمه، کاغذشناسی، تصحیح متون، ریاضیات و فلسفه و حکمت. این گستردگی دانش یکی از مهمترین وجوه شخصیتی است که در این خاطرات آشکار میشود.
علاوه بر آنچه گذشت، مسئله آموزش نیز جایگاه مهمی در روایت دارد. بر اساس آنچه پیش روی مخاطب قرار دارد، انوار از نسلی میآمد که به روایت خودش، آموزش زبان انگلیسی در دبیرستان البرز را جدی تجربه کرده بود و همین تجربه را با وضعیت آموزش عالی نسلهای بعد مقایسه میکرد. بجنوردی نیز در توصیف رابطه خود با استاد، خانه او را «دانشگاه» خود مینامد که مدرک نمیداد و شاگردانش نیز در پی مدرک نبودند. این تعبیر، شاید یکی از بهترین توصیفها برای نوع رابطهای باشد که انوار با اطرافیان و شاگردانش در قالب انتقال دانش به مثابه یک شیوه زندگی، نه صرفاً یک موقعیت دانشگاهی برقرار کرده بود.
کتاب همچنین با افزودن پژوهشی درباره سیدیعقوب انوار، پدر عبدالله انوار، زمینهای برای شناخت بهتر خانواده و فضای فکری فراهم میکند که انوار در آن رشد کرد. در پایان نیز گفتوگویی با مهدی محقق، از دوستان چند دهه انوار، آمده است که میتواند تصویری مکمل از شخصیت و جایگاه او ارائه کند. بخش دیگری از جذابیت کتاب به حضور تاریخ سیاسی ایران در خاطرات انوار بازمیگردد. او شناخت عمیقی از تاریخ مشروطه و نهضت ملی داشت و در روایت این دورهها شور و حرارت ویژهای از خود نشان میداد.
«خاطراتی از سیدعبدالله انوار» در ۲۲۰ صفحه بههمت انتشارات روزنه منتشر شده است.
