حوزه/ کتاب 《المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم، حاصل سال‌ها پژوهش مرحوم دکتر محمود روحانی در حوزه مطالعات قرآنی، شامگاه ۲۲ مهرماه هم‌زمان با نخستین سالگرد درگذشت این قرآن‌پژوه، با حضور مدیران آستان قدس رضوی و خانواده وی در دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) رونمایی شد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، دکتر ناجی، از همراهان و همکاران علمی مرحوم دکتر محمود روحانی، قرآن‌پژوه و استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد، شامگاه ۲۲ مهرماه، در مراسم نخستین سالگرد درگذشت دکتر محمود روحانی که در سالن همایش دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) برگزار شد، با تشریح روند تدوین و انتشار کتاب المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم، از سال‌ها تلاش علمی، دقت نظر پژوهشی و پیگیری مستمر این استاد فقید برای به ثمر رسیدن این اثر سخن گفت.
وی با اشاره به مراحل آماده‌سازی این اثر علمی اظهار کرد: دکتر روحانی سال‌های متمادی با جدیت و دقت فراوان روی این کتاب کار کرد و حتی پس از آماده شدن بخش‌های مختلف، بارها به بازبینی و اصلاح مطالب پرداخت تا اثری دقیق و قابل استفاده برای پژوهشگران علوم قرآنی فراهم شود.
ناجی با اشاره به آشنایی خود با مرحوم روحانی از سال ۱۳۷۱ و در دوران مسئولیت وی در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، اظهار کرد: در آن زمان مسئولیت کتابخانه بنیاد را بر عهده داشتم و شاهد بودم که دکتر روحانی با علاقه فراوان به دنبال تهیه منابع تخصصی قرآن‌پژوهی بود.
وی افزود: دکتر روحانی با وجود مسئولیت‌های علمی و جایگاه خود در بنیاد پژوهش‌ها، کتاب‌های مورد نیازش را شخصاً و با هدف انجام پژوهش تهیه می‌کرد و در جریان نمایشگاه بین‌المللی کتاب نیز پیگیر خرید منابع مورد نیاز خود بود. بخشی از این منابع برای استفاده شخصی و بخشی نیز به پیشنهاد وی برای کتابخانه‌های بنیاد پژوهش‌های اسلامی و آستان قدس رضوی تهیه می‌شد.
این همکار علمی مرحوم روحانی با اشاره به ادامه فعالیت‌های پژوهشی وی پس از بازنشستگی در سال ۱۳۸۶، گفت: دکتر روحانی در کنار کتاب المعجم المعیاری، چند طرح پژوهشی دیگر نیز در دست داشت که برای پیشبرد و تکمیل آن‌ها تلاش می‌کرد و امیدواریم زمینه سامان‌دهی و انتشار سایر آثار وی نیز فراهم شود.
وی با بیان اینکه دکتر روحانی پس از استقرار در دانشگاه علوم پزشکی مشهد، همچنان با جدیت کارهای پژوهشی خود را دنبال می‌کرد، افزود: در آن سال‌ها برای آماده‌سازی و تنظیم آثار وی، افرادی به همکاری دعوت شدند و سرانجام حدود سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴، مهندس نیما نقوی برای پیگیری و آماده‌سازی این اثر معرفی شد و بخش مهمی از روند آماده‌سازی کتاب را بر عهده گرفت.
ناجی با تأکید بر دقت علمی مرحوم روحانی در بررسی منابع و اصلاح مطالب اظهار کرد: یکی از ویژگی‌های مهم وی این بود که با انتشار نسخه‌های جدید آثار مرجع، بار دیگر مطالب را بررسی می‌کرد. برای نمونه، اگر تصحیح تازه‌ای از کتاب البرهان فی علوم القرآن منتشر می‌شد، دکتر روحانی آن را مطالعه می‌کرد و در صورت لزوم تغییرات جدیدی در پژوهش خود اعمال می‌کرد.
وی ادامه داد: همین روحیه موجب می‌شد پس از پایان یک مرحله از آماده‌سازی، بار دیگر اصلاحات تازه‌ای در اثر صورت گیرد. این روند بارها تکرار شد و نشان‌دهنده حساسیت علمی و دقت نظر وی در تدوین کتاب بود.
این پژوهشگر با اشاره به جلسات متعددی که برای تعیین زمان انتشار کتاب برگزار شده بود، بیان کرد: در یکی از نشست‌ها که با حضور تعدادی از دوستان و همکاران در انجمن مفاخر برگزار شد، از دکتر روحانی خواسته شد زمان مشخصی برای پایان کار تعیین کندو ایشان نیز وعده داد که کتاب طی چند ماه آماده شود، اما به دلیل ادامه اصلاحات و آماده نبودن مقدمه، انتشار آن بارها به تعویق افتاد.
ناجی با یادآوری خاطره‌ای از روزهای پایانی زندگی این قرآن‌پژوه، گفت: روزی هنگام خروج از ساختمان بنیاد پژوهش‌های اسلامی، دکتر روحانی دستم را گرفت و با نگرانی پرسید آیا فکر می‌کنم این کتاب بالاخره چاپ خواهد شد و آیا خودش انتشار آن را خواهد دید.
وی افزود: به او گفتم که به انتشار کتاب اطمینان دارم؛ زیرا حدود بیست سال از عمر خود را خالصانه صرف این پژوهش کرده است و چنین اثری نباید بدون انتشار باقی بماند. به او اطمینان دادم که دوستانش در بنیاد پژوهش‌های اسلامی برای انتشار کتاب تلاش خواهند کرد.
این همکار علمی مرحوم روحانی با اشاره به گفت‌وگوی خود درباره چاپ رنگی کتاب اظهار کرد: برای خوشحال کردن دکتر روحانی به او گفتم که در حال بررسی امکان چاپ رنگی اثر هستیم. مهندس نقوی نیز نسخه‌های مختلف کتاب را از نظر صفحه‌آرایی و شیوه چاپ بررسی کرده بود و امیدوار بودیم بتوانیم موافقت مجموعه را برای چاپ رنگی آن جلب کنیم. این موضوع موجب خوشحالی دکتر روحانی شد.
ناجی با اشاره به تلاش‌های مرحوم روحانی برای دسترسی به منابع تخصصی، گفت: مرحوم روحانی برای تکمیل پژوهش خود از منابع چند کتابخانه در مشهد استفاده می‌کرد و گاهی از ساعات ابتدایی صبح برای تهیه کتاب به کتابخانه‌ها مراجعه می‌کرد.
وی افزود: کارکنان برخی کتابخانه‌ها، از جمله کتابخانه دانشگاه رضوی و کتابخانه‌های آستان قدس رضوی، همکاری نزدیکی با وی داشتند و برای دسترسی به منابع مورد نیازش تلاش می‌کردند؛دکتر روحانی با وجود دشواری حمل کتاب‌ها و شرایط جسمانی، شخصاً پیگیر تهیه و بررسی منابع بود.
این پژوهشگر ادامه داد: بخشی از کتاب‌های مورد استفاده مرحوم روحانی از کتابخانه بنیاد پژوهش‌های اسلامی، دانشگاه و کتابخانه دفتر تبلیغات اسلامی تهیه شده بود. پس از درگذشت دکتر روحانی، کتاب‌ها به کتابخانه‌های مربوط بازگردانده شد و پیگیری برای تکمیل و تحویل باقی‌مانده منابع نیز انجام گرفت.
ناجی در بخش دیگری از سخنان خود به انگیزه‌های مرحوم روحانی برای ورود به عرصه پژوهش‌های قرآنی اشاره کرد و گفت: از وی پرسیدم با وجود تحصیل در رشته پزشکی و آمار پزشکی، چه عاملی موجب شد به سمت مطالعات قرآنی و تدوین آثار تخصصی در این حوزه برود.
وی افزود: دکتر روحانی در پاسخ، دو عامل را در این مسیر مؤثر می‌دانست؛ نخست علاقه پدرش به طلبه شدن او و حضورش در حوزه علمیه مشهد در سال‌های جوانی و دوم تأثیر شخصیت‌های علمی و فرهنگی، به‌ویژه مرحوم محمدتقی شریعتی، مفسر و مبلّغ قرآن در مشهد.
این همکار علمی مرحوم روحانی، بیان کرد: مرحوم روحانی پس از درگذشت پدر و بروز مشکلات خانوادگی، مسیر تحصیلش تغییر کرد و به ادامه تحصیلات دبیرستانی و دانشگاهی پرداخت؛ با این حال، علاقه به معارف قرآنی در زندگی علمی او باقی ماند و در نهایت به انجام پژوهش‌های گسترده در این حوزه انجامید.
ناجی با تأکید بر ضرورت شناخت شخصیت علمی و اخلاقی مرحوم روحانی فراتر از پیوندهای خانوادگی وی، اظهار کرد: دکتر محمود روحانی، با وجود انتساب به خانواده‌هایی که در تاریخ معاصر ایران و تحولات فرهنگی و اجتماعی کشور نقش داشته‌اند، شخصیتی مستقل داشت و باید او را با هویت علمی، اخلاقی و انسانی خودش شناخت.
وی افزود: روحانی پیش از آنکه پژوهشگر و معجم‌نویس باشد، انسانی شریف بود که برای دیگران ارزش قائل می‌شد و در رفتار روزمره نیز این ویژگی را نشان می‌داد.
ناجی در ادامه، درباره روند نهایی آماده‌سازی کتاب پس از درگذشت مرحوم روحانی، توضیح داد: پس از فوت وی، دوستان و همکاران جلسه‌ای تشکیل دادند تا وضعیت اثر بررسی شود؛ در آن زمان، بخش عمده کتاب آماده شده بود و مهم‌ترین قسمت باقی‌مانده، مقدمه اثر بود که دکتر روحانی فرصت نکرده بود آن را به پایان برساند.
وی افزود: برای تکمیل مقدمه، فایل‌ها و یادداشت‌های موجود بررسی شد و با استفاده از مطالبی که از قبل تهیه شده بود، بخش‌های باقی‌مانده سامان‌دهی شد. در این مرحله، همکاران مؤلف بخشی از مطالب را تنظیم و اصلاح کردند.
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت تفکیک نوشته‌های مؤلف از اصلاحات پس از درگذشت وی، گفت: بخش عمده مقدمه حاصل کار دکتر روحانی است، اما بخشی از آن پس از درگذشت وی به دست همکاران تکمیل و ویرایش شد؛ بنابراین، اگر در این بخش اشکال یا کاستی احتمالی وجود داشته باشد، نباید آن را به‌طور کامل به مؤلف نسبت داد.
وی خاطرنشان کرد: دکتر روحانی حتی برای عنوان و طراحی جلد کتاب نیز دقت زیادی به خرج داده بود و حدود یک سال پیش از درگذشتش، درباره نحوه درج عنوان فارسی و عربی اثر تصمیم‌گیری کرده بود؛ این موضوع نشان‌دهنده توجه او به جزئیات و پیگیری شخصی مراحل مختلف انتشار کتاب بود.
در ادامه مراسم، علی روحانی، فرزند مرحوم دکتر محمود روحانی، در پیام ویدیویی از دلتنگی خانواده و خاطرات سال‌های فعالیت علمی پدرش سخن گفت و کتاب المعجم المعیاری را یادگاری ماندگار از عمر علمی و تلاش مستمر او دانست.
وی با اشاره به سال‌ها کار و پژوهش پدرش اظهار کرد: با دیدن جلدهای کتاب، پیش از هر چیز شب‌ها و روزهایی به یاد می‌آید که پدر تا دیروقت پشت میز کار می‌نشست و با دقت فراوان، مطالب را می‌خواند، می‌شمرد، مقایسه می‌کرد و بارها به اصلاح و بازبینی آن‌ها می‌پرداخت.
روحانی با بیان اینکه اهمیت این لحظات پس از گذشت زمان بیشتر آشکار شده است، افزود: در آن روزها، خانواده نمی‌دانست که این شب‌های آرام و تلاش‌های پیوسته، روزی به خاطراتی ارزشمند تبدیل خواهد شد و حاصل آن‌ها اثری خواهد بود که پس از درگذشت مؤلف نیز باقی می‌ماند.
وی درباره ویژگی علمی کتاب المعجم المعیاری، گفت: این اثر صرفاً فهرستی از واژه‌های قرآن نیست؛ بلکه حاصل بررسی آثار و معجم‌های پیشین، ارزیابی روش‌های پژوهشی آن‌ها و تلاش برای ارائه مرجعی دقیق‌تر، جامع‌تر و کاربردی‌تر برای پژوهشگران علوم قرآنی است.
فرزند مرحوم روحانی افزود: در این کتاب، واژه‌های قرآن به‌گونه‌ای سامان‌دهی شده‌اند که پژوهشگر بتواند اطلاعات مورد نیاز خود را آسان‌تر پیدا کند. تعداد کاربرد هر واژه، محل کاربرد آن در سوره‌های معین، مکی یا مدنی بودن سوره‌ها و دیگر اطلاعات مرتبط ثبت شده و در جلد نخست نیز جدول‌های متعدد آماری و تطبیقی ارائه شده است.
وی با اشاره به پیوند میان دو حوزه آمار و مطالعات قرآنی در این اثر، اظهار کرد: در این کتاب، عدد و کلمه، سنجش و معنا در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و حاصل آن، پژوهشی است که می‌تواند برای مطالعات قرآنی و تفسیری سودمند باشد.
روحانی با تأکید بر اینکه جایگاه پدرش برای خانواده فراتر از عناوین علمی و پژوهشی بود، گفت: دیگران نام مؤلف و همکاران را بر جلد کتاب می‌بینند و صفحات و نتایج پژوهش را مطالعه می‌کنند، اما برای خانواده، این اثر یادآور سال‌ها تلاش، شب‌زنده‌داری و لحظاتی است که پدر با چراغ روشن پشت میز کار می‌نشست.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به دشواری فقدان پدر اشاره کرد و افزود: در یک سال گذشته، خانواده بیش از هر چیز دلتنگ لحظات ساده زندگی، صدای پدر، نگاه او و امکان پرسیدن پرسش‌های روزمره از وی بوده است؛ با این حال، ماندگاری آثار علمی و خاطرات نیک او مایه تسلی خاطر خانواده است.
فرزند مرحوم روحانی با قدردانی از همه افرادی که برای به ثمر رسیدن این اثر تلاش کردند، اظهار امیدواری کرد: کتاب المعجم المعیاری بتواند در مسیر پژوهش‌های قرآنی مورد استفاده قرار گیرد و نام و یاد پدرش از طریق آثار علمی او زنده بماند.
در بخش دیگر این مراسم، خانم شریعتی، همسر مرحوم دکتر محمود روحانی، با اشاره به گذشت یک سال از درگذشت این قرآن‌پژوه، از دشواری تحمل فقدان و در عین حال، ماندگاری آثار علمی و اخلاقی او سخن گفت.
وی با بیان اینکه فقدان عزیزان به معنای پایان رابطه با آنان نیست، اظهار کرد: خاطرات و تجربه‌های مشترک در زندگی انسان باقی می‌مانند و در لحظات مختلف، یاد فرد ازدست‌رفته را زنده می‌کنند؛ پس از گذشت زمان، انسان درمی‌یابد که حتی ساده‌ترین لحظات زندگی مشترک نیز به خاطراتی ارزشمند تبدیل شده‌اند.
همسر مرحوم روحانی با اشاره به سال‌های تلاش علمی مرحوم روحانی گفت: از نزدیک شاهد روزها، شب‌ها و ماه‌های متمادی کوشش خستگی‌ناپذیر او در مسیر پژوهش‌های قرآنی بودم. انگیزه و پشتکار او در این راه شگفت‌انگیز بود و دشواری این مسیر بدون علاقه و عشق به پژوهش قابل تحمل نبود.
وی افزود: مرحوم روحانی از جمله انسان‌هایی بود که جهان علمی خود را با صبوری و رضایت ساخت و بخش مهمی از عمرش را به کاری اختصاص داد که می‌تواند از عمر او فراتر رود و برای نسل‌های بعدی باقی بماند.
شریعتی با اشاره به تأکید همسرش بر ضرورت انتشار کتاب پیش از درگذشت گفت: او همواره از من می‌خواست برای به پایان رسیدن کتاب دعا کنم و در روزهای پایانی نیز نگران بود که آیا فرصت معرفی اثر خود را پیدا خواهد کرد یا نه. با این حال، باور داشت که دوستان و همکاران امین و دانشورش کار را به پایان خواهند رساند.
وی ادامه داد: امروز با انتشار کتاب و برگزاری این مراسم، یکی از دغدغه‌های دیرینه دکتر روحانی محقق شده است و دوستان و همکارانش توانسته‌اند این اثر را به سرانجام برسانند.
در پایان مراسم نخستین سالگرد درگذشت دکتر محمود روحانی، با حضور مدیران آستان قدس رضوی و اعضای خانواده آن مرحوم، از کتاب المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم رونمایی شد.
این اثر حاصل سال‌ها پژوهش و بررسی منابع قرآنی از سوی دکتر محمود روحانی است که با پیگیری همکاران و همراهان علمی وی، پس از درگذشت مؤلف تکمیل و منتشر شد و به‌عنوان یادگاری ماندگار از تلاش‌های علمی این قرآن‌پژوه در اختیار علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار گرفت.
