با عمیقترین نقطه اقیانوسها و گودال ماریانا آشنا شوید. بررسی عمق گودال چلنجر در اقیانوس آرام و شرایط سخت زندگی در تاریکترین بخشهای زمین.
عمیقترین نقطه اقیانوس در تاریکی مطلق و زیر فشاری باورنکردنی قرار دارد؛ اما حتی در چنین محیطی هم نشانههایی از حیات پیدا میشود.
عمیقترین نقطه اقیانوس در گودال ماریانا و در بخش غربی اقیانوس آرام قرار دارد. این نقطه که «چلنجر دیپ» (Challenger Deep) نامیده میشود، حدود ۱۰ هزار و ۹۳۵ متر زیر سطح دریا قرار گرفته است. در چنین عمقی، نور خورشید به آب نمیرسد و فشار آب بیش از هزار برابر فشار در سطح دریا است. بااینحال، حتی این محیط تاریک و پرفشار نیز کاملا خالی از حیات نیست.
عمیقترین نقطه اقیانوس کجاست؟
گودال چلنجر در انتهای جنوبی گودال ماریانا، در غرب اقیانوس آرام و در نزدیکی جزایر ماریانا قرار دارد. این نقطه را عمیقترین بخش شناختهشده اقیانوسهای زمین میدانند. عمق آن حدود ۱۰ هزار و ۹۳۵ متر است؛ یعنی اگر بلندترین کوه جهان، اورست، را در این نقطه قرار دهیم، قله آن همچنان حدود دو کیلومتر زیر سطح آب باقی میماند.

چلنجر دیپ در واقع یک حفره ساده و منفرد نیست؛ بلکه مجموعهای از فرورفتگیهای عمیق در کف گودال ماریانا را شامل میشود. پژوهشگران این ناحیه را به چند حوضه تقسیم میکنند که هرکدام عمقی بیش از ۱۰ هزار و ۹۰۰ متر دارند.
نام این نقطه از کشتی پژوهشی بریتانیایی HMS Challenger گرفته شده است. خدمه این کشتی در جریان یک سفر اکتشافی در سال ۱۸۷۵، با استفاده از تجهیزات اندازهگیری عمق، یکی از عمیقترین بخشهای گودال ماریانا را شناسایی کردند. این سفر بخشی از نخستین پژوهشهای گسترده و نظاممند درباره اقیانوسهای جهان بود.
عمق گودال چلنجر دقیقا چقدر است؟
عدد ۱۰ هزار و ۹۳۵ متر یکی از دقیقترین اندازهگیریهای منتشرشده از عمق گودال چلنجر است؛ اما تعیین عمق دقیق این نقطه کار سادهای نیست. اندازهگیری در چنین فاصلهای از سطح آب به عواملی مانند دما و چگالی آب، سرعت حرکت امواج صوتی و ویژگیهای گرانشی منطقه وابسته است. به همین دلیل، پژوهشهای مختلف گاهی به اعداد متفاوتی میرسند.

در سال ۲۰۲۱، گروهی از پژوهشگران با بررسی دادههای زیردریایی سرنشیندار، عمق ۱۰ هزار و ۹۳۵ متر را با حاشیه خطای حدود ۶ متر گزارش کردند. این اندازهگیری بر پایه مجموعهای از غواصیها در سال ۲۰۲۰ انجام شد.

پژوهشی که در سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد نیز با استفاده از دادههای یک سامانه سونار چندپرتویی، بخشهای مختلف گودال چلنجر را نقشهبرداری کرد. در این بررسی، بیشترین عمق ثبتشده در یکی از حوضهها ۱۰ هزار و ۹۲۷ متر بود. پژوهشگران نشان دادند که انتخاب مدلهای متفاوت برای محاسبه سرعت صوت در آب میتواند نتیجه اندازهگیری را چندین متر تغییر دهد.
بنابراین، بهتر است عمق گودال چلنجر را حدود ۱۰ هزار و ۹۰۰ تا ۱۰ هزار و ۹۳۵ متر بدانیم و هنگام اشاره به عدد دقیق، روش و زمان اندازهگیری را نیز در نظر بگیریم.
در عمیقترین نقطه اقیانوس چه شرایطی وجود دارد؟
زندگی در گودال چلنجر با زندگی در بخشهای نزدیک به سطح اقیانوس تفاوت زیادی دارد. نخستین ویژگی این محیط، تاریکی مطلق است. نور خورشید نمیتواند به چنین عمقی نفوذ کند و در نتیجه، فتوسنتز در کف این ناحیه امکانپذیر نیست.
دمای آب نیز بسیار پایین است و معمولا فقط چند درجه بالاتر از نقطه انجماد قرار دارد. بااینحال، فشار آب مهمترین ویژگی این محیط به شمار میرود. فشار با افزایش عمق بیشتر میشود و بهطور میانگین به ازای هر ۱۰ متر، حدود یک اتمسفر افزایش پیدا میکند. در کف گودال چلنجر، فشار به حدود ۱۱۰۰ اتمسفر میرسد؛ یعنی بیش از هزار برابر فشار هوای سطح دریا.

برای درک بهتر این شرایط، تصور کنید جسمی در چنین عمقی قرار بگیرد. فشار عظیم آب میتواند سازههایی را که برای تحمل این وضعیت طراحی نشدهاند، در هم بشکند. به همین دلیل، زیردریاییهای اعماق اقیانوس به بدنهای بسیار مقاوم و تجهیزات ویژه نیاز دارند.

کمبود غذا نیز زندگی در این ناحیه را دشوار میکند. ازآنجاکه نور خورشید به کف اقیانوس نمیرسد، بیشتر موجودات این محیط نمیتوانند به زنجیره غذایی وابسته به فتوسنتز تکیه کنند. بخشی از مواد غذایی آنها از بقایای موجودات و مواد آلیای تأمین میشود که از لایههای بالاتر آب به کف اقیانوس میرسند.
آیا در عمیقترین نقطه اقیانوس موجود زنده وجود دارد؟
شاید تصور کنیم محیطی با این میزان فشار، سرمای شدید و تاریکی مطلق نمیتواند میزبان موجودات زنده باشد؛ اما پژوهشها خلاف این تصور را نشان میدهند. دانشمندان در رسوبات و آبهای اطراف گودال چلنجر، انواعی از میکروارگانیسمها را شناسایی کردهاند که میتوانند در شرایط سخت این محیط زنده بمانند.
در میان موجودات بزرگتر نیز سختپوستان ریزی مانند آمفیپودها و جانداران تکسلولی مانند روزنداران در بخشهای عمیق گودالهای اقیانوسی زندگی میکنند. این موجودات سازگاریهای ویژهای برای تحمل فشار زیاد دارند و برخی از آنها در اعماق بیش از ۱۰ هزار متر نیز مشاهده شدهاند.

البته نباید تصور کرد که همه جانوران عجیب اعماق دریا میتوانند تا کف گودال چلنجر زندگی کنند. بسیاری از ماهیها و جانوران بزرگ دریایی توان تحمل فشار در چنین عمقی را ندارند. پژوهشگران همچنان در حال بررسی مرزهای زیستی و شرایطی هستند که به موجودات مختلف اجازه میدهد در این محیط زنده بمانند.
انسان چگونه به عمیقترین نقطه اقیانوس رسید؟
رسیدن به کف گودال چلنجر یکی از دشوارترین دستاوردهای اکتشافات زیرآبی است. نخستین سفر سرنشیندار موفق به این نقطه در ۲۳ ژانویه ۱۹۶۰ انجام شد. در این مأموریت، ژاک پیکارد و دان والش با زیردریایی اعماقپیمای تریسته (Trieste) به کف گودال ماریانا رسیدند.

تریسته برای تحمل فشار عظیم آب طراحی شده بود. این وسیله محفظهای کروی و بسیار مقاوم برای سرنشینان داشت و با استفاده از سامانه شناوری ویژه میتوانست به اعماق اقیانوس برود و دوباره به سطح بازگردد. سفر پیکارد و والش حدود پنج ساعت طول کشید و آنها پس از رسیدن به کف اقیانوس، مدت کوتاهی در آنجا ماندند.
بیش از پنج دهه بعد، در ۲۶ مارس ۲۰۱۲، جیمز کامرون، کارگردان سینما، با زیردریایی Deepsea Challenger بهتنهایی به کف گودال چلنجر رفت. این سفر دومین فرود سرنشیندار به عمیقترین نقطه شناختهشده اقیانوس بود و به ثبت تصاویر و جمعآوری نمونههای علمی کمک کرد.

در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ نیز ویکتور وسکوو با زیردریایی Limiting Factor چندین بار به این نقطه سفر کرد. این مأموریتها به دانشمندان امکان دادند تا دادههای دقیقتری درباره عمق، ساختار کف اقیانوس و شرایط محیطی آن جمعآوری کنند.
چرا هنوز بخش زیادی از گودال چلنجر ناشناخته است؟
با وجود پیشرفت فناوریهای اکتشاف زیرآب، بررسی عمیقترین بخش اقیانوس همچنان دشوار و پرهزینه است. تجهیزات باید فشار فوقالعاده زیاد را تحمل کنند و پژوهشگران برای نقشهبرداری دقیق به سامانههای سونار و ابزارهای اندازهگیری پیشرفته نیاز دارند.

علاوه بر این، رسیدن به کف اقیانوس بهتنهایی کافی نیست. دانشمندان باید بتوانند نمونههای رسوب، آب و موجودات زنده را بدون آسیبدیدن از شرایط محیطی جمعآوری کنند و آنها را برای بررسی به سطح بیاورند. هر مأموریت به برنامهریزی دقیق، تجهیزات تخصصی و هزینه زیادی نیاز دارد.
گودال چلنجر هنوز یکی از کمشناختهشدهترین زیستگاههای زمین است. هر سفر اکتشافی میتواند اطلاعات تازهای درباره شکل کف اقیانوس، موجودات سازگار با فشار شدید و تاریخ زمینشناختی این منطقه آشکار کند. به همین دلیل، عمیقترین نقطه اقیانوس فقط یک رکورد جغرافیایی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین مقصدهای پژوهشی برای شناخت بخشهای ناشناخته سیاره زمین به شمار میرود.
