هر بار که با گوشی هوشمند خود عکسی میگیرید، در واقع از فناوریای استفاده میکنید که برای کاوش در اعماق فضا طراحی شده است. حسگر تصویر CMOS که امروزه تقریباً در دوربین تمام گوشیهای هوشمند پیدا میشود، اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی در آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا (JPL) اختراع شد. گروهی از مهندسان این آزمایشگاه به
هر بار که با گوشی هوشمند خود عکسی میگیرید، در واقع از فناوریای استفاده میکنید که برای کاوش در اعماق فضا طراحی شده است. حسگر تصویر CMOS که امروزه تقریباً در دوربین تمام گوشیهای هوشمند پیدا میشود، اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی در آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا (JPL) اختراع شد.
گروهی از مهندسان این آزمایشگاه به دنبال راهی بودند تا اندازه دوربینهای نصبشده روی فضاپیماها را به شکل چشمگیری کاهش دهند. اریک فوسوم (Eric Fossum)، مهندسی که هدایت این گروه را بر عهده داشت، بعدها از تلفنهای همراه بهعنوان «کاربرد تعیینکننده» اختراع خود یاد کرد؛ توصیفی که چندان هم اغراقآمیز نبود.
بر اساس برآوردهای مؤسسه Yole Group، ارزش بازار حسگرهای تصویر CMOS در سال ۲۰۲۵ به ۲۵.۳ میلیارد دلار رسید و دستگاههای موبایل حدود ۶۳ درصد از این درآمد را به خود اختصاص دادند.
تلاش ناسا برای کوچک کردن دوربینها
اوایل دهه ۱۹۹۰، دنیل گلدین، مدیر وقت ناسا، رویکردی با شعار «سریعتر، بهتر و ارزانتر» را برای مأموریتهای علمی فضایی دنبال میکرد. کوچکتر شدن محمولههای علمی به معنای امکان استفاده از موشکهای کوچکتر بود و همین موضوع باعث شد ابعاد دوربینهای فضاپیماهای آینده به یکی از اولویتهای مهندسان تبدیل شود.
مشکل اصلی در آن زمان، فناوری حسگرهای CCD یا دستگاه بارجفتشده (Charge-Coupled Device) بود که بهعنوان فناوری غالب در دوربینهای دیجیتال استفاده میشد. طبق توضیحات ارائهشده در یکی از سخنرانیهای فوسوم در سال ۲۰۱۳، دوربینهای مجهز به حسگر CCD از قطعات جداگانه متعددی تشکیل میشدند و انرژی زیادی مصرف میکردند. این حسگرها همچنین سازگاری چندان خوبی با سایر قطعات الکترونیکی نداشتند؛ مسئلهای که قرار دادن تمام اجزای یک دوربین در فضایی کوچک را دشوار میکرد.
وضعیت در مأموریتهای فضایی قدیمیتر حتی بدتر بود؛ بر اساس همان ارائه، دوربینهای ویدیکون (Vidicon) نصبشده روی کاوشگرهای وویجر ناسا ۳۸.۲ کیلوگرم وزن داشتند. وزنی بیشتر از محدودیت بار بسیاری از شرکتهای هواپیمایی برای چمدانهای تحویلی مسافران!
فوسوم برای حل این مشکل، حسگر پیکسلی فعال CMOS را توسعه داد؛ فناوریای که از همان فناوری ترانزیستورهای مورد استفاده در تراشههای معمولی رایانه بهره میبرد. البته پیش از آن نیز تلاشهایی برای ساخت حسگرهای تصویری CMOS انجام شده بود، اما تصاویر ثبتشده با این حسگرها نویز زیادی داشتند. گروه فوسوم با استفاده از روشی به نام انتقال بار درونپیکسلی (Intra-Pixel Charge Transfer) توانست این مشکل را برطرف کند.
در این فناوری، هر پیکسل سیگنال اختصاصی خود را تقویت میکند؛ به همین دلیل، سایر قطعات الکترونیکی دوربین میتوانند روی همان قطعه سیلیکونی قرار بگیرند. این طراحی باعث شد فناوری جدید با نام «دوربین روی یک تراشه» (Camera on a Chip) نیز شناخته شود.
طبق اعلام آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا، حسگر جدید تقریباً یکصدم انرژی مورد نیاز حسگرهایی را مصرف میکرد که پیش از آن مورد استفاده قرار میگرفتند. چنین کاهشی در مصرف انرژی و ابعاد قطعات، آن را به گزینهای ایدهآل برای مأموریتهای فضایی تبدیل میکرد.
چگونه فناوری ناسا به گوشیهای هوشمند راه پیدا کرد؟
با وجود مزایای این فناوری، در ابتدا همه نسبت به موفقیت آن اطمینان نداشتند؛ فوسوم گفته است که فعالان صنعت تصویربرداری دیجیتال و حتی همکارانش در آزمایشگاه JPL نسبت به این فناوری تردید داشتند؛ زیرا تلاشهای قبلی برای ساخت حسگرهای CMOS نتایج موفقیتآمیزی به همراه نداشتند.
فوسوم بهجای انتظار برای تغییر نظر دیگران، در سال ۱۹۹۵ به همراه گروهی از مهندسان آزمایشگاه JPL شرکت Photobit را تأسیس کرد تا فناوری جدید را مستقیماً به بازار عرضه کند.
تراشههای این شرکت بعدها در محصولاتی مانند وبکمها و حتی دوربینهای کپسولی قابل بلع که برای تصویربرداری از داخل بدن استفاده میشوند، به کار رفتند. شرکت Micron Technology در سال 2001، Photobit را خریداری کرد؛ مؤسسه فناوری کالیفرنیا (Caltech) که مدیریت آزمایشگاه JPL را بر عهده دارد، همچنان مالک حقوق باقیمانده اختراعات این فناوری محسوب میشود. شرکتهای بزرگی مانند سونی و سامسونگ نیز مجوز استفاده از این فناوری را دریافت کردهاند.
تولیدکنندگان تلفن همراه خیلی زود به ظرفیتهای حسگرهای CMOS پی بردند؛ گوشی J-SH04 شرکت شارپ که در نوامبر سال ۲۰۰۰ در ژاپن عرضه شد، نخستین تلفن همراه مجهز به حسگر تصویر CMOS یکپارچه بود. این گوشی از حسگری با وضوح ۱۱۰ هزار پیکسل استفاده میکرد؛ در حالی که دوربین اصلی بسیاری از گوشیهای امروزی چند صد برابر این میزان پیکسل دارند.
فوسوم بعدها به دلیل همین دستاورد، در سال ۲۰۱۷ جایزه الیزابت دوم برای مهندسی را بهصورت مشترک دریافت کرد. دستاوردی که تمام ماجرا از تلاش ناسا برای کاهش وزن محمولههای موشکهای فضایی آغاز شده بود.
بنابراین، دفعه بعد که کسی گفت گرفتن یک عکس سلفی باکیفیت به علم موشکی ارتباطی ندارد، میتوانید پاسخ متفاوتی به او بدهید!
