مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم دلایل افت جایگاه دانشگاه‌های ایران در برخی رتبه‌بندی های جهانی را تشریح کرد.
صمد نژادابراهیمی، مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در گفتگو با خبرنگار مهربا اشاره به کاهش رتبه برخی دانشگاه‌های برتر کشور در جدیدترین رتبه‌بندی ها گفت: برای بررسی وضعیت رتبه‌بندی دانشگاه‌ها ابتدا باید شاخص‌های مورد استفاده در این نظام‌های رتبه‌بندی را بررسی کنیم؛ چراکه بخشی از این شاخص‌ها، به‌ویژه در رتبه‌بندی کیو. اس، به شهرت دانشگاه مربوط می‌شود.
وی اظهار کرد: در خصوص رتبه‌بندی باید ببینیم شاخص‌های رتبه‌بندی چه هستند. شاخص‌های رتبه‌بندی، مخصوصاً برای کیو. اس، تا ۵۰ درصد به شهرت دانشگاه مربوط می‌شود. اینکه دانشگاه‌ها چقدر مشهور هستند و چگونه می‌توانند به یک دانشگاه مشهور تبدیل شوند، به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ برای مثال باید استاد خارجی به دانشگاه بیاید، استاد دانشگاه ما به خارج از کشور برود و سایت دانشگاه در دسترس باشد.
وی افزود: این موارد تا حدودی در اختیار دانشگاه است، اما بخشی از مسائل خارج از اختیار دانشگاه و حوزه پژوهش و آموزش آن قرار دارد. برای مثال ممکن است به دلیل برخی مسائل امنیتی، سایت دانشگاه از خارج از کشور در دسترس نباشد. در چنین شرایطی، انگار این دانشگاه وجود ندارد. بنابراین هرچقدر هم برنامه‌ریزی کنم، زمانی که می‌خواهم دانشگاه اطلاعات خود را در نظام‌های رتبه‌بندی تکمیل کند، با مشکل مواجه می‌شوم.
مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم ادامه داد: برای مثال، در مقطعی که می‌خواستیم اطلاعات مربوط به رتبه‌بندی‌های تایمز و کیو. اس را تکمیل کنیم، اینترنت قطع بود و دو تا سه ماه اینترنت نداشتیم؛ در حالی که دقیقاً همان زمانی بود که باید اطلاعات دانشگاه‌ها در این نظام‌های رتبه‌بندی تکمیل می‌شد.
بخشی از مشکلات پژوهش خارج از اختیار دانشگاه‌هاست
نژادابراهیمی با اشاره به اینکه بخشی از عوامل مؤثر بر وضعیت پژوهش و رتبه دانشگاه‌ها خارج از اختیار دانشگاه‌هاست، گفت: مقالات در یک روند مشخص تولید می‌شوند و اگر آن شرط قانونی که می‌گوید دو درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) باید به پژوهش اختصاص پیدا کند، محقق نشود، چه کاری می‌توان انجام داد؟
وی با اشاره به دغدغه‌های مطرح‌شده درباره وضعیت پژوهش و زیرساخت‌های آن اظهار کرد: خود شما در سالن حضور داشتید و دیدید که دغدغه اصلی این نبود که ما نمی‌توانیم پژوهش کنیم، بلکه مسئله زیرساخت‌های پژوهش بود. پژوهش همواره به یک سازوکار و زیرساخت مشخص نیاز دارد.
وی تصریح کرد: زمانی که تجهیزات و زیرساخت‌های لازم فراهم نباشد، حتی اگر فشار زیادی به اعضای هیئت علمی وارد کنیم، ممکن است آنها تحت فشار پژوهش‌هایی را انجام دهند و داده‌هایی تولید کنند که در آینده همین موضوع به مشکلات بیشتری منجر شود و حتی ممکن است مقالات به مرحله بازپس‌گیری یا ریترکت برسند.
مشکل اصلی پژوهش، کمبود منابع مالی است
مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با تأکید بر ضرورت تأمین منابع مالی پژوهش گفت: بنابراین تمام دغدغه من باید این باشد که یک شوک مالی به پژوهش وارد شود.
نژادابراهیمی افزود: ما افتی نداشتیم، اگر وضعیت را نسبت به سال‌های گذشته مقایسه کنیم، می‌بینیم که در یک وضعیت قرار داریم. شاخص‌های ما روندی از حدود ۷۸ هزار، ۷۹ هزار تا ۸۰ هزار مقاله را نشان می‌دهد و شاید از نظر کیفی هم بهتر شده باشیم، اما مشکل کجاست؟ همسایه‌های ما و رقبای ما عملکرد بهتری نسبت به گذشته داشته‌اند.
وی با اشاره به عملکرد ترکیه در حوزه تولید علم افزود: ترکیه که پنج سال پیش حدود ۶۰ هزار مقاله داشت، اکنون به ۱۲۰ هزار مقاله رسیده و برای امسال نیز چنین هدفی را دنبال می‌کند. بنابراین این کشور عملکرد بهتری داشته است.
وی ادامه داد: ما عقب نیفتاده‌ایم، بلکه در حال طی کردن یک مسیر رشد هستیم؛ اما این رشد در نقطه‌ای به رشد ثابت یا بسیار کند تبدیل می‌شود، چراکه بودجه‌ای به پژوهش تزریق نشده است.
افزایش دغدغه‌های معیشتی استادان بر توان پژوهشی تأثیر می‌گذارد
نژادابراهیمی با اشاره به تأثیر مسائل مالی بر عملکرد اعضای هیئت علمی گفت: وقتی در پرداخت حقوق استادان افزایش و کاهش و مسائل مختلفی ایجاد می‌شود، انرژی و توان لازم برای فعالیت پژوهشی در آنها باقی نمی‌ماند. اینها از جمله مشکلات اصلی ماست و اصل داستان به پول و منابع مالی برمی‌گردد.
وی همچنین کاهش تعاملات بین‌المللی پژوهشگران را یکی دیگر از مشکلات حوزه پژوهش دانست و گفت: پژوهشگر ما باید در یک سازوکار درست، تعاملات بین‌المللی داشته باشد. اگراین تعاملات کاهش پیدا کند، دیگر این موضوع در اختیار من نیست. به هر حال، در برخی حوزه‌ها نگرانی‌هایی وجود دارد که این نگرانی‌ها به محدود شدن پژوهش منجر می‌شود.
محدود شدن پژوهش، توسعه فناوری را نیز محدود می‌کند
مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با تأکید بر ارتباط مستقیم پژوهش و فناوری خاطرنشان کرد: ببینید، اگر پژوهش محدود شود، فناوری هم محدود خواهد شد. این‌طور نیست که بگوییم مقاله چاپ نشود و ایرادی ندارد؛ چراکه مقاله پشتوانه فناوری‌ها و نوآوری‌های بعدی است.
وی در پایان با اشاره به هزینه‌های بالای فعالیت‌های علمی و پژوهشی گفت: وقتی استاد من به دلیل هزینه‌ها نمی‌تواند به فرصت مطالعاتی برود، نباید انتظار خیلی بالایی از پژوهش داشته باشیم.
به گزارش مهر، در رتبه بندی ۲۰۲۶ نظام رتبه بندی کیواس تعداد ۴۸ دانشگاه از جمهوری اسلامی ایران در رتبه‌بندی آسیایی کیو اس ۲۰۲۶ حضور داشتند و در رتبه بندی ۲۰۲۷ این تعداد به ۵۰ دانشگاه افزایش یافته است.
اما رتبه دانشگاه های ایرانی افت محسوسی داشته است که در ۹ دانشگاه اول به ترتیب دانشگاه تهران از رتبه ۹۳ به رتبه ۱۱۴، دانشگاه صنعتی شریف از رتبه ۱۲۴ به رتبه ۱۳۰، دانشگاه صنعتی امیرکبیر از رتبه ۱۶۹ به رتبه ۱۹۱، دانشگاه علم و صنعت از رتبه ۱۷۲ به رتبه ۱۹۲، دانشگاه شهید بهشتی از رتبه ۲۱۴ به رتبه ۲۳۲، دانشگاه صنعتی اصفهان از ۲۱۲ به رتبه ۲۴۴، دانشگاه تبریز از رتبه ۲۱۲ به رتبه ۲۵۶، دانشگاه شیراز از رتبه ۲۴۱ به رتبه ۳۰۳، دانشگاه صنعتی خواجه نصیر طوسی از رتبه ۲۸۷ به رتبه ۳۴۳ رسیده اند.