با چگونگی طراحی و ساخت گنبد عظیم موزه لوور ابوظبی و پدیده باران نور آشنا شوید. بررسی معماری ژان نوول و استفاده از ۷۸۵۰ قطعه فلزی برای کنترل نور خورشید.

گنبد عظیم لوور ابوظبی با عبور دادن نور خورشید از میان هزاران قطعه فلزی، منظره‌ای شبیه بارش نور می‌سازد؛ اما طراحی و اجرای این سازه چه مراحلی داشت؟

این جلوه بدون استفاده از نمایشگر یا نورپردازی مصنوعی در طول روز شکل می‌گیرد: نور خورشید از میان هزاران قطعه هندسی گنبد عبور می‌کند و لکه‌های درخشان و متحرکی روی کف و دیوارهای موزه می‌اندازد. اما ساخت چنین الگویی روی گنبدی با قطر ۱۸۰ متر، به محاسبات دقیق خورشیدی و یک سازه فلزی پیچیده نیاز داشت.

ایده باران نور از کجا آمد؟

ژان نوول، معمار فرانسوی و طراح لوور ابوظبی، برای شکل‌دادن به فضای این موزه از معماری سنتی کشورهای عربی الهام گرفت. یکی از منابع الهام او سایه درختان نخل بود؛ جایی که برگ‌های متراکم درخت، نور شدید خورشید را فیلتر می‌کنند و لکه‌های روشن و تیره روی زمین می‌اندازند.

این ایده با معماری بازارهای سنتی و شبکه‌های هندسی مشبک در منطقه نیز ارتباط دارد. در ساختمان‌های سنتی، سایه‌بان‌ها و پنجره‌های مشبک اجازه می‌دادند نور وارد فضا شود، اما شدت تابش مستقیم خورشید را کاهش می‌دادند.

نوول می‌خواست تجربه‌ای مشابه در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر ایجاد کند؛ سقفی که هم از فضاهای زیر خود در برابر آفتاب محافظت کند و هم نور را به شکلی کنترل‌شده به داخل مجموعه برساند. نتیجه، گنبدی فلزی با الگویی پیچیده شد که نور را در طول روز به شکل‌های متفاوتی از خود عبور می‌دهد.

گنبد لوور ابوظبی از چه چیزی ساخته شده است؟

مهم‌ترین بخش معماری لوور ابوظبی، گنبدی با قطر ۱۸۰ متر و وزن تقریبی ۷٬۵۰۰ تن است. این سازه از دور مانند سایبانی عظیم روی مجموعه ساختمان‌های سفیدرنگ موزه قرار گرفته و به نظر می‌رسد بدون تکیه‌گاه روی بناها شناور است.

گنبد از هشت لایه تشکیل شده است: چهار لایه بیرونی از فولاد ضدزنگ و چهار لایه داخلی از آلومینیوم ساخته شده‌اند. میان این لایه‌ها، ساختار فلزی نگهدارنده قرار دارد. روی هم قرار گرفتن لایه‌ها و تفاوت زاویه و اندازه الگوهای آن‌ها، مسیر عبور نور را پیچیده می‌کند.

در مجموع، ۷٬۸۵۰ قطعه ستاره‌مانند در الگوی گنبد به کار رفته‌اند. این قطعات از ترکیب مربع‌ها و مثلث‌ها شکل گرفته‌اند و در اندازه‌های مختلف کنار هم قرار گرفته‌اند. بزرگ‌ترین ستاره حدود ۱۳ متر قطر دارد و وزن آن به ۱٫۳ تن می‌رسد.

گنبد با وجود وزن زیاد، فقط روی چهار تکیه‌گاه اصلی قرار دارد که هرکدام حدود ۱۱۰ متر از دیگری فاصله دارند. مهندسان این پایه‌ها را درون ساختمان‌های موزه پنهان کرده‌اند تا از بیرون، سقف حالتی شناور داشته باشد.

مهندسان چطور الگوی باران نور را طراحی کردند؟

ساخت چنین گنبدی فقط به چیدن چند لایه فلز روی هم محدود نمی‌شد. معمار و مهندسان باید مطمئن می‌شدند که نور در ساعت‌های مختلف روز و فصل‌های گوناگون، به شکل دلخواه از سقف عبور می‌کند.

تیم معماری ژان نوول و مهندسان شرکت BuroHappold بیش از یک سال برای توسعه الگوی سازه با یکدیگر همکاری کردند. آن‌ها ابتدا طرح‌های مختلفی را بررسی کردند؛ از شبکه‌های مربعی و مثلثی گرفته تا ساختارهای هندسی پیچیده. در نهایت تصمیم گرفتند از الگوی پایه معماری، یعنی یک مربع در کنار چهار مثلث، استفاده کنند و آن را در لایه‌های مختلف گسترش دهند.

در هر لایه، ستاره‌ها با اندازه‌ها و زاویه‌های متفاوت تکرار شدند. به این ترتیب، سوراخ‌ها و شکاف‌های میان قطعات در همه لایه‌ها دقیقا روی هم قرار نمی‌گیرند. نور خورشید هنگام عبور از این مسیر چندلایه، در بعضی نقاط به کف می‌رسد و در نقاط دیگر مسدود می‌شود. حرکت خورشید نیز در طول روز جای این لکه‌های نور را تغییر می‌دهد.

مهندسان برای کنترل شدت روشنایی، نقشه‌هایی از میزان نور موردنیاز در بخش‌های مختلف مجموعه تهیه کردند. سپس با استفاده از ابزارهای محاسباتی، عرض قطعات پوششی را تغییر دادند تا میزان شفافیت هر بخش از گنبد با هدف طراحی هماهنگ باشد.

شبیه‌سازی مسیر خورشید پیش از ساخت گنبد

یکی از دشوارترین بخش‌های طراحی، پیش‌بینی رفتار نور در شرایط واقعی بود. موقعیت خورشید در طول روز و فصل‌ها تغییر می‌کند و همین موضوع می‌تواند الگوی سایه‌ها را دگرگون کند.

مهندسان مسیر حرکت خورشید را در محل پروژه طی ۳۶۵ روز بررسی کردند. آن‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای طراحی و مدل‌سازی اطلاعات ساختمان (BIM)، نحوه قرارگیری قطعات گنبد و مسیر عبور نور را محاسبه کردند.

برای آزمایش نتیجه نیز ابتدا مدلی با مقیاس یک‌دویستم ساختند. پس از آن، نمونه‌ای در اندازه واقعی با قطر حدود ۶ متر آماده کردند تا عملکرد الگو را در شرایط نوری واقعی بسنجند. این آزمایش‌ها به تیم طراحی کمک کرد میزان بازشدگی سقف و نحوه قرارگیری قطعات را اصلاح کند.

گنبد ۷٬۵۰۰ تنی چگونه روی چهار پایه قرار گرفت؟

اجرای طرح به‌اندازه طراحی آن پیچیده بود. شرکت اتریشی Waagner Biro مسئولیت ساخت سازه فلزی گنبد را بر عهده داشت. مهندسان برای امکان مونتاژ، سازه را به ۸۵ بخش بزرگ تقسیم کردند و قطعات را در محلی نزدیک به پروژه به یکدیگر متصل کردند.

سپس این بخش‌ها با جرثقیل‌های سنگین روی بیش از ۱۲۰ برج موقت قرار گرفتند. پس از تکمیل مونتاژ، جک‌های هیدرولیکی هماهنگ، کل گنبد را حدود ۶۰ سانتی‌متر بالا بردند تا سازه روی چهار تکیه‌گاه دائمی خود قرار بگیرد. این روش امکان انتقال وزن عظیم گنبد به پایه‌های اصلی را فراهم کرد.

در این پروژه، مدیریت و ردیابی صدها هزار قطعه نیز اهمیت زیادی داشت. تیم اجرایی از فرایندهای دیجیتال برای پیگیری ساخت، انتقال و نصب اجزای مختلف استفاده کرد تا قطعات پیچیده گنبد در موقعیت درست خود قرار بگیرند.

باران نور فقط یک جلوه بصری نیست

گنبد لوور ابوظبی علاوه بر ایجاد جلوه‌ای تماشایی، وظیفه مهمی در کنترل شرایط محیطی موزه دارد. این سقف مانند سایبانی بزرگ، بخش زیادی از تابش مستقیم خورشید را مسدود می‌کند و از گرم شدن فضاهای زیر خود می‌کاهد.

شب‌ها نیز گنبد جلوه متفاوتی پیدا می‌کند. سیستم روشنایی نصب‌شده روی سازه، الگوی ستاره‌ای آن را از داخل و بیرون نمایان می‌کند و سقف فلزی در تاریکی به مجموعه‌ای از نقاط نورانی تبدیل می‌شود.