از حقوق ۳۰ میلیونی که تا نیمه ماه دوام نمیآورد تا حذف درمان، آموزش باکیفیت و برنامههای ازدواج و فرزندآوری؛ فقر در زندگی ایرانیان چهره تازهای پیدا کرده است.
طناز سادات حسینی فر
فرارو
«ما با شکم گشنه نمیخوابیم که بتوان نام فقیر رویمان گذاشت. فقط غذای باکیفیت نمیخوریم. نان سنگک ۱۰۰ هزار تومانی جایگزین نان تست جو شده. بله ما فقیریم اما فقرمان با کاغذ کادوی گل گلی تزئین شده!»
در این روایتها، فقر لزوما با گرسنگی یا بیخانمانی همراه نیست. فرد همچنان شاغل است، خانهای برای زندگی دارد و غذای روزانهاش را تهیه میکند، اما امکان انتخاب میان کیفیتهای مختلف زندگی را از دست داده است.
درآمد او دیگر برای تامین همه نیازها کافی نیست و زندگی به مجموعهای از حذفها و عقب انداختنها تبدیل میشود. در این نقطه، فقر معیشتی از کمبود پول فراتر میرود و به محدود شدن امکان برخورداری از یک زندگی معمولی میرسد.
«کمبودی در تامین کالاهای اساسی نداریم» جملهای است که به شکلهای مختلف و با جملهبندیهای متفاوت از زبان برخی مسئولان شنیده میشود. ویترین پرطمطراق فروشگاهها نیز ظاهرا مهر تاییدی بر این جمله میزند. اما مسئله برای جامعه امروز ایران فقط موجودی کالاهای اساسی نیست، دسترسی به آنهاست.
حالا روایتها نشان میدهند که تامین برخی از اساسیترین کالاها، همچون نان و مواد غذایی، نیز به خرید قسطی و نسیه رسیده است. نیاز به خرید قسطی را میتوان در تبلیغات و بیلبوردهای سطح شهر هم دید. به هر حال شم بازاریابها بسیار تیز است و به خوبی میدانند چگونه از نیازهای مردم درآمد کسب کنند یا برای آنها نیازی تازه بسازند.
اما مسئله فقط شیوه تبلیغ و فروش نیست. وقتی خرید یک قلم کالای ضروری نیز به تعهدی برای ماههای آینده تبدیل میشود، نشانهای از کاهش قدرت خرید خانوار است. به این ترتیب، فقر به شکل مستمر در موجودی حساب بانکی یا خالی بودن سفره دیده نمیشود. گاه و بی گاه در چیزهایی ظاهر میشود که افراد دیگر توان دسترسی به آنها را ندارند یا ناچارند برای تهیهشان از درآمد آینده خود هزینه کنند.
فریبا، زن ۵۰ساله و مادر دو فرزند، میگوید:
«دندانم نیاز به روکش داشت. اما آنقدر هزینههای ضروریتر داشتیم که خورد شد و فرو ریخت. از سویی دیگر، ۶ ماه پیش برای همسرم آزمایش تخصصی نوشتند، اما هنوز نتوانستهایم به نقطهای برسیم که انجام این آزمایش ضروریترین مسئله زندگیمان باشد.»
شاهین، مرد ۳۲ساله و پدر یک فرزند، نیز از تغییر وضعیت تحصیلی پسرش میگوید:
«تا سال گذشته پسرم در مدرسه غیرانتفاعی درس میخواند؛ چراکه کلاسهای مدارس دولتی محلهمان ۴۰ نفری بودند و سطح آموزش بسیار پایین. اما وقتی با شهریه ۱۲۰ میلیونی امسال روبهرو شدیم، ترجیح دادیم پسرمان نفر ۴۱ام باشد.»
سهیلا، ۴۲ ساله، نیز از هزینه تغذیه و درمان دخترش میگوید:
«دختر ۱۳ سالهام درگیر چاقی است. دکتر تغذیه برای او رژیمهای غذایی نوشته است. اما الان هرطور حساب میکنیم غذاهای رژیمی از غذاهای معمولی پرهزینهتر هستند. درنتیجه ماجرای عمل به دستورالعملها منتفیست.»
بنابراین مسئله این است که با پولی که در اختیار داریم، به چه امکاناتی میتوانیم دسترسی پیدا کنیم. به همین دلیل، بخشی از محرومیتهای اقتصادی در آمار درآمدی بهسادگی دیده نمیشوند. تمام این افراد شاغل هستند و درآمدی دارند، اما از درمان مناسب، آموزش باکیفیت یا تغذیه متناسب با نیازهایشان محروم ماندهاند.
این همان نقطهای است که میتوان به جمله جنجالی حجتالله عبدالملکی، وزیر پیشین تعاون، کار و رفاه اجتماعی، بازگشت. او پیشتر گفته بود: «شما گرانی را بگذارید کنار، دیگر هیچ مشکل اقتصادی ندارید!»
مسئله اینجاست که حتی اگر کالا در ویترین فروشگاه موجود باشد، لزوما به این معنا نیست که همه توان خرید آن را دارند. ظاهر پرزرقوبرق شهر میتواند گمراهکننده باشد؛ شاید این جامعه است که با سیلی صورت خود را سرخ نگه داشته است.
لایه سوم فقر، شاید کمتر از دو سطح دیگر به چشم بیاید، اما آثار آن میتواند ماندگارتر باشد. تقریبا تمام درآمد صرف هزینههای جاری میشود و اکثر افراد دیگر جایی برای پسانداز، سرمایهگذاری، ادامه تحصیل، تغییر شغل یا ساختن یک زندگی متفاوت ندارند.
به قولی، جامعه قدرت تصمیمگیری و برنامهریزی برای آینده خود را از دست داده است. عباس نعیمی جورشری، جامعهشناس، در توصیف این وضعیت میگوید: «مسئله صرفا فقر، انسداد یا تهدید خارجی نیست، بلکه فروپاشی امکان تصور آینده بهمثابه یک افق قابل برنامهریزی است.»
این وضعیت را میتوان در تصمیمهای روزمره و برنامههایی دید که به تعویق میافتند. محمد، ۳۰ ساله، میگوید:
«هیچ شانسی برای ریسک نیست. هنر کنیم همین وضعیتی که داریم را حفظ کنیم. الان مسئله دیدن نوک دماغ است نه سال آینده این موقع!»
آسمان، ۲۵ ساله، از متوقف شدن برنامه ازدواجش میگوید: «برنامههایی که برای شروع زندگی مشترک داشتیم، عملا تا اطلاع ثانوی متوقف شدهاند.»
شایان، ۳۵ ساله، نیز درباره تغییر تصمیم خود و همسرش برای فرزندآوری توضیح میدهد:
«برنامه من و همسرم بچهدار شدن در ۵ سال دوم زندگیمان بود. اما الان دیدیم از پس مخارج خودمان هم بر نمیآییم و بهتر است شانس زندگی از یک فرد دیگر در این جهان خلقت را نگیریم!»
فقر در این معنا فقط به محدود شدن مصرف امروز ختم نمیشود. فرصتهای فردا را نیز از بین میبرد. ابتدا بخشی از مصرف حذف میشود، بعد دسترسی به خدمات ضروری دشوارتر میشود و در نهایت، فرصت ساختن آینده از دست میرود.
احتمالا به همین دلیل است که با وجود شهری پر از ویترینهای روشن، تلفنهای گرانقیمت و تصویرهای پرزرقوبرق، نمیتوان از روی ظاهر آدمها درباره وضعیت اقتصادیشان قضاوت کرد. درون زندگی بسیاری از کسانی که این تصویرها را میسازند، وضعیتی جاری است که در آن برای حفظ سادهترین شکل از زندگی معمولی، هر روز باید هزینه بیشتری پرداخت کرد.
فهیمه هم در نهم آبانماه، با وجود دریافت حقوق ۳۰ میلیون تومانی، تنها ۱۳۰ هزار تومان در حسابش داشت. چهار میلیون تومان مژدگانی توانست به او برای گذراندن باقی ماه کمک کند، اما مسئلهای که او را به چنین وضعیتی رسانده بود، با آن پول از بین نرفت.
شاید بتوان یک ماه را با مژدگانی، قرض یا خرید قسطی گذراند، اما وقتی درآمد هر ماه پیش از رسیدن به پایان آن تمام میشود، کمبود موقت یک خواست و نیاز اساسی در مرحله بعد عیان شده و دشواری امکان اداره زندگی و از دست رفتن توان برنامهریزی برای فردا بیش از پیش به چشم میآید.
