جوان آنلاین: سردار محمد تولایی معاون سابق هماهنگ‌کننده سازمان اطلاعات سپاه در گفت‌و‌گو با «جوان» گفت: شهرت حاج قاسم سلیمانی نه از جنس شهرت‌هایی بود که با ابزار‌های رسانه‌ای ساخته می‌شود، بلکه از جنس محبوبیتی بود که از دل اخلاص و خدمت بی‌ادعا بیرون می‌آمد. مشروح گفت‌و‌گو با وی را در ادامه می‌خوانید. 
 
از نگاه شما چه ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری باعث شد حاج قاسم سلیمانی از یک فرمانده نظامی فراتر برود و به چهره‌ای با جایگاه قهرمان ملی در میان اقشار مختلف مردم تبدیل شود؟
حاج قاسم سلیمانی پیش از آنکه یک فرمانده نظامی باشد، انسانی بود که ایمان، اخلاص و مردمی‌بودن در تار و پود وجودش تنیده شده بود. آنچه او را از یک فرمانده صرف فراتر برد، ترکیبی از شجاعت و تدبیر در میدان‌های سخت بود، اما آنچه این ترکیب را ثمربخش و ماندگار کرد، پیوند عمیق اعتقادی او با ولایت فقیه بود. شهید سلیمانی خود این پیوند را چنین بیان کرده است که «چیز‌هایی از آقا دیده‌ام که نمی‌توانم پشت سر ایشان حرکت نکنم» و در وصیتنامه خود نیز تأکید کرده است که «خامنه‌ای عزیز را عزیز جان خود بدانید.» این تبعیت، نه از سر تکلیف سازمانی، بلکه برخاسته از ایمان و معرفت بود و به حرکت او جهت و عمق بخشید. در سوی دیگر، رهبر انقلاب نیز پس از شهادت او، با تعبیری راهبردی، او را نه یک فرد، بلکه یک مکتب معرفی کردند و فرمودند: «به شهید حاج قاسم سلیمانی به چشم یک فرد نگاه نکنیم؛ به چشم یک مکتب، یک راه و یک مدرسه درس‌آموز نگاه کنیم.» جوهره این مکتب را نیز دو خصلت قرآنی «صدق» و «اخلاص» دانستند. ترکیب این اخلاص و صدق با شجاعت، تدبیر، فروتنی و مردمداری، از او چهره‌ای ساخت که جایگاهش فراتر از یک فرمانده نظامی رفت و در قلب اقشار مختلف مردم جای گرفت. 

در روزگاری که شهرت افراد بیشتر با تعداد دنبال‌کنندگان، دیده‌شدن در رسانه‌ها و محبوبیت مجازی سنجیده می‌شود، حاج قاسم سلیمانی چه ویژگی‌هایی داشت که بدون تکیه بر ابزار‌های شهرت‌ساز، در قلب مردم جای گرفت؟
شهرت حاج قاسم سلیمانی نه از جنس شهرت‌هایی بود که با ابزار‌های رسانه‌ای ساخته می‌شود، بلکه از جنس محبوبیتی بود که از دل اخلاص و خدمت بی‌ادعا بیرون می‌آمد. او سال‌ها فرمانده‌ای ناشناخته بود و خود هیچ‌گاه به دنبال نام و آوازه نبود. آنچه او را در قلب‌ها نشاند، ساده‌زیستی، بی‌تکلفی و حضوری خالصانه در میان مردم بود. مردمداری او نه برای جمع‌آوری آرای مردم، بلکه برای خدمت صادقانه به آنان بود. تفاوت بنیادین شهرت او با برخی چهره‌های رسانه‌ای امروز در این است که شهرت آنان بر پایه دیده‌شدن و جلب توجه لحظه‌ای بنا شده است، اما محبوبیت سلیمانی بر پایه ایمان، اخلاص و خدمت واقعی استوار بود. او برای رضای خدا و خدمت به مردم کار می‌کرد، نه برای ساختن تصویری از خود و همین خلوص نیت باعث شد نامش ماندگار شود، در حالی که شهرت بسیاری از چهره‌های امروزی زودگذر است. 

اگر بخواهیم شخصیت شهید سلیمانی را از زاویه مفهوم «قهرمان واقعی» بررسی کنیم، کدام ویژگی‌های ایشان را باید شاخص و معیار قهرمان بودن بدانیم؟
شجاعت نظامی به‌تنهایی نمی‌تواند کسی را به قهرمان ملی تبدیل کند. قهرمانی واقعی ترکیبی از شجاعت، تدبیر، اخلاص و مسئولیت‌پذیری است و شهید سلیمانی نمونه‌ای برجسته از این ترکیب بود. شاخص‌های قهرمانی او را می‌توان در چند مؤلفه قابل سنجش صورت‌بندی کرد. نخست، پذیرش هزینه شخصی و خطرپذیری در میدان، بدون چشمداشت به پاداش؛ دوم، پاسخگویی و تداوم خدمت در شرایط دشوار، حتی در عرصه‌های غیرنظامی؛ سوم، فروتنی و پرهیز از خودبزرگ‌بینی در اوج قدرت و شهرت؛ چهارم، مسئولیت‌پذیری در قبال همه مردم، فارغ از تعلق سیاسی یا قومی. آنچه این مؤلفه‌ها را در او ثمربخش کرد، اخلاص بود؛ او به فکر نام و اعتبار نبود و همین خلوص، به شجاعت و تدبیرش برکت می‌داد. قهرمان واقعی کسی است که شجاعتش در خدمت دیگران باشد، نه در خدمت خودش. 

امروز نوجوانان و جوانان بخش زیادی از الگو‌های خود را از اینستاگرام، تیک‌تاک و سایر شبکه‌های اجتماعی انتخاب می‌کنند؛ فضا‌هایی که گاهی شهرت را با قهرمانی اشتباه می‌گیرند. به نظر شما چرا نسل جدید ممکن است یک چهره پرطرفدار مجازی را با یک قهرمان واقعی اشتباه بگیرد؟
نسل جدید ممکن است یک چهره پرطرفدار مجازی را با یک قهرمان واقعی اشتباه بگیرد، زیرا فرهنگ سلبریتی در عصر رسانه‌های دیجیتال، الگویی را در ذهن‌ها شکل داده است که محورش میزان دیده‌شدن و جذب توجه لحظه‌ای است. نوجوانان در این فضا‌ها با چهره‌هایی مواجه می‌شوند که شهرتشان بر پایه سرگرمی و جذابیت بصری بنا شده است و این تصور را ایجاد می‌کند که شهرت همان قهرمانی است. آنچه قهرمان را از چهره پرطرفدار جدا می‌کند، عمق، تداوم و هزینه‌ای است که قهرمان در زندگی واقعی می‌پردازد. آموزش سواد رسانه‌ای نیز باید به نوجوانان کمک کند تا میان تصویر و واقعیت تمایز بگذارند و به جای دنبال‌کردن نمایش خود، به کسانی بنگرند که زندگی‌شان وقف خدمت شده است. 

رسانه‌های جهانی در بسیاری از موارد با استفاده از جذابیت‌های بصری، جنجال و تبلیغات، از برخی چهره‌ها قهرمان می‌سازند؛ قهرمانانی که ممکن است پشت شهرتشان هیچ مسئولیت‌پذیری یا خدمت اجتماعی وجود نداشته باشد. به نظر شما چرا نظام رسانه‌ای امروز به سمت تولید قهرمانان مصرفی و زودگذر حرکت کرده است؟
چون در منطق آن، آنچه اهمیت دارد جلب توجه و کسب سود از طریق دیده‌شدن است، نه ارزش‌های پایدار انسانی. همان‌گونه که کاپلان، استاد ارتباطات، اشاره می‌کند، آنچه در این فضا‌ها اهمیت دارد نه خود واقعیت، بلکه تصویری از واقعیت است که در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد. بر همین اساس، رسانه‌ها با جذابیت بصری و جنجال، چهره‌هایی می‌سازند که شهرتشان عمری کوتاه دارد. در مقابل، مسیر قهرمان شدن شهید سلیمانی بنیاداً متفاوت بود. او هیچ‌گاه برای دیده‌شدن تلاش نکرد و سال‌ها ناشناخته ماند. شهرت او محصول اخلاص، معنویت و خدمت خالصانه بود، نه محصول تصویرسازی. قهرمان مصرفی برای مصرف و برای خود ساخته می‌شود، اما سلیمانی برای خدا و برای مردم کار می‌کرد و همین تفاوت، نام او را از چرخه زودگذر شهرت بیرون آورد. 

یکی از موضوعات مهم در معرفی قهرمانان به نسل جدید، فاصله میان تصویر رسانه‌ای و شخصیت واقعی آنهاست. اگر بخواهید بدون کلیشه و شعار، حاج قاسم را به یک نوجوان ۱۵ یا ۱۶ ساله معرفی کنید، از کدام رفتارها، منش‌ها یا خاطرات کمتر شنیده‌شده ایشان شروع می‌کنید تا او با یک انسان واقعی و قابل شناخت مواجه شود؟
یکی از بهترین مصادیق مستند برای این کار، فیلم سینمایی «کوچ» است که به دوران کودکی، نوجوانی و جوانی او می‌پردازد و به تصریح سازندگانش، کوشیده است زیست واقعی این قهرمان را به تصویر بکشد و به پروپاگاندا و شعارزدگی مبتلا نشود. این فیلم نشان می‌دهد که قاسم نوجوان نیز از همان جنس نوجوانان امروز با دغدغه‌ها، مسئولیت‌ها و انتخاب‌های کوچک روزمره بوده است. همچنین می‌توان از ساده‌زیستی او گفت؛ از اینکه در بازگشت به کرمان، کمتر کسی باور نمی‌کرد او همان فرمانده شناخته‌شده باشد و از احترامش به پدر و مادر. این تصویر یک انسان واقعی و قابل لمس می‌سازد که نوجوان می‌تواند خود را در مسیر او ببیند، نه در برابر یک مجسمه بی‌عیب و دست‌نیافتنی. 

با توجه به تجربه و شناختی که از شهید سلیمانی دارید، اگر قرار باشد سه ویژگی اساسی از شخصیت ایشان را به‌عنوان معیار قهرمان ملی به نوجوانان و جوانان معرفی کنید، آن سه ویژگی کدامند؟
سه ویژگی اساسی شهید سلیمانی که می‌تواند معیار قهرمان ملی باشد، عبارتند از نخست، اخلاص؛ او کار‌ها را برای رضای خدا و خدمت به مردم انجام می‌داد، نه برای دیده‌شدن. دوم، مسئولیت‌پذیری؛ او در هر موقعیتی که احساس می‌کرد کاری باید انجام شود، بدون تردید قدم جلو می‌گذاشت و پای پیامد‌های آن می‌ایستاد. سوم، مردمی‌بودن و ساده‌زیستی؛ او هیچ‌گاه خود را از مردم جدا ندید و با همه با فروتنی رفتار کرد. این سه ویژگی، هرچند در هم تنیده‌اند، مرز‌های متمایزی دارند اخلاص به انگیزه درونی مربوط است، مسئولیت‌پذیری به عمل و پاسخگویی و مردمی‌بودن به کیفیت رابطه با دیگران. یک نوجوان امروز می‌تواند این ویژگی‌ها را در زندگی روزمره تمرین کند، بدون نیاز به اتفاقات خارق‌العاده. برای تمرین اخلاص، می‌تواند کار‌های خوب را بدون انتظار تشویق و دیده‌شدن انجام دهد. برای تمرین مسئولیت‌پذیری، می‌تواند مسئولیت‌های کوچک در مدرسه، خانواده و محله را بپذیرد و تا پایان به انجام برساند. برای تمرین مردمی‌بودن، می‌تواند به هم‌کلاسی‌ها و همسایگان کمک کند و از نیازمندان غافل نشود.