جمهوری آذربایجان با اتکا به روابط متوازن با ترکیه و اسرائیل و سابقه میانجی‌گری میان تل‌آویو و کشورهای عربی، می‌تواند نقش واسطه‌ای کلیدی در ترمیم روابط آنکارا و اسرائیل ایفا کند.
به گزارش تجارت نیوز، نشنال اینترست با انتشار یادداشتی مدعی شد: اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، روز ۱۴ اکتبر برای شرکت در نشست سران کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا (CICA)، که ریاست آن بر عهده جمهوری آذربایجان است، به باکو سفر کرد و در کاخ ریاست‌جمهوری با الهام علی‌اف دیدار داشت. این سفر در شرایطی انجام شد که روابط جمهوری آذربایجان با ترکیه، نزدیک‌ترین متحدش، بر سر محدودیت‌های اعمال‌شده بر استفاده از روسری در مدارس، دچار شکافی آشکار شده است.
چرایی تنش میان آنکاراو باکو
ترکیه این اختلاف را مساله‌ای مرتبط با اعتقادات دینی تلقی کرده، در حالی که جمهوری آذربایجان آن را موضوعی مربوط به حاکمیت ملی خود می‌داند. اسرائیل هیچ‌گاه نکوشیده شرایط و خواسته‌های خود را به باکو تحمیل کند. همین سابقه، در کنار اتحاد دیرینه جمهوری آذربایجان و ترکیه، باکو را به یکی از محتمل‌ترین مکان‌ها برای حل‌وفصل اختلافات آنکارا و تل‌آویو در آینده تبدیل می‌کند.
این شکاف به واسطه تصمیمی در حوزه سیاست داخلی جمهوری آذربایجان عریان شد. ۲۱ سپتامبر، هیئت دولت این کشور مقرراتی درباره لباس متحدالشکل مدارس تصویب کرد که بر اساس آن، پوشش‌های مغایر با ماهیت سکولار آموزش عمومی ممنوع می‌شوند. براساس در مقررات مشخصا نامی از حجاب برده نشده، اما برخی مدارس از ورود دانش‌آموزان و معلمانی که روسری بر سر داشتند جلوگیری کردند و در پی آن، اعتراض‌هایی شکل گرفت.
رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، بدون نام بردن از جمهوری آذربایجان، از محدودیت‌های مربوط به حجاب در مدارس انتقاد کرد. مشاور ارشد اردوغان و شماری از نمایندگان حزب حاکم عدالت و توسعه نیز از باکو خواستند تصمیم خود را لغو کند. حزب آذربایجان نوین، حزب حاکم جمهوری آذربایجان، در واکنشی علنی از سیاستمداران ترکیه خواست به حاکمیت ملی و امور داخلی این کشور احترام بگذارند و یادآور شد که قانون اساسی ترکیه نیز رسما بر مبنای نظامی سکولار تنظیم شده است.
سابقه ترکیه نیز انتقادهای آنکارا در این باره را با پرسش‌هایی روبه‌رو می‌کند. استفاده از روسری در نهادهای دولتی ترکیه تا سال ۲۰۱۳ و در مدارس متوسطه تا سال ۲۰۱۴ ممنوع بود. در سال ۲۰۲۵، هنگامی که دولت ترک‌نشین قبرس شمالی، تحت فشار ترکیه، مقررات را به‌گونه‌ای تغییر داد که استفاده از روسری در دبیرستان‌ها مجاز شود، چند هزار نفر در شمال نیکوزیا در اعتراض به این تصمیم و برای دفاع از آموزش سکولار به خیابان‌ها آمدند. در اکتبر همان سال نیز رای‌دهندگان ترک‌تبار قبرس شمالی، ارسین تاتار، نزدیک‌ترین رهبر این منطقه به ترکیه، را با اختلافی چشمگیر از قدرت کنار زدند.
شراکتی که بر برداشتی نادرست استوار است
در پس این اختلاف، تفاوتی بنیادین در نگاه دو دولت به مناسبات دوجانبه نهفته است. حیدر علی‌اف، پدر رئیس‌جمهور کنونی جمهوری آذربایجان، رابطه دو کشور را با عبارت «یک ملت، دو دولت» توصیف کرده بود. ترکیه نیز مدت‌هاست در چارچوب همین برداشت، جمهوری آذربایجان را برادر کوچک‌تر خود تلقی می‌کند. اما باکو چنین جایگاهی را برای خود نمی‌پذیرد.
جمهوری آذربایجان، مانند دیگر کشورهای آسیای مرکزی، آزادی عمل و استقلال تصمیم‌گیری را بر هر ملاحظه دیگری مقدم می‌داند. این کشور حاضر نیست تابع و فرمان‌بردار هیچ قدرتی باشد؛ خواه آن قدرت رقیبش باشد یا متحدش.
به همین دلیل، جمهوری آذربایجان خود را یک قدرت متوسط معرفی می‌کند و طی دو دهه گذشته برای تقویت توانمندی‌هایی سرمایه‌گذاری کرده که بتوانند پشتوانه این جایگاه باشند. ارتش این کشور که به تسلیحات اسرائیلی و ترکیه مجهز است، در جنگ سال ۲۰۲۰ با ارمنستان بر سر قره‌باغ پیروز شد و در سال ۲۰۲۳ نیز کنترل باقی‌مانده این منطقه را به دست گرفت.
منابع نفت و گاز و مسیرهای ترانزیتی جمهوری آذربایجان نیز به اروپا، ترکیه و اسرائیل انگیزه می‌دهند که به این کشور نیاز داشته باشند. باکو به‌خوبی می‌داند کشوری که توانایی دفاع از خود را دارد و می‌تواند هزینه‌هایش را تامین کرده و مجبور نیست از هیچ قدرتی دستور بگیرد.
قمار آذربایجان با ایران و روسیه
جمهوری آذربایجان هرگاه با فشار همسایه‌ای قدرتمندتر مواجه شده، بالاخص در ارتباط با روابطش با اسرائیل، استقلال خود را به نمایش گذاشته است. در پاییز ۲۰۲۱، ایران در نزدیکی مرزهای جمهوری آذربایجان رزمایش نظامی برگزار کرد و وزیر امور خارجه وقت این کشور خواستار پایان دادن همکاری‌های امنیتی باکو با اسرائیل شد.
روسیه نیز با واکنشی مشابه از سوی جمهوری آذربایجان روبه‌رو شد. در دسامبر ۲۰۲۴، سامانه پدافند هوایی روسیه یک فروند هواپیمای متعلق به خطوط هوایی جمهوری آذربایجان را سرنگون کرد که در نتیجه آن ۳۸ نفر جان باختند. علی‌اف خواستار پذیرش مسئولیت از سوی مسکو شد و ترجیح داد روابط دو کشور درگیر تنشی بی سابقه شود، اما از خواسته‌هایش عقب‌نشینی نکرد. طبیعتا چنین کنش هایی می تواند برای این بازیگر بسیار پرهزینه باشد و به قماری سیاسی و امنیتی تبدیل شود.
باکو خواهان آن است که دیگر بازیگران با این کشور به شکلی برابر برابر رفتار کنند و از مداخله در سیاست داخلی و خارجی آن دست بردارند. جمهوری آذربایجان برای تثبیت این اصل، حتی حاضر است هزینه‌های واقعی بپردازد؛ آن هم در برابر قدرتمندترین همسایگان خود.
بازی اسرائیل
اسرائیل رویکردی کاملا متفاوت در پیش گرفته است. این بازیگر به جمهوری آذربایجان تسلیحات می‌فروشد، بخش قابل‌توجهی از نفت مورد نیاز خود را از این کشور وارد و از حضور شرکت دولتی انرژی جمهوری آذربایجان، سوکار (SOCAR)، در صنعت گاز اسرائیل استقبال کرده است. سوکار در سال ۲۰۲۵ خرید ۱۰ درصد از سهام میدان گازی تامار را نهایی کرد. تل‌آویو در مقابل، در امور سیاسی داخلی جمهوری آذربایجان و دیگر مشارکت‌های خارجی آن مداخله نمی‌کند و اختلافات احتمالی را نیز به‌صورت خصوصی پیگیری می‌کند.
از همین رو در گزارش رسمی مرتبط با دیدار رسمی هرتزوگ و علی‌اف، دو رهبر بر رابطه‌ای مبتنی بر احترام متقابل و منافع مشترک تأکید داشتند؛ همان معیاری که جمهوری آذربایجان انتظار دارد دیگر کشورها نیز در روابط خود بدان توجه کنند.
چرا ترکیه به دنبال حفظ روابط خود با آذربایجان است؟
اختلاف ترکیه و جمهوری آذربایجان به گسست در روابط دو کشور منجر نخواهد شد؛ زیرا هیچ‌یک خواهان چنین نتیجه‌ای نیست. جمهوری آذربایجان نزدیک‌ترین متحد ترکیه و پل ارتباطی زمینی این کشور با آسیای مرکزی است. راه‌آهن باکو ـ تفلیس ـ قارص و خطوط لوله‌ای که دریای خزر را به سواحل ترکیه متصل می‌کنند، آناتولی را به جمهوری آذربایجان و کشورهای ترک‌زبان آن سوی دریا پیوند می‌دهند.
باکو همچنین از طرح‌های منطقه‌ای ترکیه حمایت کرده است. بالاخص آن که آنکارا برای کمک به بازسازی سوریه پس از سقوط دولت بشار اسد وارد عمل شده، در اوت ۲۰۲۵ گاز جمهوری آذربایجان از طریق خط لوله‌ای در خاک ترکیه به حلب رسید.
۳۰ سپتامبر، دو دولت قراردادهای دفاعی به ارزش تقریبی ۵۰۰ میلیون دلار امضا کردند. جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۲ درصد از واردات گاز ترکیه را تامین کرد و قرار است قرارداد ۱۵ساله فروش گاز از میدان آبشرون نیز از سال ۲۰۲۹ آغاز شود. ترکیه، همانند روسیه، در نهایت به این نتیجه خواهد رسید که همکاری با جمهوری آذربایجان منافعی به‌مراتب بیشتر از یک منازعه پرهزینه دارد؛ منازعه‌ای که می‌تواند آنکارا را از متحدان خود نیز دور کند.
چرایی عقب‌نشینی آنکارا
ترکیه پیش‌تر نیز ناگزیر شده محاسبات منطقه‌ای خود را تغییر دهد. حمایت آنکارا از اخوان‌المسلمین و دیگر جریان‌ها پس از بهار عربی، روابط این کشور را با دولت‌های متعددی در منطقه تیره کرد. در دهه گذشته، انزوای ناشی از این رویکرد دست‌کم دو بار ترکیه را به استراتژی بازگشت به سیاست «تنش صفر با همسایگان» سوق داد.
آنکارا در سال ۲۰۱۶ روابط خود را با اسرائیل از سر گرفت و مناسباتش با روسیه را نیز ترمیم کرد. در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ بار دیگر برای بهبود روابط با امارات متحده عربی، عربستان سعودی، مصر و اسرائیل اقدام کرد. اسحاق هرتزوگ نیز در مارس ۲۰۲۲ به آنکارا سفر کرد.
خصومت ترکیه با اسرائیل از منظر راهبردی توجیه چندانی ندارد. دو بازیگر از قدرتمندترین نیروهای نظامی در شرق مدیترانه برخوردارند، هر دو در شبکه امنیتی آمریکا جای دارند. حمایت اردوغان از آرمان فلسطین قرار بود نفوذ ترکیه را در جهان اسلام افزایش دهد؛ بااین‌حال، حمایت آشکار او از جریان‌های اسلام‌گرا بارها دولت‌های عربی را که آنکارا در پی جلب نظرشان بود، از ترکیه دور کرده است.
باکو میانجی‌گر خوبی است؟
از منظری دیگر هرگاه ترکیه تصمیم بگیرد روابط خود را با اسرائیل ترمیم کند، به میانجی نیاز خواهد داشت که هر دو طرف به آن اعتماد داشته باشند. جمهوری آذربایجان سال‌هاست چنین نقشی را در منطقه ایفا می‌کند.
سفر هرتزوگ به باکو بار دیگر این ظرفیت را یادآوری کرد. رئیس‌جمهور اسرائیل در جریان این سفر با عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر امور خارجه بحرین، نیز دیدار کرد تا درباره تقویت توافق‌نامه‌های ابراهیم گفت‌وگو کند. باکو حتی پیش از شکل‌گیری این توافق‌نامه‌ها، محل دیدار و گفت‌وگوی اسرائیل و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس بوده است.
چن بارام، پژوهشگر فعال در موسسه ترومن در سال ۲۰۲۰ به روزنامه «اسرائیل هیوم» گفت جمهوری آذربایجان به‌طور محرمانه به اسرائیل در برقراری روابط با کشورهای خلیج فارس کمک کرده است. او همچنین مدعی است شخصا شاهد دیدارهایی در باکو میان مقام‌های اسرائیلی و چهره‌های ارشد عرب بوده؛ دیدارهایی که سال‌ها پیش از رسمی‌شدن این روابط برگزار شده بودند.
پس از امضای توافق‌نامه‌های ابراهیم نیز باکو در شمار نخستین پایتخت هایی قرار گرفت که دیپلمات‌های اسرائیلی و اماراتی در آن با یکدیگر تماس برقرار کردند. آویدگور لیبرمن، وزیر امور خارجه وقت اسرائیل، حتی در سال ۲۰۱۲ از جمهوری آذربایجان به‌عنوان میانجی بالقوه میان اسرائیل و جهان عرب نام برده بود.
این سابقه، جمهوری آذربایجان را به میانجی برجسته تبدیل کرده که طرف‌های مختلف می‌توانند به آن اعتماد کنند. قطر میزبان حماس است و پاکستان نیز اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد. در مقابل، جمهوری آذربایجان با اسرائیل، ترکیه، واشنگتن، پادشاهی‌های خلیج فارس و دولت جدید سوریه روابط کاری دارد و پیش‌تر نیز از این شبکه ارتباطی برای میانجی‌گری استفاده کرده است.
در آوریل و مه ۲۰۲۵، باکو میزبان مقام‌های ترکیه‌ای و اسرائیلی بود. مذاکرات آن‌ها به ایجاد یک خط ارتباطی مستقیم و دائمی برای جلوگیری از برخوردهای نظامی در سوریه انجامید. علی‌اف بعدها گفت که برای کمک به «متحد و برادرمان ترکیه و دوستمان اسرائیل» وارد عمل شده است. جمهوری آذربایجان همچنین در برقراری تماس‌های نظامی میان اسرائیل و دولت سوریه نقش میانجی را ایفا کرد.
تابستان سال جاری، هنگامی که تنش‌ها میان ترکیه و اسرائیل بار دیگر بالا گرفت، یکی از مقام‌های جمهوری آذربایجان صریحاً از اسرائیلی‌ها پرسید: «اگر خدای ناکرده شما وارد جنگ شوید، ما باید چه کار کنیم؟»
اردوغان سرانجام بار دیگر به دنبال ایجاد کانالی برای ارتباط با اسرائیل خواهد بود؛ همان‌گونه که در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۲ چنین کرد. اختلاف بر سر روسری در مدارس جمهوری آذربایجان نیز بسیار زودتر از پایان قراردادهای گازی و تسلیحاتی میان آنکارا و باکو فروکش خواهد کرد.
هنگامی که اردوغان برای ترمیم روابط با اسرائیل به دنبال میانجی بگردد، محتمل‌ترین گزینه جمهوری آذربایجان خواهد بود؛ قدرتی متوسط که هم ترکیه و هم اسرائیل به آن اعتماد دارند و خواسته اصلی‌اش این است که با آن به‌عنوان طرفی برابر رفتار شود و اجازه داشته باشد امور خود را مستقلا اداره کند.